ТАУРЫХЪИЩЭ

Зэхуээзыхьэсу къэзыIуэтэжар, тхылъу зэхэзылъхьар

НАЛО ЗАУРЩ

ТАУРЫХЪНЫБЭХЭМ Я ГУШЫIЭКIЭ

Еуэрэ-еуэрэт, жи, зы къуажэ гуэрым зы ЖыIэрэ зы ЖумыIэрэ дэсти, дзейуэ зэгухьэри, зэдежьащ. КIуэм-лъейм, кIуэм-лъейурэ, псышхуэ гуэрым хуэзащ, Шэчэрыжь хуэдиз хъууэ.

- Нелъэ, ЖыIэ!

- Нелъэ, ЖумыIэ! ..

ЖыIэ лъэри псым зэпрылъащ. Дэтхэнэра иджы къэнар?

-ЖумыIэр.

-Хъунщ-тIэ, жысIэнкъым.

-Хьэуэ, хьэуэ: ЖыIэращ къэнар!

-НтIэ, ЖыIэр къэнамэ, дэтхэнэра елъар?

-ЖумыIэр.

-Хъунщ-тIэ, жысIэнкъым.

-Хьэуэ, хьэуэ: ЖыIэращ елъар!

-Хъунщ-тIэ, жысIэнщ: Еуэрэ-еуэрэт, жи .. - жаIэри, псысэр кърагъажьэ аби, жаIэ.

II

Еуэрэ-еуэрэт, жи, Урыху Iуфэ (Бахъсэн, Шэрэдж Iуфэ - узыхуейр жоIэ) зы къуажэ цIыкIу Iуст, жи, ПсысэхуэмейкIэ еджэу. А къуажэм дэст, зы щIалэжь цIыкIу (е хъыджэбзыжь цIыкIу) Идар и цIэу (мыбдеж псысэ щIэлъэIуам и цIэр къраIуэ). Идар (Аслъэн, Беслъэн, Мурат ... ) махуэ гуэрым дэ щыпэ кIуауэ мэзым щIогъуэщыхь. Мыщэжьым хуозэри йолъэIу:

-Ей, Мыщэжь, Мыщэжь, къуажэм кIуэ гъуэгур дара?

-Удэнэ къуажэ?

-Сыпсысэхуэмейщ,- жи Идар.

-НтIэ, псысэ ухуэмеймэ, щхьэ укъызэлъэIурэ!- жи псысэIуатэм.

-Сыхуейщ, сыхуеЙщ.

-НтIэ, удэнэ къуажэ?

-Сыпсысэхуейщ.

-Iэу, иджыпсту упсысэхуэмейуэ жыпIати!

-Псысэхуэмей сыкъыщалъхуати, Псысэхуей сыIэпхъуэжащ.

-Хъунщ-тIэ, бжесIэнщ: Еуэрэ-еуэрэт, жи, .. - жаIэри, кърагъажьэ аби, псысэр жаIэ.

Апхуэдэурэ псысэ щIэлъэIу цIыкIухэм, псысэ жраIэн и пэкIэ, дэгушыIэу щытащ.

1. ТАУРЫХЪ ЗЫЩIЭУ ЗЫБЗЫЩIАМ КЪЫЩЫЩIАР.

Еуэщ аби, жеlэ, зэлlзэфыз псэути, лlэхэри, зы хъыджэбз цIыкlурэ зы щlалэ цIыкlурэ къащIэнащ: Лушэрэ Лашэрэ жаlэри арат зэдэлъхузэшыпхъум зэреджэр. Зыр зым тегужьеикlауэ псэурт, жи, ахэр. ТIури, ди жей нэхъыфlщ жамыlэу, лажьэурэ мылъку тIэкlуи зэрагъэпэщыжащ, ауэрэ балигъыпIэм иуващ.

БалигъыпIэм щиувэм, Лушэр хъыджэбз Iущти, гупсысащ, жи: «Нобэ сашэмэ, си дэлъхур и закъуэпцlийуэ къонэ,- жери.- Фыз бзаджэ къыпэщIэхуэмэ, унэхъуакъэ: тхьэ, фыз хъун къыхуэзмышауэ сыдэмыкlуэн!»- жи. Езыр щlэупщlэ зиlэ хъыджэбзт, мор-мыр жыхуаlэр хузэблэкlыуи, и псэлъыхъухэр пригъэхри, нысэ лъыхъуэу хуежьащ. Къуажэ благъи къуажэ жыжьи щIимыщыкlа къигъэнакъым, зыхуейм хуэдэ хуэмызэурэ.

Иужькlэ, Зузэ жери ныбжьэгъуфI иIэт Лушэми, ар къоупщI:

- Ярэби, си ныбжьэгъужь, къэплъыхъуэр къэбгъуэта?- жери.

- Тхьэ, къэзмыгъуэта,- жи. - УкъыздэIэпыкъум хъуркъэ!'

- Нтlэ нысэу сэ къыздэбгъуэр сыт?- жи Зузэм.

Еплъыжри - Зузэм дэбгъуэн хэлътэкъым: дахэт, Iэкlуэлъакlуэт, губзыгъэт, фlэрафIэт!

- Е-Iей, къэплэнэф сыхъуати!- жи Лушэ.- Тхьэ, Къэбэрдей псор къэсщами, уэр нэхъыфI сэ сымыгъуэтын!- жи.- Укъыдэкlуэн си дэлъхум?

- Тхьэ,- жи Зузэм,- сыжеям, си пщlыхьэпlэр арамэ, сыкъэушыжами, хъуэпсапlэу сиlэр арамэ!

Арати, зэгурыlуэри Зузэр и дэлъхум къыхуишащ. Куэд. дэмыкlыу зы щlалэ дыгъэ цIыкlуи къалъхуащ. Зихуэдэ щымыlэжу мэпсэу. Итlани Лушэм, и дэлъхур щIэкlамэ, къыщIэмыхьэжын фlэщlу, Лашэми, и шыпхъур щIэкlамэ, къыщIэмыхьэжын фlэщlу - апхуэдэу зэрылъагъурт.

Йоуэри, Лашэ мэз кlуати, и шыпхъур щIэмысу кърохьэлlэж. Пхъэр иримыдз щIыкlэ, витlыр пхъэкъутапIэм къыхенэри, къыщlолъэдэж:

- Дэнэ щыlэ Лушэ?- жери.

- Ди гъунэгъум цыпхащIэ яIэти, къеджэри яшащ.

Лашэ жэри цыпащIэм яхыхьащ. ЦыпхащIэм я хабзэт ари, лIым и пыIэр щхьэрачащ:

- Таурыхъ къыджеIи уэттыжынщ,- жаIэри.

- Уэлэхьи, сэ таурыхъ сымыщIэ,- жери, яжриIэн имыдэу, и пыIэр къыщIенэри къыщIокIыж.

Жэщ хъуа хъунти, былымыр егъэзэгъэж, машхэри мэгъуэлъыж. МыдкIэ Лушэми и дэлъхур игу къэкIати, зы дакъикъэ закъуэкIэ жери, къыщIопхъуэж, Лашэ Iуплъэу игъэзэжын мурадкIэ.

Унэм щIыхьэжыху пIащIэри щхьэгъубжэмкIэ дэплъащ хъыджэбзыр: пэшым и плIанэпиплIми нур къыдихыу елъагъуу - уэздыгъэ дэмыту, ауэ нур къыдихыу. «А-Iей, мыр сыт телъыджэ!»- жиIэурэ здеплъым, плIанэпиплIым, хужькIэ хуэпауэ, лIиплI къыдокIри унэкум къоувэ:

-Таурыхъ зыщIэу таурыхъ жызымыIам етщIэнур сыт?- жи зым.

-Пщэдей и анэшым кIуэнущ ар нэчыхьытх; хьэпшыр фIыуэ елъагъу абыи, сэ хьэпшыр сурэтым сихьэнщи, сыкъыпэувынщ аби, нызэрызбгъэдыхьэу сыкъеуэнщи къэзукIынщ!- жи етIуанэм.

- Уэ зыгуэркIэ пIэщIэкI хъужыкъуэмэ,- жи ещанэм,- тен джэдыгу къратынущ абыи, джэдыгум и Iэгъуапэ ижьым сыкъитIысхьэнщ сэи, щыщитIагъэкIэ сеуэнщи сыукIынщ.

- Фэ тIум къывэлмэ,- жи еплIанэм,- я бжэщхьэIум сыкъытетIысхьэнщи, къэкIуэжауэ щебэкъуэжкIэ, сыкъеуэнщ аби, къэзукIынщ.

ИтIанэ япэрейр къэпсалъэри:

- Дызэхэзыхауэ дызыIуэтэжыр сэ мывэ сыну згъэжынщ!- жи.

Арати, ар зэхэзыха Лушэм зыри фIэмыIэфIыжу игъезэжри цыпхащIэм кIуэжащ. И дэлъхум и пыIэ къихьыжари зэрыздихьыжыр имыщIэу здихьыжри цыпхащIэм кIуэжащ. Нэху щыху яхэсащ Лушэр абыхэм, цыри хуэмыпхыжу, нэгъуэщIи хуэмыщIэу, и Iэпэхэр цыпхыдзэм фIэуэм епхъуэжурэ. Нэху щыри, Лашэр ежьэну шым уанэ щытрилъхьэм, и шыпхъур пэуващ:

- Уежьэныр сылIэм и гъунэщ!- жери.

- Iay, дауэ хъун, сыкIуэну къэзгъэгугъащ.

- Тхьэ, укIуэу щытмэ, уи гъусэу сынэкIуэнмэ!

ИтIанэ Зузэр къопсалъэ:

- Ан-на, - жи,- тхьэмбылей махуэм фызэрымылъагъумэ, фызэхуозэш, нобэ къэхъужар сыт? Уи шыплIэм дэгъэтIысхьи здэхь, нэгъуэщI мыхъуми нэхъ бэяуауэ ущыIэнщ,- жери фызми трегъэгушхуэ.

Ерэхъу-тIэ жеIэри зрегъэхуапэ, и шыплIэм дегъэтIысхьэри докI. Къуажэбгъум деж, къыздикIари къыздихуари имыщIэу зы хьэпшыр къуэлэн цIыкIу къыхуозэ. Йоплъри - и ни и пи ехь. Лашэм ар къиубыдыну зыщригъэзым, Лушэ зригъэхуэхщ аби, хьэпшырым елъэпауэри, пщIэууэ Iуихужащ. Ар зэти, IэщIихащ.

Я анэшым нэсри, нэчыхьи ятхащ, ешхащ-ефащ, джэгуащ. Нэху къокIри тен джэдыгур кърат. Лушэм и нэIэр тетт абыи, жыр лэныстэр И Iэгъуапэм кърегъэжри, джэдыгум и Iэгъуапэ ижьыр пеупщI аби, жьэгу мафIэм пэредзэ.

Ари тIэути, Iэщlихащ.

Лашэм псалъэ жиlакъым. И шыпхъур шыплIэм дэсу къихьыжри къэкlуэжащ. Уанэр иlыгъыу Лашэр унэм къыщыщIыхьэжым, Лушэр: бжэщхьэlум деж къэуври, и дэлъхур къиIэтщ аби, уанэр зэриIыгъым хуэдэу, щхьэприхащ.

Ари щэти, Iэщlихащ.

Арати, шынагъуэ щыIэжкъым жиlэри, хъыджэбзми и гур тlысыжащ.

Арщхьэкlэ и дэлъхур мэгумэщI, къэхъуар къыгурымыlуэу:

- Уэ си шыпхъужь, узэрыщымыт ухъуащ: къэхъуар къызжомыlэу хъунукъым,- жери щохьэ.

- Тхьэ, зыри къэмыхъуа.

- Къызэрыхъуар сэ солъагъу, къэхъуар къызжомыIэмэ, сылIэм и гъунэщ!- жери хегъэзыхь.

- Тхьэм щхьэкlэ, жызомыгъэlэ!- жери Лушэр магъ.

- Сэ къызжомыIэмэ, хэт зыжепIэнур!- жери кIэрыкIыркъым и дэлъхур.

- Нтlэ си тхьэпсымкlэ-1 зызгъэхуапэ!- жи.

- Зыхуапэ,- жи.

Лушэм и фащэмкlэ зехуапэ, и Iитlыр зэтедзауэ шэнтжьейм къотlысхьэ.

- Си дэлъху закъуэ,- жи Лушэм,- сэ сыщlэгузавэр нэгъуэщIкъым, мы Iуэхум уэ ухущlемыгъуэжын тхьэм ищl!- жеlэри къэхъуар, дэху имыlэу, къыхуеlуэтэж.- Дыгъуасэ жэщ цыпхащIэм псысэ яжепIэн зэромыдар пщlэжрэ?

- Сощlэж.

- Нтlэ а жэщым сигу укъэкlауэ сыкъэкlуэж пэтрэ, щхьэгъубжэм сыныдэплъри, хужькlэ хуэпауэ лlиплI унэкум итт. Я зыр къэпсалъэри «таурыхъ зыщlэу зыбзыщlам етщIэну хуэфащэр сыт?»- щыжиIэм, плlыри зэдэарэзыуэ зэгурыlуащ yaукIыну.

Лушэ и лъэгуажьэм къэс мывэу жаш.

И дэлъхур зэраукIыну къагупсыса Iэмалищыр къиlуэтэжа нэужь, Лушэр и бгым къэс мывэу жащ.

И дэлъхур ажалым къыlэщIихын щхьэкlэ ищlар зэрыжиlэжу, Лушэр и щхьэм къэс мывэ сыну жащ.

Абдежыращ Лашэм гу щылъитар и шыпхъум къыщыщlам.

- Уэуау!- жери къыщолъэт, магъ.- Сыту Iейуэ сыунэхъуа!

Сыту щIэщхъушхуе къысlэщlэщlа! Сыту сыделэт, сыту сыугъурсызыт!- жи.

Абдежым Уащхъуэ Мыващхъуэ кlанэкlэ тхьэ еlуэ Лашэм, мы дунейм мыбы и хущхъуэгъуэ тет закъуэмэ, сэ ар къэзмыгъуэтауэ сымыувыIэн, си щхьи си быни сыщымысхьын жери.

Арати, Лашэр шэсщ аби, ежьэри, дунейр къикlухьащ, шищ хилъхьащ, и мылъкур триухащ. Гугъапlэу иlар иухри къигъэзэжащ.

Абы хэту Зузэм пщlыхьэпlэ елъагъу я унэм лlы мыцlыху гуэр къыщlэхьа хуэдэу. Лlыр шхэуэ Iэнэм здыпэрысым жеlэ, жи:

- Мо уи ныбжьэгъур къэбгъэхъужыну ухуеймэ, мы гущэм хэлъым фIэкIа абы хущхъуэгъуэ иIэкъым: мо и щхьэм телъу тыхь пщIырэ, сабийм и лъымкIэ мывэ сыныр зэлъэбгъэIэсмэ, къэхъужынущ,- жи.

- УилIми тхьэ Iya иIэщ и щхьэми и бынми щымысхьыну. Тегушхуэ!- жери мэкIуэдыж.

Нэху мэщри, Зузэм ищIэнур имыщIэу гузавэу, и лIыр къосыж тхьэмахуэ махуэу.

- Къэбгъуэта хущхъуэ?

- Уэлэхьи, къэзмыгъуэта!

- Тхьэ, сэ къэзгъуэтамэ-тIэ, - жи фызым.

- НтIэ узыпэплъэр сыт, зиунагъуэрэ!

- Тхьэ, сызыпэплъэрам, уи унафэм сыпоплъэ.

- Унафэ лей хуеиж абы, зи унэр бэгъуэн, ехьэлIэ уэ!

Фызым сабийр гущэм къыхехри, и бгъитIым зыщIрегъэудэ-2 аби, и адэм хуеший:

- Мис, - ЖИ,- абы и хущхъуэгъуэр: телъхьэ и щхьэми тыхь хуэщIи, ди къуэм и лъымкIэ мывэ сыныр зэрызылъэIэсу, уи шыпхъур къэхъужынущ,- жи.

- Iay, уэлэхьи, ар схуэмыщIэн!- жи Лашэм.- Сэ си лъымкIэ хъунукъэ?

- Хъунукъым,- жи Зузэм.- Уи тхьэ Iyaм дауэ уепцIыжыну? Уэ бын бгъуэтыжынщ, Тхьэ, шыпхъу умыгъуэтыжын!- Жери, пхъуантэм къыдех аби, щхьэупсысэр кърет.- Мэ, тегушхуэ!

- Уэлэхьи, схуэмыщIэну!- жи лIым.

- НтIэ уэ убыд!- жери, сабий цIыкIур къыхуэгуфIэу, kIыI-кIыI-кIыI-кIыIкI жиIэу дэхьэшхыу, мывэ сыным трырегъалъхьэ аби, езы и анэм тыхь ещI.

А тэлайм ирихьэлIэу зыгуэрым зегъэпсчэуIури бжэм къытоуIуэ. ЗэлIзэфызыр мэгужьейри, сабий хьэдэр тасым иралъхьэ аби, гъуэлъыпIэ щIагъым щIагъэкlуатэ. Бжэр Iуахмэ - факъырэ къыщытщ:

- Шхын щхьэкIэ солlэ,- жи.- Кхъыlэ, зыгуэр севгъэдзакъэ!

- КъакIуэ, къыщIыхьэ!- жаIэри кърагъэблагъэ, Iэнэ къыхуащтэ, яIэм и нэхъыфlри къыхутралъхьэ.

Факъырэр шхыным хоlэбэ, зыхэlэбам хэщIыркъым, къищтам йодзакъэри зэдзэкъами гуэщIыркъым-3. Абы хэту гъуэлъыпlэ щlагъым Iэуэлъауэ гуэр къыщlоlукI. Факъырэм и щхьэр къеIэт:

- Ар сыт?- жери.

- Дзыгъуэ хъунщ, умыгузавэу шхэ уэ!- жаlэ зэлIзэфызым.

Факъырэм шхэн щIедзэж. Iэуэлъауэр нэхъ ин мэкъу. Факъырэр аргуэру абыкlэ йоплъэкI: .

- Ар сыту пlэрэ?- жери.

- Дзыгъуэ хъунщ, джэду хъунщ, умыгузавэу шхэ уэ!- жаlэ.

Факъырэ гуэрым шхэн щыщIидзэжкlэ, кIы-кIы-кI-кIыкI жери дыхьэшх макъ къыщlоIукI гъуэлъыпlэ щlагъым. Лашэм и щlэр имыщIэжу щIоlэбэри тасыр къыщIигъэкlуэтмэ - сабийм лажьихъати имыIэу мэджэгу-мэдыхьэшхри исщ. Зузэ мапхъуэри дзадзур и бгъэм щIекъузэж. Къызоплъэкlыжри - факъырэр щысыжкъым" Щlожри, пщlантIэми уэрамми дагъуэтэжыркъым. Къэхъуар ягъэ- щlагъуэу къыщlохьэжри мывэ сыным бгъэдолъадэ.

- А-Iей, сыту куэдыщэрэ сыжея!- жери Лушэ къотэджыж.

Уи фlэщ мыхъумэ, Къанщауэхэ я деж дэтщи, накIуэ, уэзгъэлъагъунщ!

1. Тхьэпс- зэрызагъэщIэращIэ фащэ.

2. ЗыщIрегъэудэ - быдз ирегъафэ жыхуиIэщ.

3. ГуэщIыркъым - хэщIыркъым жыхуиIэщ.

2. НЫСЭ ГУБ3ЫГЬЭМ И ТАУРЫХЪ

Пэжи пцlыи, ауэ, зэрыжаlэмкlэ, къуажэ гуэрым дэст лlыфl гуэр, зекIуэлI-зекlуэш жыхуаIэм хуэдэу. Лlыфlым къуэ закъуэ иIэти, и къэшэгъуэ хъуат. И къэшэгъуэ хъуат щlалэми, лlыфIыр гупсысащ: «Си щlалэр хэзгъадэрэ къезгъашэмэ, шы дахэ мыжэ къишэнщ, жери.- Абы нэхърэ сэ сыхухэдэнщи, жэр къыхухэсхынщ».

ЩIэупщIэщ-къыщIэупщIэри, хъыджэбзыфIщ жыхуаlэм я нэхъ дахэр къыхуишащ.

Къыхуиша къудейуэ, «накlуэ, щIалэ!»- жери, здишэри щlишэри къыжримыlэу, лlыфlым и къуэ закъуэр егъэшэс аби, ирешажьэ. КIуэм-лъэм, кlуэм-лъэурэ, сыхьэт гъуэгу якIуауэ, лIыфIым жеlэ:

- Гъуэгум пкIэлъей къедзыт, щlалэ!- жери.

ЩIалэр Iэнкун мэхъу:

- Ар дауэ, ди адэ?- жери.- Гъуэгум пкlэлъей ирадз хабзэ?- жи.

- EIым еIыж, уэ гъуамэр укъыспэпсэлъэжауэ!- жери, лlыфlыр и къуэм щlопщкIэ къоуэри и натIэр къызэпрехулъэкI.

ЛlыфIым къигъазэри къэкlуэжащ, и къуэри щlэмыхьэ-щIэмынэу къыкIэлъыкlуэжри, пщыхьэщхьэм, и лэгъунэм щIыхьэжа нэужь, нысащlэр къоупщI:

- А-Iей, сыт мы уи натIэм къытехуар?- жери.

ЛIыфlыр щхьэгъубжэ лъабжьэм къыщlэуващи, къодаlуэ ныбжьыщIэхэм зэжраIэм.

- Уэлэхьи, сымыщIэ,- жи щIалэм,- ди адэм къыщыщIар:

Iуэху щыIэщ жиIэри сришажьэщ аби, дыздэкIуэм, «гъуэгум пкlэлъей къедз!»- жери къыспиубыдащ. «А зиунагъуэрэ, гъуэгум пкIэлъей ебдз хъурэ?»- жысIэри щызгъэщIагъуэм, укъыспэпсэлъэжащ жиlэри щIопщкIэ къызэприхулъэкIащ си натlэр,- жи.

- Тхьэ, уи адэр и жьыщхьэ делэ хъужам!- жи нысащIэм. Апхуэдэ телъыджэ цIыхум пэбубыд хъун?

«Еууей, сыдэри сыдакъуэт: уэлэхьи, ар нысэ мыхъуа!»- жеlэри пщэдджыжьым яхурегъэшэж и адэ-анэм: хъер фхухъу!- жери.

ЛIыфI гуэрыр щIэупщIэ-къыщlэупщIэжурэ, зыкъом къыхуагъэлъэгъуа хъунти, я нэхъ къабзэрэ я нэхъыфlу хэтыр къыхуешэ.

Къыхуешэ аби, тхьэмахуи димыгъэкlыу, «накIуэ, щIалэ!»Жери, и къуэр егъэшэс аби, здишэри щIишэри жримыIэу, ирешажьэ и адэм. КIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, сыхьэтитI гъуэгу якlуауэ, лIыфIым жеIэ:

- ИIэт,щIалэ, гъуэгур къызэпыупщIыт!- жи.

Щlалэр къэуlэбжьащ, арщхьэкlэ пэпсэлъэжмэ кърищIэнур ищIэжырти, зыри жимыlэу и джатэр кърилъэфри, гъуэгур иупщlатэу щlедзэ.

- Едым и лыр ушхи ушх уэ гъуамэм!- жеlэри, аргуэрыжьти, и

къуэм и натlэр щIопщкlэ къыхузэпрехулъэкI.

Езым занщlэу къегъазэри къокlуэж, и къуэри щIэмыхьэ-щIэмынэурэ къыкIэлъокlуэж аби, жэщ зэрыхъуу, и лэгъунэм щIохьэж. И лIым И натlэ зэпрыхулъэкlар щилъагъукlэ, нысащlэр къыхуогузавэ:

- Ан-на мыгъуэ, мы уи натIэм къыщыщlар сыт?- жери.

- Уэлэхьи, сымыщlэ,- жи,- ди адэм къыщыщlар, мэжнун имышхамэ: зэ сыздришажьэри, гъуэгум пкlэлъей къедз жиlэри къыспиубыдащ; ар щызгъэщlагъуэм, щIопщкlэ къызэуэри си натlэр къызэприхулъэкlащ,- жи.- Иджыргуэрым сыздришажьэри, «гъуэгур къызэпыупщI!»- жери къыспиубыдащ. Упэпсэлъэж зэрымыхъунур къызгурыlуати, си джатэр къисхри, гъуэгур зэпызупщlу сыуващ. Сыщыувым, ар имыдэу, щIопщкlэ къызэуэри си натlэр къызэприхулъэкlащ,- жи.- Тхьэр игъэпцI зыщIэм зыхуейр!

- А жьыщхьэ мыгъуэ хъун, уи къуэ закъуэм и нэр къипхурти!- жи нысащIэм.- Тхьэ, а уи адэр зэтесыжу къыщIэмыкIын!

Лlыфlыр къакlэщlэдэlухьу щхьэгъубжэ лъабжьэм щIэтти, и щхьэр къыфlэхуащ: «Еу-уей, сыдэри сыдакъуэт!- жери. Уэлэхьи, мырам нысэ мыхъуххэну пызыхыжар!» Арати, нэху къызэрекlыу ари и адэ-анэм яхурегъэшэж: ди насып хэлъкъым! жери.

Зэ мыхъуми зэ хъункъэ жери, лlыфlыр мэшэс аби, нысэ лъыхъуэ йожьэ. Имыгъуэтаlауэ къыздэкlуэжым, Урыхужь къиуауэ кърохьэлlэри шур зэтрех, лlыр ерагъыу къыхокlыж; я гъунэгъу хъыджэбз псыхьэ кlуауэ хуэзэщ аби, хэлъадэри, шыр абы къыхишыжащ. ЛlыфIым тхьэигъэпсэу къыщыжриIэм, хъыджэбзыр къэпсалъэри:

- Тхьэ, псы къиуари фыз инатри зэхуэдэм,- жиlащ.- Благъэ жыжьэкlэ укъэмыкlуэу жыжьэ благъэкlэ укъэкlуамэ, сыт хъунт! - жери.

-- Ар дауэ?- жиlэри къэуlэбжьащ,- жи, лlыфlыр.

- Дыргъыпс лъэмыжыр жыжьэми, нэхъ тыншу, нэхъ псынщlэу укъишэжынтэкъэ!- жи гъунэrъу хъыджэбзым.- Мы икlыпIэжьыр благъэ пэтми, уегъэгувэ, гугъу урегъэхь ...

- Уэлэхьи, си къуэм нэхърэ сынэхъ делэжым сэ! - жери лlыфIым игурэ и щхьэрэ зобгъэж.- Хъыджэбз губзыгъэр си джабэ къыкlэщlэс пэтрэ, ар сымылъагъуу Джылахъстэней сокlуэ, Псыжь къыщызокIухь!

Арати, етlуанэ махуэм лъохъури, я гъунэгъу хъыджэбзыр и къуэ закъуэм къыхуешэ.

Къыхуешэ аби, тхьэмахуэ дэкlа-дэмыкlауэ, «накlуэ, щlалэ!» - жеlэри, егъэшэс, здишэри щlишэри къыжримыlэу, дешри ирешажьэ. Кlуэм-лъэм, кlуэм-лъэурэ, къуажэ гуэрым блэкlрэ пэт, хьэдэ дахыу хуозэ. йопсыххэри, лlыфIым жеlэ:

- Жэт, щlалэ, щIэунщIэт: а дахыр лlауэ пlэрэ, псэууэ п1эрэ?- жери. .

Щlалэм и жьэр Iурыхуащ:

- Ди адэ, мы жыпlар сыт хьэдыгъуэдахэ!- жиlэри.- Псэу дахыу хэт зылъэгъуар?

- EIbIM еlыж, уэ гъуамэр укъыспэпсэлъэжауэ!- жеlэ лlыфIми, и къуэм и натlэр щIопщкlэ кърехулэкI, кlэщIкlэ къегъазэри къокlуэж. Щlалэри дэнэ кlуэнт, щIэмыхьэ-щIэмынэурэ къокlуэж аби, и лэгъунэм щыщIэхьэжкlэ, нысащlэр къыпожьэ:

- Мыр сыт, къурмэн сызыхуэхъун, къыпщыщlаlа?- жери.

- Ди адэр делэ хъуащ: къыпщыщIынкlэ ар уфIэмащlэ!

- Сыт телъыджэ, на-а, жыпlэр?

- А зиунагъуэрэ, губзыгъэм апхуэдэ жиIэрэ, губзыгъэм апхуэдэ ищlэрэ!- жери, къанэ щымыlэу къэхъуар хуеlуэтэж.

- Сэ нэхърэ унэхъ Iущ къызжомыIэнумэ, сэ зыгуэр уезгъэдэlуэнт!- жи нысащIэм.- БзыIльхугъэм ди щхьэцыр кIыхьрэ ди акъылыр кlэщlу дыкъигъэщlами, дэри зыгуэр зэхыдох.

- ЖыIэт-тlэ, дегъэдаlуэт!

- А къурмэн сызыхуэхъун,- жи нысащIэм - зекlуэлIхэм «гъуэгум пкlэлъей къедз»- жаIэмэ, е хъыбарыжь къегъажьэ е уэрэдыжь къыхэдзэ жиlэу аращ кърагъэкlыр: хъыбарыфI е уэрэд дахэ уедаlуэмэ, гъуэгум и гугъур пщегъэгъупщэри гъуэгур кlэщI хъуауэ къыпфlегъэщI. Дяпэкlэ, гъуэгум пкlэлъей къедз къыбжаlэмэ, уи гъусэр езэшауэ аращи, тезыгъэун гуэр егъэдаlуэ. Итlани, къурмэн сызыхуэхъун, зекlуэлIым «гъуэгур къызэпыупщI»- жаlэмэ, мэжэлlауэ аращи, епсыхыпlэ хъун къэгъуэт: е псынащхьэ, е псы Iуфэ, е жыг щlагъ тынш - абдеж щегъэпсых уи гъусэхэри, яхуэпщафlэ, гъашхэ, зегъэгъэпсэху. Аращ абыи къикlыр. Итlани, къурмэн сызыхуэхъун, «мо щlалъхьэр псэууэ пlэрэ, лlауэ пlэрэ?» - жаlэмэ, кърагъэкlыращ: лlыфlыр, цlыхуфlыр лlа нэужьи и цlэр дунеим къытонэ, псэум хуэдэу и хъыбар яlуатэ; цlыху мыхьэнэншэр зэрыщlалъхьэу ящогъупщэжри, дунейм щытетым дежи лlа пэлъытэщ. Уэ уи адэр кхъэм щIэлъми псэунухэм ящыщщи, абы ещхь узэрыхъуным егупсыс!- жери къыжриlащ нысащIэм.

- Iэлоуэхь, сэ сызиделагъыр нобэ къэс сызышэча си адэр сыту тэмакъкIыхьу къыщIэкlа!- жери игъэщlэгъуащ, жи, щlалэм.

Лlыфlыр щхьэгъубжэ лъабжьэм деж щыту къакlыщlэдэlухьти, арэзы хъуауэ Iукlыжащ, жеlэ:

- Iыхьы, уэлэхьи, мис иджы нысэ хъун згъуэтам! - жери. Уэлэхьи, си къуэм И щхьэми гупсысэ ирищlа хуэдэм!

Мазэ хьэгъуэлlыгъуэ яхуещI лlыфIми, загъэпсэхужа нэужь, «накlуэ, щlалэ»,- жери, егъэшэс аби, здишэри щlишэри жримыlэу, дешри ирешажьэ. Кlуэм-лъэм, кlуэм-лъэурэ, сыхьэт гъуэгу якlуауэ, лlыфIым жеlэ:

- Гъуэгум пкlэлей къедзыт, щlалэ!- жери.

Щlалэм хъыбарыжь кърегъажьэри, и адэм гъуэгу зытетыр щигъэгъупщэжауэ ешэ. Кlуэм-лъэм, ишэм, кlуэм-лъэурэ, аргуэру лlыфlыр къопсалъэ:

- Гъуэгур къызэпыупщIыт, си щlалэ!- жери.

Щlалэм зы псынащхьэ къехутэри, и адэр абдеж щрегъэпсых, щlакlуэр хуедз аби, уанэгур и пIэщхьагъыу егъэгъуэлъ, тIэкlу зыгъэпсэху жери. Езыр мэзым холъадэри, мэз джэд къеукI аби къехь, дзасэм фIэлъу егъажьэри, псори хьэзыр зэрыхъуу, уэрэдкIэ къегъэуш и адэр. И адэр шха нэужь, мэтIысри къэнэжар езым ешхыж.

Аргуэру йожьэжри, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, къуажэ гуэрым блэкI пэтрэ, хьэдэ дахыу ирохьэлIэ.

- Мы дахыр лIауэ пIэрэ, псэууэ пIэрэ?- жи лIыфIым.

ЩIалэм зрегъэлъэтэх аби, цIыхум яхохьэ, мыгувэу къегъэзэжри:

- Мыбы дахыр илъэс минкIэ псэууэ щIэлъынущ,- жи.

- НакIуэ-тIэ жеIэри, йопсых аби, жэназыщIым яхохьэ, хьэдэм пщIэшхуэ хуащIу щIалъхьэри йожьэж. КIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, мэзышхуэ гуэрым хыхьауэ, хуей щхъуантIэ дахэ ирохьэлIэ, псынэ цIыкIуи пэмыжыжьэу къыщыщIэжу. Мыбдежым зыщыдгъэпсэхунт жаIэри, яшхэр яутIыпщ аби, езыхэм загъэукIурий. ТIэкIу щхьэукъуауэ хъунщIакIуэ гуп къатоуэри, лIитIыр Iэпхлъэпх ящI:

- Гъуэгупэ шхыну абыи зытебгъэгусыхь хъункъым,- жаIэри.

- Дэ къытщIэфхынум хуэдипщI фэстмэ, дывутIыпщыжын?- жи лIыфIым.

- Япэ щIыкIэ къыдэптмэ!- жаIэ хъунщIакIуэхэм.

- НтIэ дыкъэвмыгъэпцIэжыну къытхуэфIуэ!

Уащхъуэ Мыващхъуэ КIанэкIэ тхьэ яIуэ, мылъкур къызэрытIэрыхьэу фыдутIыпщыжынмэ, жаIэри.

- НтIэ дзыхь хуэпщI хъуну шууитI хэфхи, мопхуэдэ къуажэм си нысэм деж вгъакIуэ!

Хах шууитI.

- «КъуанщIэм я зыр къэгъанэ, къуанщIэм етIуанэр уныкъу аби, шищэм къахуэхьыр дыщэу, вищэм къахуэхьыр дыжьыну къет мы щIалитIым!»- жыфIи, псалъэ дэмыхуу, си нысэм жефIэж! Шищэрэ вищэрэ къэфхуфынкъэ?

- Къэтхуфынщ!

- Айдэ-тIэ, псалъи дэмыхуу, зэхэзыхи щымыIэу жефIэж!- жери къеутIыпщ.

ШууитIыр къокIуэри лIыфIым и псалъэр нысэм къыжраIэ.

- НэгъуэщI зыри жиIакъэ?- жи нысэм.

- Хьэуэ.

- НтIэ сэ ахэр къызэзгъэпэщыху мо хьэщIэщым фыщIэс!- жери яшхын-ирафыныр яхуегъэхь.

Езым къуажэм хегъэхьэри шууищэрэ лъэсищэрэ зыхурегъэшэс аби, къэхъуар яжреIэ. КъуанщIитI хъужыр шууитI къэкIуарати, хьэщIэщым къыщIашри, я зыр яукI, адрейм и Iэ ижьыр хупаупщI аби, ар я гъуазэу хуей щхъуантIэм зыкърагъашэ; ятоуэри хъунщIакIуэхэр зэтраукIэ, лIыфIымрэ лIыфIым и къуэмрэ хуит къащIыж аби, зэгъусэу къокIуэж. Къосыжри, гупым ефэ-ешхэ яхуещI, и нысэр къыщIрегъашэри афэрым жреIэ.

Абы япэ афэрым къэзылэжьа цIыхубз щыIакъым, жи.

3. ДЕЛЭМ НЭХЪРЭ НЭХЪ ДЕЛЭЖ

Еуэри, жеIэ, лIы гуэр мэкъуауэ къикIыжати, и пхъур псыхьэ игъэкIуащ, дзэндзэныпсу къысхуэхь жери. Пэплъэщ, пэплъэри, хъыджэбзыр къыщымыкIуэжым, и фызыр кIэлъегъакIуэ. Псыр къуэ куум дэтт, бжьэпэм кхъужьей баринэшхуэ тетти, хъыджэбзыр жыг щIагъым щIэсу гъыуэ ирохьэлIэ и анэр:

- Сыт къыпщыщIа, си хъыджэбз, щхьэ угърэ?- жери бгъэдолъадэ фызыр.

- Тхьэ, сыщIэгъырам,- жи,- лIы сыдэкIуэрэ, щIалэ цIыкIу къэслъхурэ, дыщасэ сыкъэкIуэжмэ, хэт ищIэн, си "kъуэр мы жыгым дэкIуейрэ, къехуэхрэ, Урыхужь хэхуэрэ итхьэлэмэ, сыунэхъужакъэ! - жызоIэри аращ,- жи,- сыщIэгъыр.

Ар зэрызэхихыу уэуитIыр къысхуэкIуащ жери анэри гъыуэ и пхъум бгъуротIысхьэж.

ЛIыр поплъэ, поплъэри, и пхъумрэ и фызымрэ къыщымыкIуэжкIэ, тредзэри езыр якIэлъокIуэ. Нэсмэ - зэнэзэпхъур зэрыгъагъыжу жыг щIагъым щIэсщ!

- Сыт къэхъуа, щхьэ фыгърэ?- жи лIым, гузэвауэ.

- Абы нэхъ къэхъуну сытыт узыхуейр!- жи фызым.- Мы ди пхъур лIы дэкIуэрэ, къуэ къилъхурэ, дыщасэ къакIуэжауэ, щIалэ цIыкIур мы жыгым дэпщейрэ, къехуэхрэ, Урыхужь хэхуэрэ итхьэлэмэ, дыунэхъужакъэ жыдоIэри аращ,- жи,- дыщIэгъыр.

- Пу, алаурсын, абы цIыхукIэ ящыгугъ уэ!- жери, лIыр мэгубжь аби, шэпсыранэкIэ къахоуэри зэбгреху.- Сыту фыделэ фэ тIyp! Фэ нэхърэ нэхъ делэ мы дунейм тету пIэрэ? Уащхъуэ Мыващхъуэ КIанэ, фэ нэхърэ нэхъ делэ тетыххэмэ, къэзмыгъуэтауэ сыкъемыкIуэлIэжын! - жери, хьэмкIутIей башышхуэр къещтэ аби, йожьэ.

Йожьэри, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, къуажэ мыцIыху гуэрым нос. Еша хъунти, бысым сщIынщ жыхуиIэу унэ гуэрым йоблагъэ. Зэблэгъам телъыджэ щелъагъу: унэм исхэм пIастэ бзыгъэ зырыз яIыгъыу пкIэунэм докIуей, IэнэщIу къохыж, аргуэру къащтэри докIуей, аргуэру IэнэщIу къохыж, докIуей - къохыж ...

- Ярэби, eмыкIу сыкъэвмыщIмэ, зыгуэркIэ сынывэупщIынут, - жи лIым.

- EмыкIy лъэпкъ илъкъым,- жи бысымыми,- къыдэупщI.

- НтIэ мы фщIэр зищIысыр къызгурывгъаIуэт: пIастэ бзыгъэ зырыз фIыгъыу пкIэм фыдокIуей, IэнэщIу фыкъохыж - абы къикIыр сыт?

- СлIо нэгъуэщIу абы къикIынур? Дышхэу аращ,- жаIэри унагъуэр зоплъыж.- ПIастэр унэм щIэтщ, шатэр пкIэм тетщи, пIастэр дохьри идогъэпщI, дыкъохыжри аргуэру къыдощтэ ... Уэ нэгъуэщI шхэкIэ пщIэрэ?

- Догуэ, е пIастэ Iэнэр дэфхьейуэ е шатэ кхъуэщыныр къефхьэхыу, зэбгъэдэвгъэувэу зэдэфшх щхьэ мыхъурэ?

- Уэлэхьи, мыбы жиIэр пэжым! Ар щхьэ дигу къэмыкIарэ? - жаIэри, шатэ кхъуэщыныр кърамыхьэхыу, пIастэ Iэнэр драхьей.

ХьэщIэр якIэлъоплъри:

- Пу, алаурсын, уэлэхьи, фэ фынехъ делэжым! - жери йожьэж.

Йожьэж аби, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ - мащIэрэ кIya, куэдрэ кIya – сытми зы цIыху гупышхуэ гъыре бжэуэ къакIуэу хуозэ:

- Дыунэхъужа мыгъуэщ, дыкъэсэхэжа мыгъуэщ,- жи зыI фызыжь дыде яхэтщи.- Уи анэри тхьэмыщкIэт, уи гуащэри тхьэмыщкIэт, уилI мыгъуэри сыту насыпыншэ дыдэт ...

ЗэкIэлъхьэужьу къакIуэ мо фыз гупышхуем япэ итым и щхьэм кхъуэщын фIэлъщ. Йоплъ-егъэщIагъуэ лIым, зищIысыр къыгурыIуэркым.

- Ярэби, ди шыпхъухэ,- жи,- eмыкIy сыкъэвмыщIмэ, зыгуэркIэ сынывэупщIынут.

- КъыдэупщI,- жаIэ, гупыр зэхоувыIэри.

- КхъыIэ, мы фщIэр зищIысыр къызгурывгъаIуэ!

- ТщIэращ,- жаIэ,- мис мы нысащIэ цIыкIур щIэтлъхьэну дошэ.

- Ар сыт щхьэкIэ,- къоуIэбжь лIыр,- псэу щIалъхьэ хабзэ?

- Мыр псэуж мыгъуэкъым,- жаIэ. - Кхъуэщын лъащIэм къина шатэ тIэкIур къибзеижыну и щхьэр ириIуати, тхьэм иубыдащи, кърыригъэхыжыркъым. Мор и анэщи, зеукIыж, мор и гуащэщи, зефыщIыж, илI насыпыншэми гъыуэ мащэ къетIри кхъэм итщ.

Ар щызэхихкIэ, лIыр и хьэмкIутIеи башымкIэ иоуэри, кхъуэщыныр егъэлъалъэ аби, нысащIэр къегъэплъэж.

«Алыхь-алыхь, мыр ди тхьэращ, ди тхьэм нысащIэр къиутIыпщыжащ!»- жаIэри тхьэлъэIушхуэ ящI, лIыри ирагъэблагъэ аби, къагъатхъэ-къагъашхэ.

«Пу, алаурсын, фэр гуэрыр фынэхъ делэжи!»- жеIэри, лIыр яIэщIокIыж аби, йожьэж. Аргуэру кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэмащIэрэ кIya, куэдрэ кIya - сытми зыщIыпIэ носри, еша-мэжэлIа хъунти, зыгуэрым я хьэщIэщымкIэ иоблагъэ. Йоблагъэри, ирамыгъэшха-ирамыгъэфа щIыкIэу, гуащэм къегъакIуэ:

- Дэнэ укъикIрэ?- жери.

- Хьэдрыхэ сыкъокI,- жи.

Гуащэм ар щыжраIэжкIэ, псынщIэу къафшэ мыдэ жери ирегъашэ.

-А къурмэн сызыхуэхъун, хьэдрыхэ укъикIмэ, къызжеIэт: нэгъабэ лIа си къуэр умыIлъэгъуауэ пIэрэ?- жи.

- Дауэ сыхуэмызэнрэ, сэ уи къуэм сриIуэхутхьэбзащIэу аращ.

- Алыхь-алыхь, тхуэмыгъуэту укъэдгъуэтаи: дауэ щыт-тIэ ди щIалэ тхьэмыщкIэр?

- Фи щIалэр узыншэщ, лажьи-хъати иIэкъим,- жи.- Иджы жэнэтым ягъакIуэри, тхьэлъэIу тIэкIу зэрищIын ахъшэ хуэныкъути, дыщэ сому зы сом мин жиIэри сыкъигъэкIуащ.

- Сэ си щIалэ закъуэм щхьэкIэ сом мин сыщысхьын! - жери дыщэ чысэм изу кърет.- ЩыгъынкIэ дауэ хъурэ тхьэмыщкIэр?- жи аргуэру.

- Куэду щыгъыныджэ хъуащ,- жи лIым.- ЦIыхум зэрахыхьен фащи иIэжкъим, щIымахуэм щитIэгъэн хуаби къыхуэнэжакъым.

- КхъыIэ-тIэ, щыгъын тIэкIуи хуздэхь! - жери, джанэ-гъуэншэдж, цей, пыIэ дахэ, тен джедыгу, гуэншэрыкъ, мест, лъей - Iэджэ кърет, къегъашхэ, гъумылэфIи хузэрегъэпэщ аби, къеутlыпщыж.

«Пу, алаурсын, мыр псом нэхърэ нэхъ делэжи!»- жеIэри лIыр къожьэж.

Сыхьэт дэкlа, тly дэкlа, йоуэри, пщыр къыдохьэж. Гуащэр пожьэри:

- А дотэ,- жи,- нобэ ди дей къэкlуар пщIэрэ?

- Хэт къэкlуар?

- Тхьэ, хьэдрьiхэ къикlри ди щIалэм и IуэхутхьэбзащIэ лIы къэкIуатэм!

- Жыпlэр сыт?

- Тхьэ, пэжым!- жери, хуищIари иритари жреIэж.

- Лъэст, шут?

- Тхьэ, лъэс мыгъуэтэм!

- А зиунагъуэрэ, зэрыкlуэжын шы щхьэ йомытарэ!- жеIэри, пщым къыдегъэзыкI аби, кIэлъыщlоIэ.

ГъуэгурыкIуэ Iущlэху щlэупщlэурэ, лъэщIохьэ:

- Уэра хьэдрыхэ кlуэжыр?- жери.

ЛIым сыкъащlа хъунщ жери мэгузавэ аби:

- Уэлэхьи, зиусхьэн, псори а зы гъуэгум дытетым!- жи.

- А уанэ махуэр тезылъхьен, абы нэскIэ лъэсу дауэ укIуэжын!

- Ау-уей,- жи лIым,- дэ лъэсым десащи, ягъэ кlыркъым, ауэ фи щIалэр лъэсым гугъу ирегъэхь,- жи.

- Кхъыlэ,- жи пщым,- къомыхьэлъэкIмэ, мы шы-уанэ зэтелъри схуетыж щlалэм!- жери, зыкърегъэлъэтэх аби, лIыр егъэшэсри езыр лъэсу къокIуэж.

«Пу, алаурсын, мыр псом нэхърэ нэхъ делэжи!»- жеIэ аби, лIыр и унэ къокlуэлIэж.

4. ХЪАНЫМ И КЪУЭ КЪУИИЖЬ ЦIЫКУ

Еуэрэ-еуэрэт, жи, хъаныжь гуэрым къуищ иIэт. НэхъижьитIыр жылэ цIыхум ещхьт, нэхъыщIэр делэIуделафэт, къуийти, жылагъуэр къызэреджэр Къуиижь ЦlыкIут. Пщэдджыжьым дэкIырти, жэщ хъухукlэ здэщыIэр ящIэртэкъым, жэщ хъумэ, къекIуэлIэжырт, и нэкlур фIейуэ, и лъакъуэхэр гуэлу. НэхъыжьитIым я къэшэгъуэ блэкlырти, хъыджэбз епсэлъамэ, къадэртэкъым: тхьэ, а фи шынэхъыщIэр къыддалъагъуу дыхуэмей!- жаIэрти.

Арати, йоуэри, зэгуэрым зыпылъхэм къыпрагъэхауэ къыздэкIуэжым, шынэхъыжьитlыр зэхуотхьэсыхэ аби, зэгуроIуэ: «Дахэу, дызэрынэсыжарауэ, ди адэм деж дыщIэхьэнщи, хуэдгъэувынщ: е дэ дыкъащти, Къуиижь ЦIыкIур дэгъэкI, е Къуиижь Цlыкlур къащти, дэ дыдэху!- жытIэнщи.- Делэжь цIыкlум и къуэшитIыр жаlэри цlыхум дыкъагъэпуд: хъыджэбзи къыдэпсалъэркъым, ныбжьэгъуи къыткIэлъкlуэркъым,_ жаIэри».

Къосыжхэри, занщIэу хъаным деж щlохьэ аби, а зэрызэгурыlуар паубыд: е Къуиижь ЦlыкIу дэгъэкI, е дэ дыдеху!- жаlэри.

Хъаныжьым и щхьэр къыфlоху: «Дауэ сщIыну?- жи.- Къуиижь ЦIыкIу дызохури, и щхьэ хуэгъэпсэужынукъым, нэхъыжьитIыр дызогъэкIри, си жьыщхьэ хэт сипIыжыну?»- жи.

Абы хэту Къуиижь ЦIыкIу къосыжри и адэм деж щIохьэ. Хъаныр зэрыхэплъэм гу лъетэри къоупщI:

- СлIо, ди адэ, апхуэдизу ухэзыгъаплъэр?- Жери.

- Уэлэхьи, сыхэзыгъаплъэрам,- жи хъаныжьым.- Уи къуэшитIыp къыщIыхьэри къыспаубыдащ, е дэ дыдэгъэкI, е Къуиижь ЦIыкIу дэху!- жаIэри.- СщIэнур сщIэркъым: уэри усхудэхунукъым, уи къуэшитIри схудэгъэкIынукъым.

- НтIэ абы щхьэкIэ умыгузавэ,- жи Къуиижь ЦIыкIу.- Сэ сыдэкIынщ. Мэл хыщI, ди хьэжьитIыр, ди алъпыжьыр кърызати, сыдэкIынщ.

- Уэлэхьи, ди мылъкум и зэхуэдитIыр къуатынум,- жи,- удэкI закъуэмэ.

- Мылъкум и зэхуэдитIи и зэхуэдищи сыхуейкъым: сэ къыхэсхауэ мэл хыщI, ди хьэжьитIыр, ди алъпыжьыр - аращ сызыхуеир.

ШынэхъыжьитIыр мэгуфIэри псори кърат. Къуиижь ЦIыкIу алъпыжьым мэшэс, хьэжьитIыр зыщIегъури, мэл хыщIыр къыдеху аби, къыдокI:

- Узыншэу ущыт, ди адэ, сэ щхьэкIэ умыгузавэ!- жери. Хъаныжьым и нэпсыр щlилъэщIыкlыу шIыхьэжащ, Къуиижь ЦIыкIур хэщIапlэ лъыхъуэ ежьауэ макIуэ. Гъатхэт щежьари, мэлхэм лъхуэн къыщIадзащ - хэт щы къелъху, хэт тху къелъху, хэт блы къелъху ... Ауэрэ жэщ къытохъуэ. Зы къуажэ гуэрым нэсати, мэл тIэкIур бжыхь джабэм ирегъэз, хьэжьитIыр къыбгъэденэри, езыр гъуэмылэхэх жылэм хохьэ.

Ар щlалэ бзаджэжьитI къалъагъури, «накIуэ, мэл зырыз къыфlэддыгъунщ», - жаlэ аби, къокlуэ. Къуиижь ЦIыкIу къыхихынIауэ хунэмыса щIыкIэу, и хьэжьитIым залIэжу банэу щIадзэри, къегъэзэж. Къэсыжмэ - хьитIым щIалэжьитI бжыхь джабэм ирагъэзарэ яфыщIу. Хьэхэр Iуехужри, щIалитIыр зэпеплъыхь:

- А зиунагъуэрэ, мыпхуэдэу щхьэ зевгъэфыщlа?- жи.- Дауи фапэщIэхуа абыхэм? Щхьэ фыкъэукIуэт?

- Уэлэхьи, мыбдежым уи закъуэу укъетIысылIауэ тлъэгъуати, дгъэуэршэрынщ, тедгъэунщ жытIэри дыкъекIуэкIатэм,- жаlэ. АрщхьэкIэ хьэм даубыдри дапэмылъэщу дачэтхъащ ...

- АтIэ а хьэм лIыгъэ гуэр ямыIэу ауэ къэзгъанэу сежьэнт сэ! - жи Къуиижь ЦIыкIу.- Хъуакъым ар, ауэ сэ слъэкIынуращи, хьэжыгъэ тIэкIу къэфхьтэмэ, мэл пшэр фхуэзукIынти, фызгъэфIэжынт!- жи.

ЩIалэхэр гъунэгъуу щысти, дэлъэдэжри хьэжыгъэ, шыгъу, пхъэ къахьащ, апщIондэхукIэ щынэ щIылъху-1 пшэр хэтт мэлми, ар яхуиукlащ Къуиижь ЦIыкIу. Зэрыгъатхъэщ-зэрыгъашхэщ, фIыуэ зэрытегъэури, щIалэжьитIыр я унэ кIуэжащ; нэху къекIри, къадэхуаIамэ къэлътмакъым ирилъхьэри ежьэжащ, мэлыр ипэ иригъэувэщ аби.

Ежьэжри, айдэ кIуэм-лъэм, айдэ кIуэм-лъэурэ, езым ищIэж хъунт здэкIуэри, мэзышхуэ гуэрым щlыхьащ, абы и кум деж хуеншхуэ гуэр иIэти, абдежым егъэзынIэ щищIри, итIысхьащ.

ЕгъэзыпIэм исурэ, пшапэ тIыс кIуэуэ къиублэщ аби, бланэ къиукIым, щыхь къиукIыурэ, ар ишхыу, и хьэхэми яригъэшхыурэ, бланафэ пщыIэ зэригъэпэщащ. Апхуэдэурэ и мэлхэри багъуэщ аби, къекуэдэкI щыхъум, къуажэ гуэрым кlуэри, мэлыхъуэ лIыщIэ къищтащ.

Арати, лIыщIэм мэлыр игъэхъуу езы Къуиижь ЦIыкIу щакIуэ кIуэуэ - апхуэдэурэ здэпсэум, пщыхьэщхьэ гуэрым пшапэ тIыс кIуауэ, даIуэм-къикlухьурэ, Iэуэлъауэ ин зэхихащ. «Мыр зи макъыр сыту пlэрэ?»- жери, кIэлъыкIуэурэ, нэсри - иныжьибл хъууэ зы Iуащхьэ гуэрым тету къух-сых жиlэу зэзауэу къелъагъу. Къуиижь ЦIыкIу и алъпыжьым елъэдэкъауэри яхэлъэдащ:

- Мыр сыт, уанэ мыгъуэр тезылъхьэн къом, щхьэ фызэрыукIрэ?- жери.

- ДыщIызэрыукIыращ, - жи нэхъыжьым,- ди адэр лlэри хьэпшып гуэрхэр къыщIэнащи, тхуэгуэшыркъым: зым зы жеIэ, адрейм нэгъуэщI жеlэ ...

- Сыт къыщIэнар?

- Мо аркъэныжьыр, мо къамышы кlагуэжьыр, мо пыIэжьыр, мо Iэнэжьыр, мо лэгъупыжьыр, мо арджэныжьыр - ахэращ.

- АтIэ ахэр бгуэшын хуэдэу сыт я фIагъыI?- жи Къуиижь ЦIыкlу.

- Мо аркъэныр,- жиlащ,- зэрыбдзу узыхуейм пщlыхохуэ, ар зыпщlыхэхуар,- жиlащ,- я нэхъ емылыджу щытми, занщIэу IурыщIэ мэхъу. Мо пыIэжьыр щхьэрыптIагъэмэ, - жиlащ, - зыми укъимылъагъуу ухъунущ. А пыlэжьыр щхьэрыптlагъэрэ, - жиIащ,- мо къамышы кIагуэжьыр къапщтэрэ,- жиIащ,- мо арджэным утеувэрэ, - жиlащ, - «мопхуэдэ щIыпIэм сыхь!»- жыпIэрэ утеуlуэмэ, - жиlащ, - узыхуейм уихьынущ. Ар абы и фIагъщ, жиIащ. - Мо лэгъупыжьым, - жиIащ, - «ялыхь, мыр къигъахъуэ!» - жыхуэпIэр а напlэзыпIэм къихъуэнущ. Мо Iэнэжьым, - жиlащ, - «мыпхуэдэ фIыгъуэр къытегъахъуэ!» - жыхуэпlэр занщIэу къытехъуэнущ, - жиIащ. - Я фlагъыр аращ ...

АтIэ, фыарэзыуэ щытмэ, сэ фхуэзгуэшынщ ахэр, - жи хъаным и къуэ Къуиижь ЦIыкIу.

- Уэлэхьи, дыарэзым! Зи лажьэ кIуэдын, тхуэгуэш!

- АтIэ, - жиIащ, - мы си сагъындакъымкIэ мы мэзым сыхэуэнщи, а сагъындакъышэр япэ къэзыгъуэту къэзыхьыжыр япэ хэдэнщи, зыхуейр къыхихынщ, - жиlащ.- Етlуанэуи сыхэуэнщи, сагъындакъышэр аргуэру япэ къэзыхьыжыр хэдэнщи, абыи зыхуейр къыхихынщ. Мис апхуэдэурэ дгуэшынщ.

- Захуэщ. Хэуэ!- жаIэ.

Сагъындакъыр зэlуидзэщ хъаным и къуэми, мэзым хэуащ. Иныжьиблым жыгхэр зэтракъутэу холъадэ. Мо ахъшэм кlыфIым шабзэшэр дэнэ къипхыжынт - мо къуабэбжьабэжьхэр абы лъыхъуэу хэтыху, Къуиижь ЦIыкlу хьэпшыпхэр зэщlекъуэри, къехь аби, къокIуэж.

Модрей делэжьхэм къажыхьурэ мэзыр ираутыкIри, нэхъапэ ешар, еуэри, Iуащхьэм къэкlуэжащ. КъэкIуэжри - хъаным и къуэри

тетыжкъЫМ, хьэпшыпхэри бгъуэтмэ, къащтэ! Абы хэту нэгъуэщI зы иныжьи къосыж. Зеплъыхьри:

- Ыы, дэнэ KIya?- жи.

- Узыгъэунэхъуным кIуащ! - жи мобы.- Уэрат ар зи ягъэр! - Уэлэхьи, уэратэм!

Ещанэ гуэрыр къосыж:

- Дэнэ щыIэ?

- Уэлэхьи, дымыщIэ!

- А гъуэгу мыгруэм уижьи, уэрат ар зи унафэр!

А щыр зэрыгъэкIийуэ еплIанэр къосыж .... Апхуэдэу зэрыгъэкIийурэ блыри къызэхуэсыжащ. Зэрыгъэкъуэншэжурэ зэхэлъэдэжри зэрыукIыжащ абдей.

Къуиижь ЦIыKly мылъкуу яIэр ихьри кlуэжащ.

И мэлыр багъуэри - мэлыхъуэ къищтащ, былым куэд игъуэтрижэмыхъуэ къищтащ, шыбз куэд иIэ хъури - шыбзыхъуи къищтащ. А къомыр иныжь Iэнэмрэ иныжь лэгъупымрэ ягъашхэ, ягъатхъэ. Фадэ хуейм, Iэнэм къытохутэ, IэфI хуейм, аращ; лы гъэва хуейм, лэгъупым къохъуэ, лэпс хуейм - аращ, пlастэ хуейм - аращ. Матхъэ. Дуней тхъэжыгъуэр иlэщ ...

Дауэ щытми, хъаныкъуэ щыхъуакIэ ныбжьэгъуншэу къэнэнт? Йоуэри, и ныбжьэгъу гуэрхэм ягу къокI: «Ярэби, мыр зэрыдэкIрэ фIыуэ щlащ, дауэ хъуауэ пIэрэ мыбы и дунейр? Дывгъакlуи, дывгъаплъэ!»- жаlэри, ныбжьэгъу зыхыбл къошэс аби, къокIуэ Къуиижь ЦlыкIy дей. Къосри - дуней тхъэжыгъуэр иIэщ хъаным и къуэм.

- Уо-о, си ныбжьэгъужьхэр къэкlуащ!- жери, къапожьэ аби, ирегъэблагъэ бланафэ пщыIэмкIэ.

И лэгъупым зыхуейр къохъуэ, и Iэнэм зыхуей къытохутэ. Зэныбжьэгъухэр йошхэ, йофэ, мэгушыlэ, мэуэршэр. Апхуэдэурэ зы мазэкIэ щыIащ и ныбжьэгъухэр. ИтIанэ хъаным и къуэм жиIащ, жи:

- Си хьэщIэ лъапlэхэр фезэша хъунщ мы пщыIэм фыщIэсурэ,жери. - Девгъажьи, жьы зыщIедывгъэгъэху, мо лъапэхэмкlэ къыщыдвгъэкIухь!

- Уэлэхьи, хъунтэм! - жаIэри хьэщlэхэр мэгуфIэ. - Девгъажьэ!

Йоуэри, лэгъупыжьри Iэнэжьри къыздащтэ, хъаныкъуэм и къэлътмакъым адрей хьэпшып телъыджэхэри ирелъхьэ аби, мэшэсхэри йожьэ. Я нэгу зрагъэужьурэ здэкIуэм, зы щIыпlэ дей жэщ къащытохъуэри, зэхопсыхэ аби, ешхэ-ефэу мэтlысыж: слIот, пщэфIэнутэкъым, щэкIуэнутэкъым - псори яIэт. Нэху къекlри - гъуэгу-щхьэIум дей щыст. Абдежыр махъшэ чырэ зекIуапIэу къыщIокI.

Ауэрэ здэщысым, зыгуэрым игу къредзэри: - Таурыхъ жыдвгъыIэ!- жи.

- Хэт нэхъ Iэзэ? Хэт жиIэн?- жаIэри зоплъыж.

Тхьэгурымагъуэ гуэр яхэтти, абы траубыдащ: «Уэ жыпIэнщ!» - жаIэри.

- АтIэ, хъан и къуэ, - жиIащ,- си нэкlэ слъэгъуа таурыхъ бжесIэн, хьэмэрэ си тхьэкIумэкIэ зэхэсха таурыхъ бжесIэн?- жери.

- Тхьэкlумэм сытри зэхех, уи нэкIэ плъэгъуар нэхъыфIщ! - жи хъаныкъуэм.

- АтIэ, - жи тхьэгурымагъуэм,- мопхуэдэ щlыпIэм мыпхуэдэ псынэ гуэр щыIэщи, уэлэхьи, хъаныкъуэ, абы уефэну зы унэ мылъку нэхърэ нэхъыфIтэм! - жери.- Уигу пыкIыу укъыбгъэдэкIыжыфынкъым, а псынэм зэ уеIубамэ - апхуэдэу - псы Iэфlщи!

- Ара?

- Аращ!

- Уэлэхьи таурыхъыфIтэм жыпlар,- жиIащ хъаныкъуэм,- кlэщlыIуэт ахъумэ!

Арати, гъуэлъыжхэри жеижащ.

Ахэр зэрыжейуэ, Къуиижь ЦIыкly къэтыджыжщ, пыIэжьыр зыщхьэрикъуэщ, арджэныжьым теувэри, къамышы кIагуэжьымкlэ

теуIуащ:

- Тхьэгурымагъуэм жыхуиIа псынэм сыхь!- жери.

Арджэныжьыр лъатэри псынэм дей щетlысэхащ, хъаныкъуэр псынэм щхьэщыгъуалъхьэри ефащ. Сежьэжынщ жиlэри, къыIукlыжа щхьэкIэ, игу пымыкIыу игъэзэжри аргуэру ефащ. «Уэлэхьи, иджы сыкlуэжынмэ!»- жери зыкъыщигъэзэжым, шы къарэм тесу зы шу къожэ Iэ ижьым ириту, Iэ сэмэгум ириту: шы къарэм и пэ гъуанитIым кърих мафlэ бзийм гъуэгу напщIитlыр илыгъуэрт, жи.

Къосри:

- Ей, хьэ зэрахуэм къилъхуауэ къэзылъхуар зымыщIэу, сипсми ефэу си хъунри зыхъуу мыбы къихьа бзаджэнаджэр дэнэ къикIа!- жи.

- Хьэ зэрахуэм къилъхуари уэращ, къэзылъхуар зымыщIэжри уэращ, уи псым ефэри сэращи, уи хъупlэр зыхъури сэращ, уи адэм и ней къысщыхуэ, хьэбыршыбыр!- жери уващ хъаныкъуэр.

Шым зыкърадзыхщ, зызэрадзри, зэныкъуэкъум-зэбэнурэ, шы къарэ шур хигъащIэ щыхъум, зыIэщlеудри шым зредзыж; зыщридзыжкlэ - и IэпхъуамбэжьакIэм Iэлъын Iэрылъти - йопхъуэри къыIэреч, езыр IэщIокIри щlопхъуэж. Хъаныкъуэр ешанэу псынэм щхьэщыгъуалъхьэри хэфащ, итlанэ и арджэныжьым къытеувэжри, зыкъригъэхьыжщ аби, и ныбжьэгъухэм къамыщlэу яхэгъуэлъхьэжащ.

Хъаныкъуэм псынэр игу ирихьати, а гъуэгу щхьэIур хэщIапIэ ящlри, къакlухьым-къекIуэлIэжу, щешхэ-щефэу, щыджэгуу къонэ абдеж. ЕтIуанэ жэщым хъаныкъуэр макIуэри, аргуэру псынэм хоф, етIуанэуи хоф; ещанэу зэ сыхэфыжынти сежьэжынт щыжиIэм, Iэ ижьым ириту, Iэ сэмэгум ириту зы шу'емынэ къос пцIэгъуэплъым тесу: шы пэбзиитIым кърих мафIэм гъуэгу напщIитIыр елыгъуэ, езым зилыгъуэжу мэкIий-мэгуо:

- Ей, хьэ зэрахуэм къилъхуауэ къэзылъхуар зымыщlэжу, си хъунри зыхъуу сипсми ефэу мыбы къихьа бзаджэнаджэр дэнэ къикlа! - жери.

Хъаныкъуэми зыкъегъэубэлэцри:

- Хьэ зэрахуэм къилъхуари уэращ, къэзылъхуар зымыщlэжри уэращ, уи хъуныр зыхъури сэращи уи псым ефэри сэращ, уи адэм и ней къысщыхуэ, хьэбыршыбыр! - жеlэ аби, мэув.

Аргуэрыжьти, зызэрадзри, зэныкъуэкъум-зэбэнурэ, пцIэгъуэплъ шур хигъащIэ щыхъум, зыIэщIеудри, шым зредзыж; зыщридзыжкIэ - и бгырыпхым бэлътоку хужь дэлъти - кIэлъопхъуэри къыдепхъуэт, модрейр IэщIокIри йожьэж. Хъаныкъуэр аргуэру псынэм зэ хофыжри, и арджэныжьым къытоувэ аби, къокIуэж, и ныбжьэгъухэм къамыщIэу яхогъуэлъхьэж.

Ещанэ жэщми макIуэ хъаныкъуэр псынэм: зэ хоф, тIэу хофри, ещанэу зэ сыхэфыжынт щыжиIэм, Iэ ижьым ириту, Iэ сэмэгум ириту зы пщIэгъуалэ шу къос, и шыпэбзийм кърих мафIэм гъуэгу напщIитIыр илыгъуэу, и лъэгу вабдзэм къыщIидза ятIэр къуанщIэ фIьщIэу и ужьым иту:

- Хьэ зэрахуэм къыхэкIауэ къызыхэкIар зымыщIэжу, си хъунри ихъурэ сипсри ирифу мыбы къихьа хьэбыршыбырыр дэнэ къикIа! - жери кIий-гуоуэ.

- Хьэ зэрахуэм къыхэкIари уэращ, къызыхэкIар зымыщIэжри уэращ, уи хъуныр зыхъури сэра щи, уи псыр изыфри сэращ, уи адэм и ней къысщыхуэ, бзаджэнаджэ! - жери хъаныкъуэми зегъэубэлэц.

Аргуэрыжьти, зыкъригъэлъэтэхщ мобыи, зызэрадзри, зэныкъуэкъум-зэбэнурэ, пщIэгъуалэ шур хигъащIэ щыхъум, зыIэщIиудщ аби, и шым зридзыжащ; зыщридзыжым, хъаныкъуэр кIэлъопхъуэри бэщмакъ лъэныкъуэр къылъеч, шур IэщIокIри хохьэж. Хъаныкъуэри къокIуэж аби, гупым къамыщIэу яхогъуэлъхьэж.

Нэху къокIри, щIьшIэр дужэгъуащ жеIэ хъаныкъуэми, мэIэпхъуэ аби, Мэзыкум хэщIапIэ щащI. Жэщым мэгъуэлъыжри, нэхущхэм деж шы жэрыжэ макъ зэхех Къуиижь ЦIыкIуи, и гъусэхэм ящыщ гуэрым йоджэ:

- Ей, мы жэрыжэ макъыр зэхэпхрэ?- жери.

- Зэхызох.

- НтIэ, кIуэи къегъэгъазэ а шум!

ЩIалэр къыщылъэтщ, шы цIахуцIэм зридзщ аби, жэри пэуващ шум:

- Ей, хъаныкъуэр къоджэ, неблагъэ!- жриIа щхьэкIэ, ауи къыхуеплъэкIакъым: блэжри ежьэжащ.

ЩIалэр къэсыжри:

- СлIо?

- Уэлэхьи, къысхуимыгъэзауэ макIуэм!

Хъаныкъуэр къыщылъэтри зызэщIикъузащ:

- Зы мазэкIэ мы щIыпIэм фимыкI,- жи:- Фшхынури фызэфэнури хьэзырщ. а пIалъэм сыкъэмысыжмэ, си мылъкур зэпэвгуэши, фыкIуэж: хьэлэл фхухъу!

Арати, хъаныкъуэм и алъпыжьым зридзри кIэлъыщIэпхъуащ шу блэжам. КIэлъожэ. Еуэм-кIэлъыжэм, еуэм- кIэлъыжэурэ, кIэхутхьэху къищIащ. Плъэри, жыжьэу къилъэгъуащ шур дэуейуэ жэуэ. «Iыхьы, сыщыптеплъакIэ, дэнэ укIуэжын иджы!»- жери, елъэдэкъауэм-елъэдэкъауэурэ, щIэрыхьащ:

- ГъуэгуфIыж апщий!- жери.

«Дыздижьэ апщий» къыжриIакъым, жи, «уи Iуэху фIы ирикIуэ» жиIа мыхъумэ.

- Дэнэ укIуэрэ?

- СокIуэ мыбыкIэ.

- УздэкIуэр къызжеIэ!

- СокIуэ,- жи,- мыбыкIэ.

Хъаныкъуэр мапхъуэри, шхуэмылакIэм къоIэ аби, шыпхэр иридзэкIыу къреIуэнтIэкI:

- УздэкIуэр къызжеIэ!- жери.

- Ярэби, сыздэкIуэм хуэпщIэ щыIэкъым: сэ Iуэху сиIэщи, сокIуэ, си гугъу къомыщI! - жи шум.- СыутIыпщ!

- Уэлэхьи, узмыутIыпщын: е сыкъэбукIынщ, е узукIынщ, е уздэкIуэр къызжепIэнщ! - жери хегъэзыхь хъаныкъуэм.

- Сэ сыздэкIуэм уэ пфIэфIын хэлъкъым, жызомыгъэIэ!'

- СилIыкIыну щытми, жыIэ

- АтIэ уэ пхуэмыгъуэн, сэ схуэмэхуэн! - жи шум.- Зэшибл дыхъурт дэи, си шынэхъыжьихыр мыбыкIэ кIуэурэ къаукIащ. Сэри абы сокIуэ,- жи,- силъ схуэщIэжмэ, сщIэжыну, схуэмыщIэжмэ, сэри абы ЗыкъыщезгъэукIыну.

- Апхуэдэу щытмэ,- жи хъаныкъуэми,- фэ зэшиблым еянэу сывгуохьэ: фи кIуэдыр си кIуэдщ, фи псэур си псэущ!

Алыхь-алыхь жери, мо тIyp зэбгъурыувэри ежьащ. МажэмакIуэ, мажэ-макIуэ, нобэми мажэ, ныжэбэми макIуэ. Апхуэдэурэ щIышхуэ зэпачауэ шум жеIэ:

- Си къуэш, куэдкъэ дыкъызэрыкIуар? - жери.

- Уэлэхьи, къуэш, хъаныжьым сыщыхэс зэманым мыбдежым шкIэ щызгъэхъуу щытам,- жи,- сэ! Йожьэжри, еуэм кIуэм-лъэм, еуэм кIуэм-лъэурэ:

- Хъункъэ, къуэш, иджы дыкъыздэкIуар? - жи шум.

- Уэлэхьи, Къуэш, хъаныжьым сыщыхэс зэманым ди былымыр мыбы къакIуэрэ, щехъурэ нэкIуэжу щытам! - жи хъаным и къуэ Къуиижь цIыкIу.

Аргуэру йожьэжри, айдэ кIуэм-лъэм, айдэ кIуэм-лъэурэ, зы щIыпIэ гуэрым носри, хъаныкъуэм дедзых аби, мэзышхуэм хохьэ. И гъусэри бгъурыту кIуэурэ, хуеишхуэ гуэрым йохьэ, бланафэ пщыIэ итуи, абы щопсых. А пщыIэм щIэлът, жеIэ, шэмэдж, гуахъуэ, сыджуадэ, пхъэ сэмпар. Ахэр къыщIихри, шэмэджитI иуIущ, пхъэ сэмпар дидзыжщ аби, зы шэмэджыр и гъусэм иритащ, адрейр езым иубыдри - мэкъупlэ бэлыхьт а хуейри - хыхьэщ аби, мэкъу еуащ. Iэнэ хъури, ящтэщ аби, Iэтищ хъуащ, иныжь Iэтэ жыхуэпlэным хуэдэу.

- Иджы, - жи хъаныкъуэм, - сэ сежьэнущи, жэщ зэрыхъуу, зы Iэтэм мафlэ щlэдзэ: ар сын иухыхукlэ сыкъэсыжрэ, хъарзынэщ, сыкъэмысыжрэ - Iэтэ етlуанэм щlэдзэ: ар сын иухыхукlэ сыкъэсыжрэ, дэгъуэщ, сыкъэмысыжрэ - Iэтэ ещанэм щlэдзэ: ар сын иухыху сэ сыкъэсыжын хуейщ, сыкъэмысыжрэ - абы щыгъуэм лlы ищlэн тхьэм уигъащlэ! Аращи, узыншэу!

- Гъуэгу махуэ, узыншэу тхьэм узэфlигъэкl! - жери, гъусэр тIэкlу дэкlуатэри къигъэзэжащ.

Хъан и къуэр еуэм кlуэм-лъэм, еуэм кlуэм-лъэурэ, иныжь зэшищым я щlым ихьащ. Ар зэрыхьар гъунэрэ нэзрэ зимыlэж губгъуэ щхъуантIэти, шыр имыхуэжу итт, жеlэ, абы. Еуэм фоч игъауэм, шыр къригъажьэм, еуэм фоч игъауэм, шыр къригъажьэурэ, мо шы къомыр къиугъуейри кърихужьащ. Шыр къыщрихужьэм, хакIуэр къыхэжри къеуэну хуежьащ, мыдрейри абы хуэхьэзыр хъунти, аркъэныр идзри хакIуэр къиубыдащ. ХакIуэр и Iэдэжу, шы къомыр япэм иту къеху.

МыдкIэ шу къэнар гузавэурэ жэщ хъури, зы Iэтэм мафIэ иредз. Хъаныкъуэр къэмысыжурэ ар сын еух. Iэтэ етIуанэм иредз, ари сын иуха-имыухауэ, хъан и къуэр къосыж. Къэсыжа щхьэкIэ, и гъусэр игъуэтыжыркъым.

Иджы ар: хъаныкъуэм шыр къыздихум, зы лъэмыжышхуэ гуэр къикIыжын хуейти, шыбэр къыщытрихуэм, апхуэдизкIэ Iэуэлъауэшхуэ ищlати, щIалэр абы игъащтэри мэзым хэлъэдэжауэ арат. Хъаныкъуэр джащ, гуоуащ - къыкъуэкIыжакъым, мэзыр щIищыкIащ игъуэтыжакъым.

«Уэлэхьи, мыхъуа, щIалихым ебланэри дэзгъэкIуам!- жи хъаныкъуэр гузавэурэ.- Мы къомри дэнэ схьыну?»- жи. Сыт ищIэнт, хакIуэр и Iэдэжу шыбэр кърехужьэри къожьэж. Айдэ къихум, къакlуэм-къалъэурэ, зы щIыпIэ гуэрым къэсри, къакIуэ-Iауэ пIэрэ жыхуиIэу зэплъэкIри, и гъусэ фIэкIуэдар мэзым къыщIэкIыжауэ къилъэгъуащ - къыкIэлъыжэу. Къэсри арат, нэгъуэщIтэкъым.

- Сыту фIыт укъызэрыкIуэжар! - жери щыгуфIыкIащ.- дэнэ ущыIа? Сэ зэшихым ебланэри теслъхьащ жысIэри сыгузавэрт,- жи.

- Уэлэхьи, мыпхуэдэу Iэуэлъауэшхуэ зэхэсхщ аби, дунейр мэкъутэж жысIэри сыщтэри сыщIэпхъуатэм,- жиIащ.

- Армэ ягъэ кIынкъым,- жи хъаныкъуэм.- Ар шыхэр лъэмыж гуэрым къыщикIым ирагъэщIа Iэуэлъауэращ.

- НакIуэ-тIэ иджы, - жаIэри, кърахужьэщ шыбэри къежьэжащ. Айдэ къакIуэм-къалъэм, айдэ къакIуэм-къалъэурэ, зы щIыпIэ гуэрым къэсщ аби, шыбэр зэтрагъэувыIащ, дэри зыдгъэпсэхунщ, дишхэми жьы яIурыдгъэуэнщ жаIэри.

- Уэлэхьи, си къуэш, уэри гугъу уехьам,- жи хъаныкъуэм,- ауэ сэ нэхъ сехьащи, тIэкIу сыщхьэукъуэнщ, уэ мы хакlуэр пIыгъыу щыт. Хэт ищIэн, уи жейм упэмылъэщ хъумэ, сэ сыкъэгъэуш, сэ сыкъомыгъэушу умыжей,- жи.- Узэрыжейуэ мы хакIуэр, аркъэныр зыпщIыхидзынщи, кIуэжынщ,- жи.- ИтIанэ, уэлэхьи, лlыгъэщlапIэ дихуэнум!

- Умыгузавэ, сыжеинкъым сэ: уэ гъуэлъи, зыгъэпсэху!- жиlэри хъаныкъуэр игъэжеящ.

Мыдрей щIалэр хакIуэм хуэсакъыурэ ешащ, хакIуэр lэсэу щытти, тIысащ, бэлэрыгъри щхьэукъуащ, и lэр и натIэм щlэгъэкъуауэ. Хакlуэм аркъэныр зыпщIыхигъэхущ аби - макlуэ мэцIыв! - игъэзэжащ. ЩIалэр къэушыжри - аркъэныр щылъщ, хакlуэр щытыжкъым. Къыщылъэтри хъаныкъуэр къигъэушащ.

- СлIо?

- Хакlуэр кIуэжащ.

- Iыхьы, умыжей бжесlатэкъэ!

Щlалэм и щхьэр къыфIэхуащ.

- Щхьибл фIэту зы иныжь гуэрщ,- жиIащ,- мыр зейр. А хакlуэм а иныжьыр къишэпурэ къэкIуэжынущ, - жиIащ. - Мис абдежыращ уэрэ дэрэ лIыгъэщlапIэ дыщихуэнур. Иджы сэ мыбдей зизгъапщкIуэ хъуну мащэ къыщыстIынщ, - жиIащ. - Уэри, мобыкIэ кlуати, уи шэр мыбдей къэсын хуэдизкIэ IукIи, зы мащэ къэтI. Сэ си шэр здэкIуэным хуэдизкIэ иныжьыр къэсмэ, еуэр щIэздзэнщи, къезгъэхуэхыфмэ къезгъэхуэхынщ; сэ къызблэкIмэ, уэ къеуэ! - жиlащ. - Апхуэдэу тхуэукIмэ, сщIэркъым ахъумэ, ар дэ къыдбгъэдыхьэмэ, уэлэхьи, ди шхьэри фIихынщи, шыхэри ихужынщи, кIуэжынмэ!- жиIащ.

- Хъунщ.

Хъаныкъуэм и джатэр кърихри абдей мащэ къыщитIащ, и щхьэр къришиикIми хъууэ, иригъэпщкIуэжми хъууэ; и гъусэми, адэкIэ екlуэтэхри, мащэ къыщитIащ, зыкъришиикIми хъууэ, зригъэпщкIуэжми хъууэ. Иныжьми куэдрэ зыпигъэплъакъым ахэр: хакIуэжьым и шхьэр гъэкIауэ япэ иту, иныжьри пщIэгъуалэ кIэщIым тесрэ я ужь къиту, и пэбзиитIым мафIэр кърихрэ, абы кърих мафIэм гъуэгу напщIитIыр илыгъуэу - апхуэдэу къакlуэу ялъэгъуащ. Шищэ иIыгът хъаныкъуэм, и гъусэми шищэ иIыгът. И шэр здынэсынум деж къигъэсщ иныжьри, хъаныкъуэм и сэгъындакъыр къызэIуидзащ, еуэр иригъажьэри, зы шэ блигъэкIакъым - бгъущIрэ бгъур тригъахуэри, мор къыщысым, мащэм зригъэпщкIуэжащ. Иныжьыр абы щыблэжым, модрейми и сэгъындакъыр къызэфIидзэщ аби, къеуэe хуежьэри, зышэ блимыгъэкIыу, бгъущIрэ бгъур къытригъахуэщ аби, зы шэ фIэкI къыхуэмынэжауэ, иныжьыр ехуэхащ.

Иныжьыр зэрехуэхыу, гъусэр и мащэм къилъщ аби, и биижьым и щхьэр пихащ. СулыкъуитI иlыгъти, зыр щIиущIэри, иныжьылъыр изу къригъахъуэщ аби, езым ирифащ; итIанэ сулыкъуитIми из ищlри, къэлътмакъым иригъэувэжащ. Зэфlэкlат Iуэхури, хакlуэжьымрэ пщlэгъуалэ кlэщlымрэ шыбзым хохьэж, хъаныкъуэмрэ и гъусэмрэ щlакlуэ ядзри абдежым фlыуэ зыщагъэпсэху.

Йоуэри, къошэсыж аби, шыбэр кърагъажьэри, айдэ къеуэмкъахум, аидэ къеуэм-къахуурэ, зэгъуситIым я гъуэгур щызэхэкlыж щlыпIэм деж къосыж.

- ИIэ, иджы шыр дыгъэгуэш! - жи хъаныкъvэм.

ЩIалIэм и щхьэр егъэкlэрахъуэри:

- Хьэуэ, - жи, - сэ шы лъыхъуэ сыкъежьакъым. Сэ, - жи, -силъ сщIэжыну сыкъежьати, сщIэжащи - ину берычэт бесын! Къэдлэжьар ууейщи, хъер пхухъу!

Хьэуэ, апхуэдэу узгъэкIуэжынкъым!- жери щыхигъэзыхьым:

- АтIэ сэ згуэшынщ шыр, - жи щIалэм.

- Хъунщ.

ЩIалIэр хыхьэщ шыбэми, кlуэцlрыкIащ-къыкlуэцIрыкIыжащ, кlуэцlрыкIащ -къыкlуэцIрыкIыжащ. КъекIуэлIэжащ.

- Бгуэша?

- Згуэшащ.

Сулыкъуитlыр кърихри иригъэлъэгъуащ:

- Мы шы къомыр ууейщ, мы тlyp сысейщ, - жери. - Щы хъун хуеити, зыр сэ исфащ, мыр си анэм ейщ, мыдрейр си шыпхъvм ейщ. А тlyp схьырэ ирезгъэфмэ, мы дуней фIыгъуэр сысейуэ слъытэжынущ.

Арати, сэлам зэрахыжрн зэбгъэдэкIыжащ зэгъуситIыр. «Уэлэхьи, мы щIалэр щоуэм!» - жерн хъаныкъуэр кIэлъоджэ, куэд имыкIya щIыкIэу:

- Мэуэ зэ къэгъазэт! - жери.

Къегъэзэж щIалэм.

- «Уи къуэшхэр зытекIуэдар сыт хуэдэшт?» - жаIэрэ, уи анэмрэ уи шыпхъумрэ къоупщIмэ, слIо яжепIэнур? Мы шыхэм щыщ, зытIущ нэхъ мыхъуми, здэшэ! - жиIащ.

- Уэлэхьи, хъаныкъуэ, мис абыкIэ укъыстекIуам! - жи щIалэм.

Иджы а иныжьым ишхэр зэрыщытырат: зыкъомым я сокур, я кIэр, вындым хуэдэу, фIыцIэрэ езыхэр, мафIэ бзийм хуэдэу, плъыжьу; адрей зыкъомри езыхэр уэсым хуэдэу хужьрэ я кIэ, я сокур, вындым хуэдэу, фIыцIэу; нэгъуэщI зыкъомми я кIэ, я сокур, уэсым хуэдэу, хужьрэ езыхэр, вындым хуэдэу, фIыцIэу - апхуэдэурэ зэхэтт, жеIэ, а шыхэри, лъэпкъищми ящыщ зырыз къиубыдащ щIалэм.

- Хъунщ ар! - жери, аргуэру сэлам зэрахыжщ аби, зэбгъэдэкIыжащ.

Арщхьэкlэ, зытэлай нэхъ дэмыкlыу, щlалэм къегъэзэж:

- Уэлэхьи, сыкlуэж мыхъуну!- жери.

- Сыт щхьэкlэ?

- Сэ силъ схуэщIэжынутэкъым, мыпхуэдэлIым къыздищlэжащ мыхъумэ щажесIэкIэ, «eI, ар къомышэу укъэкlуэжащ!» - жаIэнурэ, си анэмрэ си шыпхъумрэ зэгуэудынущ! - жи. - Узмышэу сыкlуэж хъунукъым.

- Атlэ, - жи хъаныкъуэм, - сэ гуп сахэтщи, сахыхьэжынщ, шу пшыкlутху хуэдиз си гъусэу иужькlэ сынэкlуэнщи, уи анэри уи шыпхъури слъагъунщ. Иджыпсту уэ кlуэжи, зыгъэхьэзыр! - жери еутlыпщыж.

Щlалэм шищыр ешэри мэкlуэж; хъаныкъуэми ишхэр, шыбзыхъуэ лlыщIэ къещтэри ярет аби, езыр зыхэкlа гупым яхохьэж.

- Сыту фIыт, хъаныкъуэ, упсэуж ди гугъакъым! - жаlэри гупым тхьэлъэlу къыхуащIыжащ.

Йоуэри, махъшэ чырэ куэд щызэблэкIырт абы я хэщlапIэм дежи, пщыхьэщхьэ гуэрым махъшэ чырэ щищ зы лIым ейуэ къыщоувыlэ, тэлай докlри лIищым яйуэ махъшэ чырэ щибгъу къыщоувыlэ япэмыжыжьэу. Махъшэ къэс е дыщэ телъщ, е налкъут налмэс телъщ, е дарий телъщ ... Ар щалъагъукIэ, гупым жаlэ:

- Хъаныкъуэ, накlуэ, мы бэщмакъ лъэныкъуэр мо чыракIуэхэм етщэнщ.

- Накlуэ! - жери, бэщмакъыр и жып ирилъхьэщ аби, кlуащ.

Махъшэ чырэ щищыр зейм ирегъэлъагъу бэщмакъыр, пщэхун жери.

- Уэлэхьэ, а бэщмакъым и уасэ сэ симыIэ!- жи абы.

Етlуанэм бгъэдыхьэри:

- Бэщмакъ пщэхун?- жери иригъэлъэгъуащ.

- Уэлэхьэ, абы и уасэ сэ симыlэ!- жи аргуэрым.

Ещанэми бгъэдохьэ:

- Бэщмакъ пщэхун?- жери ирегъэлъагъу.

Iехри зэпеплъыхь:

- Уэлэхьэ, мы бэщмакъыр дэнэ къикlами сысейм!- жи.

- Ууейкъым! - жи хъаныкъуэм. '

- Уэлэхьэ, сысейм!

Зэныкъуэкъу щыхъум, хъаныкъуэм жеlэ:

- Апхуэдэу щыжыпIэкIэ, уи гъусэхэм щыщу дзыхь хуэпщIу зылI къэгъэув, сэри зылI нэзгъэувынщи, а тlум хей едгъэщIэнщ - 2,- жи.

Захуэщ жеIэри, лIитI къагъэув аби, хей ирагъащIэ. Унафэу ящIаращ абыхэм: дяпэ зы мазэкIэ мы чырэр зейм бэщмакъым и лъэныкъуэр къигъуэтмэ, бэщмакъри къыхуэнащ, махъшэ чырэри къыхуэнэжащ; бащмакъым и лъэныкъуэр, абы къимыгъуэту, хъаныкъуэм къигъуэтмэ, махъшэ чырэ щищыр хъаныкъуэм къыхуэнащ, бэщмакъри къыхуэнэжащ, жаlэри. Бэщмакъ лъэныкъуэр тIуми къамыгъуэтыфрэ, чырэр зейм чырэр къыхуэнэжащ, хъаныкъуэми бэщмакъыр къыхуэнэжащ!

А унафэр зэдэаразыуэ къащтэ.

Чырэр зейм зы махъшэ хуит къещIри, мэшэс аби, бэщмакъ лъыхъуэ иожьэ, хъаныкъуэри гупым я гъусэу къокIуэжри ешхэ-ефэу мэтlысыж. Апхуэдэурэ зэманыр макlуэ, махуипщIи докI, пщыкIутхуи докI. Гупыр мэгузавэ:

- Уа, хъаныкъуэ, пIалъэр къос, уэ зыбгъэхъейркъым: бэщмакъыр тфIебгъэхьынущ! - жаIэри.

- Ихьынукъым, фымыгузавэ!- жи.

Арати, зы жэщ гуэрым игъэгъуэлъыжщ гупри, пыIэжьыр щхьэритlагъэщ, арджэныжьым теувэри, «мы бэщмакъыр зейм я деж сыхь!»- жери къамышы кlагуэжьымкIэ теуIуащ. Арджэныжьым зиIэтри напIэзыпIэм ихьащ абы. Нэсщ аби, унэм щIыхьэмэ - Iэнэ ухуар щытщ, темылъ шхыныгьуэ щымыIэу. Унэр зэлъыIухат, цlыху къызэрыщIыхьэжынур белджылыуэ. Хъаныкъуэм унэр щIищыкlри - псэ зыIут щIигъуэтакъым. «Уэлэхьи, сыт щыгъуэми мыбы цIыху къыщIэхьэжынум!» - жиIэри, пыIэжьыр зэрыщхьэрыгъыу, кlуэщ аби, лъэщIэсым -3 щIэтIысхьащ.

Тэлай дэкlри, унэм тхьэрыкъуэ къыщlэлъатэщ аби, тхьэрыкъуафэр зытригъэжри - набдзэ зытелъым я нэхъ дахэу фыз къыщlэщыЖащ.

- Мы цIыхумэр дэнэ къикlа? - Жери фызым унэр къиплъыхьащ, зыри игъуэтакъым.

Абы хэту нэгъуэщI зы тхьэрыкъуи къыщIэлъэтэжри, и тхьэрыкъуафэр зытригъэжри - набдзэ зытелъым я нэхъ дахэу хъыджэбзт.

- Фу, фу, цIыхумэ! Мы цIыхумэр дэнэ къикlа, нанэ?- жиIащ, жи.

- Алыхь, сэри къысщIихьам ар, ауэ къэкlуаlауи смыгъуэт, и фызым.

ТIуми лъыхъуэн щlадзауэ аргуэру зы тхьэрыкъуэ къыщIэлъэтэжри, итхьэрыкъуафэр зытригъэжри - нэхъ дахэжу хъыджэбзт.

- Фу, цIыхумэ! - жиlащ, жи абын.

- Тхьэ, дэри къытщlехьэм а мэр! - жи фызым. - КъытщIихьэ щхьэкlэ, езыр дымыгъуэт. Хэтми зыгуэр къыщIыхьащ мыбы!

ЕплIанэуи зы тхьэрыкъуэ къыщIэлъэтэжри, тхьэрыкъуафэр зытригъэжри - псом нэхърэ нэхъ дахэжу хъыджэбзт, жи, ари.

- Фу, фу, цIыхумэ! - жиlэри, абыи къызэригъэдзэкlащ унэр, арщхьэкlэ ягъуэтакъым зыми.

ПыIэжьыр щхьэритlагъэри нэрымылъагъу хъуат, сыткlэ къагъуэтынт!

- Теурэзыр къыхукlуэ! - жиlащ фызым. - Къэкlуами, кlуэжа хъунщ. Дывгъэтlыси, дывгъашхэ, сымэжэлlащ,- жери.

Iэнэ ухуам къотIысэкlри шхэн щlадзэ.

Хъаныкъуэм пыIэжьыр щхьэрыгъыу къыщIэкlщ лъэщIэсми, Iэнэм тlысри, ядэшхэу хуожьэ. Зэанэзэпхъухэр зыпэрысым деж шхыным хэщIыркъым, хъаныкъуэр зыпэрысым деж Iэнэр ныкъуэ мэхъу. Абы гу лъатэри, плlыри къыщолъэт:

- Мы зи мэ къытщIихьар къэтlысауэ къыддошхэ! Нэрымылъагъу зищlауэ къыддошхэ! - жаlэри.- ИгъащIэм, дэ дышхэ щхьэкlэ, ди Iэнэ ныкъуэ хъу хабзэкъым: ар къыддэмышхэмэ, мыбдейр ныкъуэ щхьэ хъуа?

- А куэпэчхэ, - жи я анэм,- фэ щым къыфкIэлъымыкlуауэ мыбы зыри къэкlуакъым.

Хъаныкъуэр, фlыуэ шхэщ аби, лъэщIэсым щIэтIысхьэжащ.

Фызым и бгъэр къигъаплъэри ипхъухэм яжриlащ: .

- Мыбы щIэффыкlа быдзышэр хьэрэм фхухъу, фи гъащIэм фlыгъэрэ бзаджагъэу флъэгъуар къызжевмыIэжым! - жери.

Нэхъыжьыр къэпсалъэри:

- Тхьэ, сэ слэгъуар бжесIэнмэ, - жи. - Зы жэщ гуэрым ди псынэм сыкlуати, зы щlалэ гуэр, мыпхуэдэ сурэтым иту, псым хэфу срихьэлlащ. Сыхуэгубжьри схуэгъэшынакъым, зездзри сыпэлъэщакъым. Къыстекlуэ щыхъум, зыкъыlэщlэзудри, шым зыкъездзыжауэ къапхъуэщ аби, си вакъэ лъэныкъуэр сщичащ.

- Мис аращ мыбы къэкlуар, ахъумэ нэгъуэщIкъым! - жи я анэм.

Курытыр къэпсалъэри:

- Тхьэ, сэри ар дыдэрам сызыхуэзар, - жи. - Ди псыр йоф, ди хъуныр уошх жысlэри сыхуэбжьщ аби, схуэгъэшынакъым; зызэдзэщ аби, сыкъыхигъащlэ щыхъум, зыкъыlэщlэзудри, шым зыкъездзыж пэтрэ, къапхъуэщ аби, си бгырыпхым дэлъ бэлътоку хужьыр дихащ.

- Атlэ фу цIыхумэ жыхуэфlэжыр сыт: аращ мыбы къэкlуар! - жи аргуэру я анэм.

Нэхъыщlэр къэпсалъэри:

- Тхьэ, сэри апхуэдабзэ къысщыщlам, - жи. - СепIытI мыбы жысlэри, зыкъыlэщlэзудауэ шым зыкъездзыжрэ пэт, къапхъуэри си Iэлъын цIыкlур сlэричащ.

- Тхьэ, атlэ нэгъуэщI къэмыкlуа! - жи я анэм. - Ар мы унэм щlэсщи, дэ жытlэр зэхех. Иджы си пхъуищым сыту нэхъ къэфщтэнт ар? - жиlащ, жи.

Нэхъыжьыр къэпсалъэри:

- Тхьэ, лlыуэ сиlам нэхъ къэсщтэнтэм!- жи. Курытыр къэпсалъэри:

- Тхьэ, сэри лlыуэ нэхъ къэсщтэнтэм!- жи.

Нэхъыщlэр къэпсалъэри:

- Фэ тlум лlыуэ фиlауи, сэ дэлъхуу сиlамэ, мы дуней мылъкум нэхърэ нэхъ къэсщтэнт! - жи.

Я анэр къэпсалъэри: .

- Тхьэ, сэ мы дуней мылъкум нэхърэ нэхъ къэсщтэнтэм ар къуэуэ сиIэну! - жи. - Иджы алыхьыр зыщ жызыlам тlущ жиIэжыркъым: цIыхум укъилъагъу хъуну теплъэ уиIэххэмэ, зыдгъэлъагъу! - жери. - Домыгъэбампlэ, дызэгуомыгъэуд!

Пыlэр зэрыщхьэрыгъыу унэкум къиувэри, бэщмакъыр къытридзащ, баргъ жиlэу.

- УэI, си бэщмакъыр! - жери хъыджэбз нэхъыжым къещтэж.

Етlуанэу Iэлъыныр къытредзэ, зыу жиlэу.

- УэI, си Iэлъыныр! - жери нэхъыщIэм къещтэж.

Ещанэу бэлътокур къытредзэ, макъ имыщlыххэу.

- УэI, си бэлътокур! - жери курытым къещтэж.

- Иджы уэ зыкъэдыбгъэлъагъужамэ хъуат! - жаlэ зэанэзэпхъухэм.

Хъаныкъуэм и пыIэжьыр зыщхьэрихри, я пащхьэм къихутащ щlопщ зэфlэщlам хуэдэу:

- Сымис!- жери.

Лlыуэ диlащэрэт жызыlа нэхъыжьитIым я щlыб къагъазэри увыжащ. Дэлъхуу сиlащэрэт жызыlа нэхъыщIэм къажэри Iэплlэ къришэкlащ. Къуэуэ сиlащэрэт жызыlа анэми зыбгъэдишэри Iэплlэ къыхуищlащ. Мор и анэщ, мор и шыпхъу цIыкlущ модрей тIур и шхьэгъусэщ. Хъаныкъуэр тэрэщэ-мэщэм -4 яхьри хагъэгъуэлъхьащ.

Арати, зэм ирагъэшхар етlуанэм ирагъэшхыжыркъым зы махуэм щрагъэтlэгъар етlуанэм щрагъэтIэгъэжыркъым. Къащтэри мэгъущэ, ягъэтlылъри мэщIытэ. Апхуэдэу екIуэкlыурэ хъаныкъуэм и ежьэжыгъуэр къэс хъуащ. Абы егупсысу щlидзащ. И фызитIым къагъэпсэуркъым:

- Щхьэ унэщхъей? Уи гукъеуэр сыт?- жаlэри.

ЩахужемыгъэIэм, я анэм хуотхьэусыхэ:

- ДэубыдагъэкIэ къытпыщlа хъуащ, армыхъумэ мы хъаныкъуэр къытхуеитэкъым дэ! - жаlэри.- Сыткlэ щlегъуэжами щIегъуэжащ, щIэнэщхъейр къыджиIэркъым.

Фызыр бгъэдотlысхьэри йопсалъэ и малъхъэм:

- Уи фызитIым нэхъ дахэ къигъэщlам яхэткъым уи шыпхъу ц1ык1ум нэхъ жыlэдаlуэ мы дунейм тетыххэкъым, сэри зы фызыжькlэ сыт си лажьэ - си щхьэфэр лъэгущIыхь пхуэсщIынущ: уи гукъеуэр сыт? - жери.

- Уэлэхьи, анэкlи, шыпхъукlи, щхьэгъусэкlи гукъеуэ симыlэ.

- Нтlэ? .

- Мыпхуэдэ Iуэхукlэ сыкъежьати, си пIалъэр къэсауэ срогумэщI, - жи. - Ит1анэ мы бэщмакъымкlэ зыгуэр дауэгъу къысхуэхъуащи, адрей лъэныкъуэри схьыуэ езгъэлъагъун хуейщ, ар здэщыlэри сщIэркъым...

- Атlэ ар Iуэху! - жери, ипхъухэм яжреlэ: - Мы бэщмакъым и лъэныкъуэр къэфлъыхъуэж! - жери.

Зэшыпхъуищыр хуежьэри унэри щlапlэри къызэрагъэдзэкlащ - ягъуэтыжыркъым.

- Мы щIым и щIагъым щIэлъми къэфлъыхъуэж! - жери ятрекъузэ я анэм.

ПкIэм дэкIуейхэри, аби страпилымрэ кхъуэщынымрэ яку дэлъу бэщмакъ лъэныкъуэ зыбжанэ къыщагъуэтыжри кърахьэх. Хъаныкъуэр хэплъэри, абы хэлъу къыхихыжащ.

- Ара?

- Мыращ.

- НтIэ уигу къыхомыгъэщту жей! - жаIэри хъаныкъуэр ягъэгъуэлъыж.

Жэщ ныкъуэм и ужькIэ бэщмакъитIыр и жып иралъхьэж аби, и фызитIым ящтэри яхьыж, къызыхэкIа гупым хагъэгъуэлъхьэж. Гупми къамыщIэу, хъаныкъуэми имыщIэу. И пыIэжьри, и арджэныжьри, и къамышы кIагуэжьри къэлътмакъым илъу и пIэщхьагъым щIадзыж.

Нэху щыщ, гупыр къэушри - хъаныкъуэр яхэлъщ. ГуфIахэщ:

- Къохъусыж, къохъусыж! Сыту фIыт укъызэрысыжар! - жаIэри.

- Дэ дыгузавэрт, и пIалъэм къэмыкIуэжмэ, жытIэри.

- Уэлэхьи, пэжу сыкъэкIуэжа хуэдэм, - жери хъаныкъуэм зеплъыхь: жыгым тхьэрыкъуитIыр пысти, «аха, мыхэращ сэ сыкъэзыхьыжар», - жи игукIэ.

ИтIанэ фыкIуэж иджы жыхуиIэу Iэ яхуещIри, тхьэрыкъуитIыр мэлъэтэж.

- Хъаныкъуэ, бэщмакъыр къэпхьа?

- Къэсхьащ.

- Махъшэ чырэр зейри къэкIуэжауэ пIэрэ? - жаIэри, плъэщ аби, къэкIуэжат: епэзэзэхыу щыст.

Хъаныкъуэр бгъэдохьэри:

- Къэбгъуэта бэщмакъым и лъэныкъуэр? - жи.

- Къэзгъуэтакъым. Уэ къэбгъуэта?

- Къэзгъуэтащ, мис! - жери, бэщмакъ лъэныкъуэр кърихщ аби, иригъэлъэгъуащ.

- Мыр а зэрейращ, - жи махъшэ чырэр зеим.

Ар ирилъхьэжри, мыдрей лъэныкъуэ гуэрыр кърихри иригъэлъэгъуащ.

- Мыр иджыпсту къипхаращ, - жи.

ИIэбэри, тIури кърихщ аби, зэбгъурыту иригъэлъэгъуащ.

- Уэлэхьи, уи махъшэ чырэ щищыр хъаныкъуэм ихьам. - жаIэ хеищIэм.

Сондэджэр пцIыупсыр IэнэщIу кIуэжащ, абы и мылъкур Къуиижь ЦIыкIу къыхуэнащ.

Арати, псори тэмэму щызэфIэкIым, хъаныкъуэр кIуэн хуеи мэхъу а лъы зыдищIэжа щIалэм дей. КъигъэпцIэж хъунутэкъым. Йоуэри, гупым щыщу шу пщыкIутху зыщIегъу аби, макIуэ. Еуэщ аби, нэсхэри, щыдыхьэм, щIалэр къаплъэри къилъэгъуащ, и анэмрэ и шыпхъумри къэуври къахэплъащ. И анэр къоупщI и къуэм:

- Мы къыдыхьахэм лъы къыбдэзыщIэжар дэтхэнэра?- жери.

- Хъан и къуэкIэ мис моращ! - жери кърегъэлъагъу.

Зэанэзэпхъур щIожри, хъан и къуэр IэплIэкIэ унэм щIахьэ.

ХьэщIэ зэрагъэхьэщIэнум зыхуагъэхьэзырати, айдэ ефэ-ещхэр хузэIуах. Зы мазэкIэ ягъэхьэщIащ, ягъэджэгуащ, ягъэлъэпIащ. Батэкъутэр къыхуагъэшащ. Ежьэжыгъуэр къыщысым, фызыжьым бгъэдыхьэри адыгэбзэ жриIащ:

- ДунейкIи ахърэткIи узианэщ, сурибынщ, - жери. - СыкъакIуэурэ услъагъунщ, узбгынэнкъым.

- Узишыпхъущ, - жери хъыджэбзри шыпхъу ищIащ.

ЩIалэр къуэш ищIагъэххэт.

Сэлам зэрахыжхэри, къеуэщ аби, хъаныкъуэр и хэщIапIэм къэкIуэжащ, и гъусэхэр и гъусэу. Ныбжьэгъухэр езэша хъунти, ежьэжыну мурад ящIащ. Ар щыгурагъаIуэм, хъаныкъуэм мыпхуэдэу къажреIэ:

- Мыпхуэдэ зэману мы бэщмакъым и лъэныкъуэр къэслъыхъуэну сыщежьэгъар фщIэжрэ? - жери.

- Айхай тщIэжрэ!

- НтIэ, абы щыгъуэ щхьэгъусэ сщIахэщ сэи, къывэмыхьэлъэкIыу, ахэр къэсшэжыху, фысхущыIэ!

- Алыхь-алыхь, илъэскIэ ухуеймэ, дыщыIэнщ!

Арати, тридзэри, благъэ ищIа фызым деж кIуэщ аби, и пхъуитIыр фызышэу къызэришэнумкIэ гурыIуащ, пIалъэ зэхуагъэуври къигъэзэжащ. Мобыхэми фадэ-пIастэкIэ загъэхьэзыращ. Хъаныкъуэм и ныбжьэгъу гупыр егъакIуэри фызышэ дахэу кърегъэшэж и фызитIыp. МыдкIи хуэхьэзырти, хьэгъуэлIыгъуэшхуэр хуаIэтащ, унэишэри щауэишыжри хуащIащ.

Псори зэфIэкIри, и ныбжьэгъухэр ежьэжын щыхъум, а иныжьым къытриха шы лIэужьыгъуэхэм щыщу шы плIырыплI къаритащ: я сокур, я кIэр фIыцIэрэ езыхэр, дэпым хуэдэу, плъыжьу плIы; я сокур, я кIэр фIьщIэрэ езыхэр, уэсым хуэдэу, хужьу плIы; я кIэ, я сокухэр хужьрэ езыхэр, вындым хуэдэу, фIыцIэу плIы - зылI къэсыхукIэ лъысу! Махъшэ чырэхэм щыщу зырыз къаритащ. ИтIанэ и адэм щхьэкIи къарет шы лIэужьыгъуищым щыщу зырызрэ зы махъшэ чырэрэ, егъащIэкIэ зрикъун мылъкур телъу.

Еуэри, кIуэжащ и ныбжьэгъухэр.

«Уэлэхьи, хъаным и псэукIэр мыпсэукIэ, хъаныкъуэм и псэукIэращ псэукIэр ахъумэ! Абы мылъкуу иIэм щIэ щIэт, гъунэ иIэ!» - жаIэурэ, хахьэжщ аби, жылэм дэз хъуащ а хъыбарыр. Хъаным къыхуригъэша шыхэмрэ мылъкумри иратыжри, и къуэм и псэукIэри хуаIуэтэжащ.

Еуэри, хъаныжьыр зыщIэгупсыс хъуащ: езым фыз иIати, фызыр иIэжтэкъым; мылъку иIати, ари иlэжтэкъым; цlыхум ещхьу къуитI иIати, ахэри хьэулейуэ къыдэнэжат. Хъаным и насыпыр Къуиижь ЦIыкlу дэкlуэдат. Хъаныжьым хуеlуэху и къуэ къуийм: солlэ, къэкlуэж, къысхэтIысхьэж; уэ укъэмыкlуэжынумэ, сэ сынэкIуэнурэ сыныпхэтIысхьэнущ, жери.

Хъаныкъуэри мэгупсысэ: дауэ хъун, си адэр жылэм я хъану жылэр къезгъэгъанэу дауэ зыхэсшэжын, хъаныкъуэм и адэр зыхишэжащ жаlэу? Зыхэсшэжынкъым, сиlэlамэ къэзгъэlэпхъуэнщи, къуажэм сыкъыдэмытIысхьэжу, мэуэ пэмыжыжьащэу зы щlыпlэ тынш къыхэсхынщи, ситIысхьэнщ», - жери мурад ищlащ.

Арати щlыпlэ тынши къигъуэтри, и мылъкуи, и цlыхуи, и унагъуэри итlысхьащ абдеж, унэ дахэшхуэ ищlри. Кlэлъыкlуэ иlэнтэкъэ абы, и ныбжьэгъухэм, и жэрэгъухэм хахьэжащ хъаныкъуэм и фызитIым я дахагъэр. Хъаныжьыр абы ефыгъуэжри мурад ещl: уэлэхьи, мы си къуэр езгъэукIынщи, и фызитIым сахэхьэжынмэ! - жери. Хъаныжьым лlыукI гуп къигъуэтащ.

- Сыт къыдэптын? - жаlэ.

- Фызгъэувынщи, дыщэкlэ фыщlэзгъэнэнщ!

- Атlэ пхуэдукIынщ!

Накlуэ-сыкlуэ жаlэри гупыр хъаныкъуэм деж макlуэ. Къащогуфlыкlри ирегъэблагъэ, ирегъашхэ-ирегъафэ. Йоуэри, ди нэгу зедгъэужьынщ жаlэри хъаным и къуэр даш аби, зы къуэладжэ гуэрым къыщакlухьурэ, бгыху иlэти, бгыхум тетlысхьащ зэрыгупу. Абы ягу илъыр хъаныкъуэм сыткlэ ищlэнт? Мохэр нащхьэкlэ зэрыщlэри, лlы бэлэрыгъар яубыдщ аби, япхащ. Япхри, и нитlыр иращlщ аби, бгыхум щадзыжащ.

Зэфlэкlащ абы и Iуэхур жаlэри лlыукI гупыр хъаныжьым деж екlуэлlэжащ:

- Уэлэхьи, ди Iуэхум уи къуэр къэкlуэжмэ!- жаlэри.

Хъаныжьым дыщэр яритщ абыхэми иутlипщыжащ, езым и ныситIым лlыкlуэ яхуищlу щlидзащ: си къуэр псэужамэ, хъарзынэт, щымыпсэужкlэ, сызыхэвгъэхьэж,- жери.

- Уз угъуэт, ар умыгъуэту! - жаlэри ядакъым.

- Сызыхэвмыгъэхьэжмэ, дзэ несшэлlэнщи, фезгъэукIынщ!- яжреlэ.

- ПлъэкIIауэ къомыгъанэ!

Хъаныжьым дзэ яришэлlащ а фызитIым. Махуэ къэс дзэуэ иришалlэр къызэтраукlэ хъуащ. И щхьэ уву цlыху къыlуамыгъэкlыу! Бжэ блыпкъ зырызым къэувурэ къезауэрт. Цlыхухъуу жылэм дэсыр а зауэм хэкlуадэрт.

Модкlэ бгыхум щадза хъаныкъуэр имыукlыу къелати, и lэхэр игъэхъейм, кlапсэр зэпишурэ, хуит зыкъещlыж. Арщхьэкlэ зыри илъагъуркъыми, зигъэхъей хъуркъым. Апхуэдэурэ здэщылъым, зы жэщ гуэрым пщlыхьэпlэу елъагъу: lэбэраби, япэ узытеlэбэ удзым и тхьэмпэр уи нэм щыхуэ, итlанэ шхыи, ухъужынущ, къыжраlэу.

Хъаныкъуэр гуфlэри, къиlэбэрэбыхьурэ, удз тхьэмпэ гуэрхэр къыпэщlэхуэщ аби, и нэм щlикухьым-щихуэурэ, кlыжщ и нитlри, къэплъэжащ. Итlанэ апхуэдэ тхьэмпэхэр къыпичым-ишхыурэ, и къупщхьэ къутахэри Кlыжащ. Абдежыр мэзти, кхъужь-мы жиlэурэ, къигъуэтыр ишхыурэ, къару тIэкlу къызэригъэпэщыжри, къуэм къыдэкlыжри къежьэжащ. Къэпщым, къэувым-къакlуэм, къэпщым, къэувым-къакlуэурэ, къуажэбгъум деж зы фызыжь цlыкlу щыту къилъэгъуащ, шкlэи ягъэхъуу, цыи игъэджэрэзу икlи гъыуэ.

- Уа, нанэ, мыдэ къакlуэт!- жери иоджэ мо зекlуэну къару зыхэмылъыжыр

- Ан-на, къурмэн сызыхуэхъун, сэ нанэ къызжезыlэн сиIэж! - жери, фызыжь цlкlур хъаныкъуэм бгъэдыхьащ.

- Нанэ, сыноплъри - цы уогъэджэрэз, шкlэи уогъэхъу,- жи хъаныкъуэм, - сыпкlэлъоплъыжри - уогъ: апхуэдэу щхьэ ущыт? - жи.

- Тхьэ, сыщlэщытырам, - жи, - закъуэр Алыхьыращ, къуэ закъуэ сиlэщи, махуэ пщыкlутху дэкIмэ, зауэм ягъэкlуэнущ, - жи. Ар здэкlуэ зауэм псэууэ зыри къикIыжыркъым, сысейри абы щыкlуэдыну мыгъуэщи, согъ, - жи.

- Ар сыт зауэ, нанэ?

- Зы хъаныжь мыгъуэ диIэщи, и нысэхэм ехъуэпсэжри, лIыукl къищтэщ аби, и къуэр иригъэукIащ, - жи.- Иджы и нысэхэм зыхагъэхьэжыркъыми, дзэ ишэурэ йозауэ, дзэуэ ишэр, зы къэмынэу, къаукI. ,

- Атlэ, нанэ, - жи хъаныкъуэм,- а махуэ пщыкlутху къэнэжам, фи дей сыпшэрэ сыбгъэшхамэ, тIэкIу зызужьынти, уи къуэм и пlэкlэ, зауэм сэ сыкIуэнт.

- Алыхь-алыхь, ауэ сытми узгъэшхэн! - жиIэщ аби, хъаныкъуэр и щIыб иригъэтlысхьэри, къихьри къэкIуэжащ фызыжьыр.

Щыхь куцIрэ фо цlынэкIэ егъашхэ ар махуэ пщыкIутхукIэ.

И чэзур къэсри, хъаныжьыр къеджащ фызыжь цIыкIум и къуэм.

- Си къуэм и пIэкIэ нэзгъэкlуэну лIыщIэ къэсщтащ, - яжреlэ фызыжь цlыкIу. - Си къуэр нэкIуэнукъым.

- Хэтми додэ, нэгъакIуэ!

- Сэ сынэкIуэнущ! - жери мэув хъаныкъуэр.

Щlалэм и шыуанэ зэтелъым шэсри кIуащ зауэм. Дзэм яхэту носыж я куэбжэпэми, яжреIэ дзэм:

- Мэуэ фызэтеувыlи, си закъуэ севгъэзауэ зэ! - жери.- Сэ схуэгъэбэяум, згъэбэяунщ, схуэмыгъэбэяум, зэгъусэу дыздезэуэнщ.

Модрейхэми ар нэхъ къащтэнут, езыхэр абдежым Iукlуадэ нэхъри, ерэхъу жаIащ.

Фызитlыр бжэ блыпкъ зырызым деж къэувауэ щытт, жеIэ, дыщэ пыlэхэр ящхьэрыгъыу. Мыдкlэ зыкъегъазэри дзэм йоупщI хъаныкъуэр:

- Мы фыз нэхъыжьым cыукIыу сеуэн, хьэмэрэ и дыщэ пьiIэр щхьэрезгъэхыу сеуэн?- жери.

Дзэпщым идакъым:

- БыукI хъунукъым, дыщэ пыIэр щхьэребгъэхыу еуэ!- жери. Хъаныр абы фызу щогугъ, лIэун!

Хъаныкъуэм и сагъындакъыр къызэфIидзэщ аби, уэри, фыз нэхъыжьым и дыщэ пыlэр щхьэригъэхащ.

Фызыр епхъухри, дыщэ пыIэр къищтэжщ аби, жриIащ и щыпхъу и тlуанэм:

- Ар зи шэ къэкIуэкlэр, дунейм псэууэ тетыжыххэмэ, ди лlыращ!- жери.

Адрейри къопсалъэри:

- Алыхь, арауэ къыщIэкlынмэ!- жи.- Апхуэдэ шэ къэкlуэкlэ зиIэ мыбы къахэхуакъым нобэ къэс.

ФызитIым я lэщэр ягъэтlылъри унэм щlыхьэжащ. Абы и ужькlэ къауэ-науэ щыlэжакъым.

- Хъуащ хъаныжьым и Iуэхур, фызхэр арэзы хъуащ. Фынакlуэ иджы фынэкIуэж!- жери, дзэр къыIуишыжщ аби, къуажэм къишэжащ.

ИтIанэ фызыжь цIыкIум деж кIуэри жриIащ:

- НобэкIэ зауэр зэфIэкIащ, - жери.- ДяпэкIи зауэ къэхъурэ уи къуэм къеджэмэ, аби и пIэкIэ иджыри сыкIуэнщ: уэ сэ къысхуэпщIар зэикI зыщызгъэгъупщэнкъым, - жери, дахэ жриIэщ аби, къыдэкIыжащ.

КъыдэкIыжщ абыи, къеуэри, и унэ къэкIуэжащ хъаныкъуэр.

И фызитIым хъы6ар зэжраIэу щысу щIохьэж. «Алыхь-алыхь, ди нэм и нэхур къэкIуэжащ!» - жаIэри зыкърадз, яхьри гъуэлъыпIэм ирагъэгъуэлъхьэж.

Хъаныкъуэм итIанэ яжреIэ и фызхэм:

- Иджы ди адэр ныжэбэ къэкIуэнущ мыбы. Сэ сыт хуэдиз къуаншагъэ къызищIауэ щытми, си адэщ, сыкъилъхуащ: сеуэу схуэукIыжынукъым, - жери.- Ауэ мыбдей бжэlупэм къыIухьа нэужь, «къакIуэ, къакIуэ, хъан, щIэсIакъым»,- жыфIи, къыщIэфшэ аби, «ялыхь, зыр кхъуэхъуу, адрейр кхъуэбзу мэзым щIэгъэхьэж!» - жыфIи, феуэ аби, тIууэ зэпывупщI!- къажреIэри езыр мэгъуэлъыж.

Йоуэри, куэд дэмыкIыу хъаныжьым бащлъыкъ хужьхэр дэлъу, и бгъэм дыщэ хьэзырхэр илъу, мы алыхьым къигъэщIауэ, зигъэпщу пхъэ къутапIэм къыхохьэ зигъэпсчэуlуу. Фызитlыр бжэ блыпкъым къуоувэри:

- Къакlуэ, къакlуэ, хъан, щlэсlакъым!- жаlэри, щыжраIэм, «Iыxьы, си Iуэхур хъуащ иджы!» - жери щlохьэ хъаныжьыр.

Зэрыщlыхьэу:

- Ялыхь, зыр кхъуэхъужьу, адрейр кхъуэб зыжьу мэзым щlэгъэлъэдэж! - жаIэри, еуэщ аби, хъаныжьыр тlууэ зэпагъэлъэтащ.

ТIууэ зэпагъэлъэтар, кхъуитI хъури, гъырI-сырI жаlэу зэрызехьэу дэжри, мэзым щlэлъэдэжщ аби, багъуэурэ, мэзыкхъуэр къызытекlыжар арауэ жаlэ.

Мыдэкlэ къуажэр къэlэпхъуэри, къетlысылlэжщ аби, къуиижь ЦIыкlyp жылэм я хъану илъэсищэкlэ псэужащ, жи.

1. ЩIылъху - щIымахуэм къалъхуа.

2. Хей едгъэщIэн - суд егъэщIэн жыхуиIэщ.

3. ЛъэщIэс- хьэкъущыкъу тегъэувапIэ.

4. Тэрэщэ-меще (е тэщэ - мэщэ) - щабэ дахэм жыхуиIэщ.

5. ХЬЭЩIЭМЫГЬАШХЭМ И ПСЫСЭ

Еуэри, жеlэ, зы тхьэгъэпцlыжь псэути, пщыхьэщхьэ гуэру хьэщlэ къыхуокlуэ.

- Уэ еблагъэ, тхуэмыгъуэту къэдгъуэта!- жеlэ бысымми, унэмкlэ щlешэ, хьэщlэщ яlэ хъунтэкъыми.

Унэгуащэм, яIэри ямыlэри зэхелъхьэ аби, мэпщафlэри, Iэнэ ухуар къабгъэдегъэувэ. Бысымыр Iэнэм бгъэдокlуэтри:

- Сэ си ныбэ изщ,- жи,- уэ хэlэбэ, хьэщlэ, умыукIытэ!

Хабзэкlэ бысымыр мышхэмэ, хьэщlэри шхэн хуейтэкъым,- арат мо тхьэгъэпцlыжьыр зыщыгугъыр, ауэ хьэщlэр апхуэдэу къыхущlэкlакъым;

- Алэхьэ, сэ сымэжэлlам пцIы хэмылъ! - жери, пэрокlуатэ аби, бысымыр къеплъмэ, и гурыlупсыр ирикъухыжу фlошхэ - Iэнэм зыри къытримынэу ешх.

Арати, Iэнэр Iуахыж. Бысымым и ныбэ нэщlыр къоныкъуэкъу, къегъэгузавэ; щыхуэмыхьыжым, йоуэри, пщэфlапIэмкlэ йокlуэкI:

- Мы хьэдрэт хъун хьэщIэм, хабзэ имыщIэу къыщIэкlри, Iэнэр иухъуэнщlащ,- жи.- ПсынщIэу зыгуэр сегъапхъуэ!

- Алыхь, узэзгъэпхъуэн симыIэ,- жи унэгуащэм.- Сиlэри симыlэри зэхэздзэщ аби, а Iэнэ закъуэр зэзгъэпэщауэ арат ...

- НэгъуэщI мыхъуми ди хьэжыгъалъэр къэпхъэнкlыжи зы къылыш -1 цIыкlу схупэрыдзэ!- жи лIым.

Сыт ищIэнт фызым, хьэжыгъалъэр къызэщlипхъанкIэщ-нызэщlипхъанкlэри, зы къылыш цIыкlу хуиупlэпlщ аби пэридзащ. Хьэщlэри бзаджэжь гуэру къыщIэкIынти, къэхъуар къыгурыlуэри, «уэлэхьэ, алыхьыр къыпхурикъуамэ, сыпхурикъунмэ!»- жыхуиlэу пщэфlапIэм щlохьэ:

- Eмыкly сыкъэвмыщI,- жи,- сызэшти, тIэкlу сыуэршэрынщ жысlэри сыкъыщlыхьащ ...

- Алыхь-алыхь, тхуэмыгъуэту къэдгъуэта! - жаlэри, жьэгу дапхъэм трагъэтlысхьэ.

Езыри арат зыхуейр.

- Уа, си бысым,- жи,- Хьэлэмэт ныбжесIэнщ сэ: зэшибл дыхъурт,- жи,- дэ. Дыхъурти, ди адэр тщхьэщыукlуриикlри дызэгурымыlуэж мэхъу. Дызэгурымыlуэж щыхъукlэ,- жи,- ди щlапIэ тIэкlур догуэш, къуэкlыпIэмкlэ щежьэрэ къухьэпIэмкlэ кlуэуэ. Мис мыпхуэдэу!- жери, пэрыIэмбэр къещтэ аби, яжьэм щlэлъ къылышыр зэрыщlэлъыр имыщlэ хуэдэ, блыуэ зэпеупщI.- Арщхьэкlэ мыарэзы къытхокlри, аргуэру дымыгуэшыжу хъуркъым, ипщэкlэ къыщежьэрэ ищхъэрэкlэ къехыу. Мис мыпхуэдэу!- жери, къылыш зэпиупщlар нэгъуэщI лъэныкъуэкlэ щызэпегъэлъэлъыж.- Уэлэхьэ, итlани дызэгурымыlуа, си бысым! Дыщызэгурымыlуэм, псори яфIызэхэстхъуэжащ мис мыпхуэдэу!- жеIэри, яжьэмрэ къылышымрэ зэlещlэ аби, зэхегъэзэрыхь.- Уэ лlыгъэ уиIэмэ, зэхэхыж ар?- жеlэри щIокlыж.- НэхулъэфI фыкъикI!- жери.

Хьэщlэр зэрыщIэкIыжу мо тэмакъкIэщI хъуа лlыр шхыдэу къыщолъэт:

- Мы алыхьым и бэлыхьыр зытрилъхьэным къызищlа гуэрым еплъ!- жери.- ХупцIынэмрэ яжьэмрэ зэхипщэжащ; сэ си Iуэхущ, абы зыгуэр къыхэхыжи! Слlо иджы сшхынур?

- Тхьэ, сымыщlэ,- жи унэгуащэм. - Хадэм кlуэи, щIэрыкlуэ тIэкlу къэтlи, къэхь!

Сыт къыхуэнэжат лIым, бел къещтэри хадэм макlуэ щIэрыкIуэ къитIыну. Хьэщlэ гуэрыр къакlэщlэдэlухьри, Iуэхур къыщыгурыIуэм, баш къещтэ аби, кlэлъохьэ. Бысымым и белыр щIым хиlуа къудейуэ, хьэщlэр жьэхолъадэри, къимьщlыхуж хуэдэ зещlри:

- Хьэуэ хьэ зэрахуэм къыхэкlа, си бысымым я хадэр уодыгъу! - жеlэри башыр трикъутэу щlедзэ.

- Ай-уи, пщIэр сыт: ар сэращ! - жи лIым, мэкIий, мэгуо, адэкIэ зедз, мыдэкIэ зедз.

- Уэракъэ сэ сызыхуейр, уэракъэ ар зыхуэфащэр! - жиIэурэ, хъэ къукIэу икъущ, щIигъэIэри, хадэ бжыхъым иригъалъэщ аби,

уэрам шыпсыранэм хигъэлъащ. .

Нэху къокIри, бысымыр къыщIохьэ, и щхьэр фIэпхыкIауэ, и Iэхэр къэпщауэ.

- Уо-о, си бысым,- жи хьэщIэм, - ныжэбэ фи хадэм дыгъу къихьати, укIыкIейуэ сыукIри шыпсыранэм хэзгъэлъэжащ!

- Уэлэхьи, дэгъуэу пщIам! Уэлэхъи, хуэфащэр епщIам! - жи бысымым, и нэр игъэпщкIуу.

Абы и ужькIэ тхьэгъэпцIыжъми апхуэдэ ищIэжакъым, жаIэ.

1. Къылыш - яжьем щIэхъумауэ гъэжьа мэжаджэщ.

6. ТIАСУТIЭ ДАХЭРЭ ХЪАНЫКЪУЭМРЭ

Еуэрэ-еуэрэт, жи, ТIасутIэ и цIэу зы ХЪЫДжэбз цIыкIу псэути, и анэр сымаджэ хьэлъэ хъури гъуэлъащ, жеIэ. Зэрымыхъужынур щищIэм, и бгъэ лъэныкъуэр къыщIигъэжри, и пхъум къритащ:

- Сэ солIэ, си хъыджэбз, уэ мы дуней гугъум уи закъуэ укъытызонэ, - жери. - Ауэ, сэ пхуэсщIэжыфынуращи, умэжалIэ хъумэ, мыбы ущIэфу зехьэ!- жиIэри. - Зыми йомыгъэлъагъу закъуэ, нэгъуэщI зыхуеин щыIэкъым.

ТIасутIэ пхъуантэ цIыкIу иIэти, и анэм и бгъэр абы дилъхьэри, игъэбыдэжащ. ЦIыхубзри лIэри щIалъхьэжащ.

Зэман докIри, и адэм фыз къешэж, хъыджэбз цIыкIу щIэсу. Къишэжар фыз нащхъуэ пэрикъэти, бзаджэу къыщIокIри, и мылъхупхъур дунейм тримыгъэт мэхъу. Езым и пхъур ехуапэ, егъафIэ, егъатхъэ; и мылъхупхъур егъэлажьэ, егъэмэжалIэ, хъыданыжькIэ кърегъэкIухь, токIие, йобг. Хъыджэбз цIыкIур зыхуэтхьэусыхэн иIэкъым, и адэм фыз бзаджэр къытекIуащи, игъэпсалъэркъым. Сыт ищIэнт тхьэмыщкIэм, псори и фэм дегъахуэ; мэжэлIамэ, зегъэкIуэдри, и пхъуантэр зэтрех аби, и анэбгъэм щIоф, зэрыщIэфарауэ зегъэнщI, и къарум хохъуэ, и гуауэр щхьэщоу.

Апхуэдэурэ здэпсэум, анэнэпIэсым и пхъур нэIуаджэрэ Iэпэ задэу къохъу, мылъхупхъур кIуэ пэтми нэхъ дахэ, нэхъ IэкIуэлъакIуэ мэхъу. Фызыр абы иризэгуоп, мабгэ ... ИтIанэ сыту щытми, мыбы зыгуэр щыщыIэщи, ар зэзмыгъэщIауэ сыбэяункъым жеIэри, хъыджэбз цIыкIум кIэлъыплъу щIедзэ. КIэлъыплъым, кIэлъыплъурэ, ТIacyтIэм и пхъуантэр зэтрихри, анэм и бгъэр къыдихауэ щIэфу къелъагъу. «Iaxa, къэзгъуэтащ иджы!» - жери, хъыджэбз цIыкIур щхьэл егъакIуэ аби, езым ТIасутIэ и анэбгъэр къедыгъури, я бжьыхьэкIапэм щыщIетIэ.

ТIасутIэр хуей мэхъури, и анэбгъэр щимыгъуэтыжкIэ, къэхъуар къыгуроIуэ аби, магъ-магъри - сыт ищIэнт, зызэпелъэщIыхьыжри лэжьэн щIедзэж. А жэщ дыдэм я бжьыхьэкIапэм зы жэм натIэху щыту нэху къокI. Жэмыр дыдейщ жаIэу зыри къыщыкъуэмыкIкIэ, къахуонэри къашу ирагъажьэ. Арати, йоуэри, махуэ гуэрым ТIасутIэ бор къитхъуу здыщIэтым, Iейуэ къэмэжэлIащ. Жэмыр къеплъщ, къеплъри, адыгэбзэ къабзэкIэ къепсэлъащ:

- А си хъыджэбз цIыкIу, ущымэжалIэкIэ, зыми укъамылъагъуу къакIуи къысщIэф! – жери.

ТIасутIэ мажэри жэм натIэхум щIоф, зэрыщIэфарауэ зегъэнщI, и и къарур къызэрогъуэтыж, и гуауэри щхьэщоуж.

Фыз нащхъуэ пэрикъэм нэхъри зэгуэуду щедзэ.

Зы махуэ гуэрым зэанэзэпхъур хамэ къужэ хьэщIапIэ, кIуен хуей мэхъури, щежьэкIэ и мылъхупхъум къыжреIэ:

- Мы унэм икIи ущIэмыкI икIи ущIэмыс, е ущIэкIауэ е ущIэсу сыкърихьэлIэжу щытмэ, къызжиIакъым жомыIэж, псищ пIуту щытми, зы псэ къыпIузмынэу мы си IитымкIэ хэсхынщ! – жери.

ТIасутIэ ищIэнур имыщIэу гъыуэ щхьэгъубжащхьэм здытесым, зы жэнэтбзу цIыкIу къокIуэри и дамэм къытотIысхьэ:

- Щхьэ угърэ, ТIасутIэ, хэт уи жагъуэ къищIа? – жери.

- Си анэнэпIэсым мыпхуэдэ телъыджэ къыспиубыдри дэкIащ, - жи хъыджэбз цIыкIум. – Иджы сщIэнур сщIэркъым.

- Ар гугъу – тiэ, абы щхьэкIэ умыгузавэ, - жи бзу цIыкIум. – Уи анэнэпIэсым и къэкIуэжыгъуэм деж кIуэи уи лъакъуэ лъэныкъуэр щIыбым дэту, адрей лъэныкъуэр унэм щIэту уви – аракъэ икIи ущIэмыкI икIи ущIэмыс жыхуаIэжыр! – жери жэнэтбзур мэлъэтэж.

ТIасутIэ и Iуэхухэр ещIэри, пщыхьэщхьэ пщIондэ мэджэгу, мо зэанэзэпхъур къэкIуэжу щилъагъукIэ, макIуэри, бзу цIыкIум къызэрыжриIам хуэдэу, мэув.

Мо тIур къосыжри, анэнэпIэсыр къыхуолъ:

- СлIожь, пщIэн умыгъуэту ара, щхьэ ущыт абдеж! – жери.

- Тхьэ, сымыщIэ, - жи ТIасутIи, - икIи ущIэмыс икIи ущIэмыкI къызжепIати, зэрыжыпIам хуэдэу сщIащ.

И мылъхупхъур къызэрытекIуар къыгуроIуэ фызми, нэхъри зэгуоп:

- Елъыркъэ, - жи, - а гъуамэр: зэрымылэжьэн щхьэусыгъуэщ къилъыхъуэр!

ЕтIуанэ махуэми зэанэзэпхъур аргуэру хьэщIапiэ кIуэн хуей мэхъури, щыдэкIкIэ, цIыхум хузэфIэмыкIын лэжьыгъэ кърет ТIасутIэм – зы ху къэпрэ зы хьэ къэпрэ зэхекIутэ, фIыуэ зэхегъэзэрыхьри къыбгъэдегъэувэ:

- Мы хумрэ мы хьемрэ зэхэдзи, зэпэщхьэхуэ щIы, - жи. –Ар умыщIауэ сыкърихьэлIэжмэ, псибл пIутми, зы псэ къэмынэу хэсхынщ! – жери,зэанэзэпхъур къызэплъэкIмэ, дыхьэшхыурэ докI.

ТIасутIэ магъри щысщ, хьэмрэ хумрэ хузэхэмыдзу. Жэнэтбзу гуэрыр къокIуэри и дамащхьэм къытотIысхьэ:

- Сыт къэхъуа, си хъыджэбз цIыкIу, - жери, - щхьэ угърэ?

- Дауэ сымыгъынрэ, - жи хъыджэбз цIыкIум, - си анэнэпIэсыр хьъщIапIэ щыкIуэм, мыпхуэдэ лэжьыгъэ сыпэригъэтIысхьэри дэкIащи, ар сымыщIауэ къэсыжмэ, псибл сiуту щытми, зи псэ къысiуимытэу блыри хихынущ!

- Ар гугъу – тIэ! – жи бзу цIыкIум. – Абы щхьэкIэ умыгъ: псори арэ лъэгум къикIути, уэ джэгу, ар зэхэзыдзын сэ иджыпсту къыпхуэзгъэкIуэнщ, - жери мэлъэтэж.

А зы дакъикъэм тхьэрыкъуэ гупышхуэ къыщIолъатэ унэми, хьэмрэ хумрэ зэпэщхьэхуэу къэп зырызым иралъхьэж. Хъыджэбз цIыкiури, мэгуфIэ аби, джэгуу мэтIысыж.

Зэанэзэпхъур къосыжри, анэнэпIэсыр ТIасутIэм къыщохьэ:

- Аркъыми аркъым, - жи, - хьэмрэ хумрэ зэхэдз жысIэу сэ унафэ зыхуэсщIар уэрат, хьэмэрэ ди гъунэгъум я нысэрат!

- Сэрат, - жи ТIасутIэ. – Сэрати, мес, зэхэздзри, зэпэщхьэхуэу згъэувыжауэ щыти, ди анэ.

- Хьэдрыхэпiц ухъуи! – жи фыз нащхъуэ перикъэм. – Алыхь, IипщI къыпфIэкIами пхузэхэмыдзын апхуэдизыр!

- НтIэ еплъыт!

Мажэри йоплъ: хьэмрэ хумрэ зэхэдзат, жи, зым щыщ зым хэмылъу.

- Алыхь, ар зэхэзыдзар уэрмыра! – жи анэнэпIэсым, хъущIэрэ щIатэу.

И адэм шхуэIу жьэдэлъ пэтми, хуэмышэчыжу, и пхъум къыщож:

- Щхьэ армырауэ, - жери, - ТIасутIэ сыт щыгъуи IэкIуэлъакIуи, зым хуэмыщIыр ищIыфу!

- ЕI, ар уэ жыпIауэ щхьэ сымылIэрэ! – жери фызым сабэр дрепхъей. – Ар уэ щIыжыпIар си сабий закъуэр бгъэпудыну аращ, - жи.

- Сэ а уи нэ плъыжьыжьымкIэ уэзгъэлъагъункъэ уэ уи пхъур Iэ гуахъуэрэ сэ си пхъур Iэ гуахъуэрэ! – жеIэри, етiуанэ махуэм хьэ къэпрэ ху къэпрэ къыхузэхекIутэ аби, и пхъур бгъэдегъэтIысхьэ. – Сэ сыкъэкIуэжыхукIэ мыр зэхэдзи зэпэщхьэхуэу гъэувыж! – жери езым и мыъхупхъур здешэри пыжьыхьэ макIуэ.

АнэнэпIэсым и пхъур гъырэ бжэуэ здэщысым, жэнэтбзур къокIуэри, щхьэгъубжащхьэм къытотIысхьэ:

- Щхьэ угърэ, щхьэ убжэрэ, хъыджэбз цIыкIу? – жери. – Хэт уи жагъуэ къищIа?

- Си анэм си жагъуэ къищIащ, - жи. – Си шыпхъужь цIыкIум ещхьу, сэри мы къомыр зэхэдзыну сыкъигъэнащ.

- Умыгъ абы щхьэкIэ, - жи бзу цiыкIум. – Абы хурикъун сэ къыпхуэзгъэкIуэнщ, уэ кIуэи джэгу! – жери мэлъэтэж.

Тэлай дэмыкIыу къанжэ гупышхуэ унэм къыщIолъатэри, хьэрэ хурэ зэхамыдзу, яшхри йожьэж.

И анэр пщыхьэщхьэм къосыж:

- Зэхэбдза, - жи, - си шыр?

- Хьэуэ.

- Ар сыт щхьэкIэ?

- Къанжэ гупышхуэ къакIуэри сфIашхащ.

ЕкIи фIыкIи псалъэ жриIэркъым и пхъум, и мылъхупхъум нэщхъкIэ йопыджри щIохьэж.

«Уэ пхуэфI сымыхъумэ, тхьэр си бийщ!» - жеIэ фыз нащхъуэ бзаджэми, и мылъхупхъум пиубыдын Iуэху къегупсыс:

- Сэ си дыщым сокIуэж, - жи, - уэ мы цыр цей хуэдэ цей пщIауэ пщыхьэщхьэ сыкъромыгъэхьэлIэжмэ, псибгъу пIутами, зы псэ къыпIузмынэу пIусхынщ! – жери, ТIасутIэ и пащхьэм цы домбеищ кърелъхьэ аби, езым и пхъур дешри докI.

Апхуэдизыцыр бжьыщIу, бгъэгъущыжу, упщIу, упхыу, уудэу, бджыуэ, пщэуэ, убзу, бдыуэ цей пщIын щхьэкIэ, и кIэ къинамэ, мазэ ухуейт! Магъ – мэтхьэусыхэ ТIасутIэ. Абдеж жэнэтбзур къосри и дамэм къытотIысхьэ:

- Сытыр къэухъу, - жи, - си хъыджэбз: щхьэ угърэ, щхьэ утхьэусыхэрэ?

- Дауэ сымыгъынрэ, - жи, - дауэ сымыбжэнрэ, - жи, - мыпхуэдиз бацэр пщыхьэщхьэ пщIондэ цей хуэдэ цей сщIыуэ згъэтIылъыжын хуейщ, ар сымыщiмэ, си мылъхуанэм си псэр хихынущ.

- Ар гугъу – тIэ! – жи бзу цIыкIум. – Абы щхьэкIэ умыгъ: ар зэфIэзыгъэкIын сэ къыпхуэзгъэкIуэнщ иджыпсту. Уэ кIуэи, джэгу! – жи.

Тэлай дэкIа – дэмыкIауэ жэм натIэхур къокIуэри, цыр егъэныщкIу аби, ирегъэх, сыхьэти дэмыкIауэ къыдрегъэжеижри, екIурэ ещхьу цей морэ дахэ къызэIурегъэху аби, езыр хъуакIуэу йожьэж.

Пщыхьэщхьэм зэанэзэпхъур къосыжри, мылъхуанэ гуэрыр ТIасутIэм къыщохьэ:

- Аркъыми аркъым, - жи, - цеяпхъэр ищэу цей хуэдэ цей ищIыну унафэ зыхуэсщIар уэрат, хьэмэрэ ди гъунэгъум я нысэрат? – жери.

- Сэрат, - жи мылъхупхъум. – Сэрати, сщIыри гъуэлъыпIэм ислъхьэжауэ илъщ.

- Дунейм теткъым, - жи, - уэ узыхуэфI, пцIыупсыным фIэкIа: тхьэ, IипщI къыпфIэкауэ щытми, упщIын къудей ухунэмысынт!

- НтIэ еплъыт!

Фыз нащхъуэ бзаджэр мажэри йоплъ, цей дахэр зэрилъагъуу, IуроуфIыцIыкI:

- Ар зыщIар уэрмыра пщIондэ уи IитIыр фIэгъукIащэрэт!- жи.

И адэм и пхъур фIэгуэныхь мэхъури, шхуэIур зэрыжьэдэлъым хуэдэурэ къыщож:

- Щхьэ армырауэ? – жи. – А тхьэмыщкIэм нэхъ IэпщiэлъапщIэрэ нэхъ лэжьэрейрэ, уэлэхьэ, мы жылэм дэмыс! – жери.

- ЕIым еIыж, ар уэ жыпIауэ сэ щхьэ сымылIэрэ! – жери, фыз нащхъуэ бзаджэм уафэм сабэр дрепхъей. – Уэ узыхэтыр сэ си зеиншэр бгъэпудыну аращ, - жи. – Сэ а уи нэ плъыжьыжьымкIэ уэзгъэлъагъункъэ си пхъур Iэ гуахъуэрэ уи пхъур Iэ гуахъуэрэ! – жеIэри, етIуанэ махуэм цы домбеищ къехь аби, ипхъу зэгуэкIыкIам и пащхьэ кърелъхьэ: - Мэ, си шыр, - жи, - пщыхьэщхьэ пщIондэ мыбы уэркъ цейм къыхэщIыкI!

Езым ТIасутIэ гъубжэ дзагуэ иретри гуэдзых здешэ.

Сыт хуэщIэнт хъыджэбз цIыкiум: магъ – мабжэри цым бгъэдэсщ. Абы хэту жэм натIэхур къыбгъэдохьэ:

- Щхьэ угърэ, щхьэ убжэрэ, хъыджэбз цIыкIу? – жери. – Хэт уи жагъуэ къищIа?

- Дауэ сымыгъынрэ, дауэ сымыбжэнрэ, си анэр къызэгуэуащ, -жи.

- Сыт жиIэу?

- Си шыпхъужь цIыкIум ещхьу, сэри мы бацэжь къомым уэркъ цей къыхэсщIыкIыну си пщэ кърилъхьащ, - жи.

- Ар Iуэху – тIэ! – жи жэм фэкъум. – Мыдэ къащтэ! – жери, цищри ешх аби. ТIасутIэ и цей дахэр зэрылъа гъуэлъыпIэм вэнвеишхуэ кърелъхьэри щIокIыж. – Зыгуэр тепхъуэ абы! – жери.

И анэр къосыжри:

- ПщIа, си шыр? – жи.

- НтIэ, - жи, - гъуэлъыпIэм илъщ.

Фызыр гуфIэрэ жэмэ – напэIэлъэщI тепхъуауэ пIэкум гуарцэ цIынэшхуэ илъу! Iэл фыцэу къызэкIуэкIынтэкъэ ар:

- Мыр дауэ хъуа? – жи.

Хъыджэбз цIыкIум еIуэтэж зэрыхъуар.

Фыз нащхъуэ пэрикъэм екIи фIыкIи псалъэ жриIэркъым и пхъум, и мылъхупхъум йопэбжьауэри:

- Уи адэ нэ плъыжьыжьым къеджэ! – жи.

- Сыт ухуей, зи уз кIуэдын? – жи лiым и цыр уауэ.

- Сызыхуейращ, -жи, - мо жэм фэкъужьыр укIи дыгъэшхыж!

ТIасутIэ щIокIуэсыкIри, и жэм натIэхум жреIэж зэхихар:

- ПсынщIэу дэкIи зыгъэпщкIу! – жи.

- Ау-уей! – жи жэм натIэхум. – Сэ дэнэ сыкIуэми, абы сыкъагъуэтынущ. Абы нэхърэ мыпхуэдэу щIыи, нэхъыфIщ: сэ си лым щыщ уэ умышх, - жи. – Сэ сашха нэужь, си къупщхьэр, зы къэмынэу, зэхуэхьэси, мо си хъупIэжьу щыта iуащхьэ хъурейм и лъапэм щыщIэтIэж. Уи Iуэху Iей хъумэ, накIуи, щэ къызэджэ,итIанэ зэрыхъур плъагъункъэ! – жи.

Арати, жэм натIэхур яукIри ягъавэ, жылэр зэхуашэсри ирагъэшх. ПщIантIэр ТIасутIэм зэлъыIуихыжын хуейти, зы къэмынэу, къупщхьэр зэхуехьэс аби, ехьри Iуащхьэ хъурейм и лъапэм щыщIетIэж.

Абы и ужькIэ зэман докiри, хъаным и гъуор къыхохьэ:

- Жылэ махуэ хъун, - жи, - ди зиусхьэным и Iэблэр къутауэ щIэпщакIуэ хуащiри, фызэрынэкIуэн, фызэрыджэгун, фызэрыгушыIэн!

Мо зэшу щIэс зэанэзэпхъур зыхуеххэт арии, жэщ зэрыхъуу загъэщIэращIэ щIэпщакIуэм кIуэну:

- Абы уэркъ щауэ нэкIуэнущ, - жи фыз нащхъуэ пэрикъэм. – Зыгуэр къызэрыдэпхьэхыным иужь ит, си шир, уи дэкIуэгъуэр къэблэгъащ.

- КхъыIэ, сэри сыздэфшэ! – жери мэлъаIуэ ТIасутIи. – Сэ зэи щIэпщакIуэ слъэгъуакъым, - жи.

- НтIэ, - жи мылъхуанэм, - япэ къэс гъумэр щIагъэхьэ хъанхэ я хьэщIэщым! Уэ къыпхуиухаращи, мы цы тIэкIур пщIыи, уритеунщ! – жери, зы цы хъурей къыхуедз аби, езым ипхъу нэджэIуджэр ешэри щIэпщакIуэм макуэ.

ТIасутIэ магъ-магъри, жэм натIэхум къыжриIар игу къокIыж аби, Iуащхьэ хъурейм мажэри щэней маджэ. Зэрыджарауэ, Iуащхьэр тIууэ зэгуокIри пщIэгъуалэ дахитI щIэщIауэ фитон къыдокI. Пхъуантэ къуэлэн цIыкIу итт фитонми, ТIасутIэ ар зэтрегъэпкI, дарий бостейр къыдехри щетIагъэ, дыщэ бгырыпхри зыщIепхэ, дыщэ пыIэр зыщхьэрегIагъэ, дыщэ Iэлъын цIыкIуи дэлъти, зыIэретIагъэ аби, фитоным ису макIуэ.

Нос аби, и жьгъырухэр жыгъыжьгъыу фитоныр хъанхэ ядей долъадэ.

- Алыхь-алыхь, ди щIэпщакIуэм тхьэIухуд къэкIуащ! - жаIэри, къызэрыщIох аби, и Iэпэр яIыгъыу хьэщIэщым щIащэ.

«ТхьэIухуд къэкIуащ, ди щIэпщакIуэр махуэ хъуащ, зиусхьэныр псынщIэу хъужынущ!» - жаIэри псори хузэблах, къагъафэ, ягъэджэгу, ягъэгушыIэ. Зэхуэсам абы фIэкIа Iуэху яIэжкъым. Хъаныкъуэми и нэр тенауэ йоплъ ТIасутIэм. Мо зэанэзэпхъуми къацIыхужыркъым ар, зы дурэш гуэрым дэсщи къыдоплъ, тобэ Iистофрилэхь, мыпхуэдиз зи дахагъыр пащтыхьым ипхъу хьэмэрэ тхьэIухуд жаIэри.

Жэщыр нэхущым хуэкIуэ щыхъум, ТIасутIэ къогэджыж: - Тхьэ, сэ си ежьэжыгъуэр блокIмэ! - жери.

- Зэ умыпIащIэ, тхьэIухуд, шу гъусэ пхуэтщIынщ! - жери, хъаныкъуэр мапхъуэ аби, и Iэр къеубыд.

И Iэр къеубыдри, модрейм щыIэщIичыжкIэ, Iэлъын цIыкIур къыIэроху аби, тохуэри, дэлъейрэ зууэ щIож. ТIасутIэ, абы гу лъимытэу, фитопым зредзэж, пщIэгъуалитIыр йолъри, нэр темыпыIэу, дожыж, тхьэIухудым къыкIэлъыщIэжа къомыр кIэлъыплъу.

Нэху мэщри, тIэкIу зиукъуэдиину хъаныкъуэр къыщыщIэкIкIэ, дыщэ Iэлъыныр дыгъэм пэлыду къелъагъури къеIэт:

- Уэлэхьи,- жи,- мыр дыгъуэпшыхьрей тхьэIухудым и Iэлъын цIыкIурам,- жери.- Уащхъуэ Мывашхъуэ КIанэ,- жи,- сэ мыр зи Iэлъыныр, мы дунеижьым тетмэ, къэзгъуэтынкIэ!

Йоуэри, хъаныжьым хуит зыкърегъэщI аби, мэшэс и хуарэми Къэбэрдейр щIещыкI: пщыи, уэркъи, лъхукъуэлIи, пщылIи, зэхэгъэж имыщIу, хъыджэбзу игъуэтым Iэлъыныр яlэритIагъэну хуожьэ - яIэрыхуэркъым. Щимыгъуэтым, къегъэзэж, тIэкIу зигъэпсэхуу Джылахъстэнейм плъэну. Хъаныкъуэм и вагъуэр ижам хуэдэу къыздэкIуэжым, фыз нащхъуэ бзаджэр пыкъуокI, къигъапцIэу и пхъу нэджэIуджэр IэщIигуэн и гугъэу - ТIасутIэр щIыунэм щIеубыдэри, езыр хъаныкъуэм поув:

- Зиусхьэн, а уэ къэплъыхъуэр мыдэ щыIэщ,- жери.

- Дэнэ здэщыIэр? - жери щIалэр шым къолъэ.

- Мыдэ уи Iэлъын цIыкIур къызэти, еплъыт ар си дыгъэ-мазэм зэрыIэрыщатэм!

Iэлъыныр къыIехри, сыт имыщIэми Iэригъэхуэфыркъым и пхъужьым и IэпхъуамбэжьакIэми. ЕшытIэ, сабынщыку ещI - Iэрыхьэркъым. Щымыхъужыххэм, йоIащэри, Iэпхъуамбэ лыджанэр фIеублэракIэ аби, хъыджэбзыжьыр уэуау жиIэу егъэкIий.

- Теурэзыр къыпхукIуэ уэри узейми! - жеIэри, фыз нащхъуэ пэрикъэм Iэлъыныр щытридзэкIэ, Iэлъыныр дэлъейрэ зууэ мажэри щIыунэбжэм Iуолъадэ.

Iэлъыныр къищтэжыну хъаныкъуэр макIуэри - гъы макъ зэхех.

Йолъэпауэри щIыунэбжэр Iуиудмэ - набдзэ зытелъым я нэхъ дахэр абы щIэсщ Iэлъыныр IэретIагъэри - хуэфIыпсу къыщIокI.

- Си хьэдэм уемыбэкъуауэ ар мы пщIантIэм дэпшынкъым! - жери къоув анэнэпIэсыр.

Абы хэту ТIасутIэ и адэр мэз къокIыжри къыдохьэж:

- УемыдаIуэ,- жи,- а нэжьгъущIыдзэм: пхъур зейр сэра щи узот. Куэдщ мо нащхъуэ бзаджэм и хьэзабу а тхьэмыщкIэм ишэчар! - жери, ТIасутIэ и фэм дэкIари езым и фэм дэкIари хъаныкъуэм хуеlуэтэж.

Жылагъуэр зэхуэсауэ щытти, ар щызэхахым, фыз нащхъуэ пэрикъэр яубыдри, шы емылыджитIым трапхэри яутIыпщыж.

Абдежым lуащхьэ хъурейр зджызджщ тIууэ зэгуэкlри, ТIасутIэ и анэр псэууэ къыщIэкlыжащ. Хьэгъуэлlыгършхуэ хуащlри ТIасутIэ дахэр хъаныкъуэм иратащ, хъаныкъуэм и шызешэ щIалэм фыз нащхъуэ бзаджэм и пхъур иратри, езы тIyp тхъэрэ шхэуэ къызыхуэнэжауэ ди къуажэкIэ дыдэм деж щысщ.

7. Б3УМ И БАНЭР

Еуэрэ-еуэрэт, жи: зы бзу цIыкlу улъэпхъащэурэ и лъабэм банэ къыхэуащ. Лъатэри зы Нанэжь щIакхъуэ игъажьэу хьэкум бгъэдэт ти, и дамэм тетIысхьащ:

Ей Нанэжь, Нанэжь! - Сыт ухуей, бзу цlыкIу?

- Си лъабэм банэ къыхэуащи, къысхухэчыж!

- Данэ щыIэ? - жиIэри еплъмэ, бзум и лъакъуэм банэшхуэ къыхэпIинкlыу хэлъщ!

Нанэжьым банэр къыхечыжри бзу цlыкlум къыхуешииж.

- ФIыкlэ зыухьэ! - жеIэри.

Бзу цIыкIур Нанэжьым нолъэlу:

- Кхъыlэ, ипщэкlэ сылъэтэп хуейщи, сыкъэлъэтэжыху си банэм схуеплъ!

- Хъунщ!

Бзу цIыкlур ипщэкlэ мэлъатэри къаплъэу мэтlысыж: Нанэжьым

банэр хьэкум иредзэри егъэс, Бзу цlыкlур къосыжри:

- Дэнэ щыlэ,- жи,- си банэр?

- Мэхь-мэхь: уи банэр кlуэдащ.

- Е си банэр къызэтыж, е уи щlакхъуэр къызэт! - жеlэри щохьэ.

- Уи банэр дэнэ къисхыжын, си щlакхъуэм мыгъуэ дыушх!- Нанэжьым выгу шэрхъ хуэдиз хъу щlакхъуэшхуэр тебэм кърехыжри кърет.

Бзу цIыкlур мэгуфIэри, щlакхъуэр къепхъуатэ аби, тыр-р-р жиlэу мэлъэтэж. Кlуэм-лъейм, кlуэм-лъейурэ, зы бжэныхъуэ цIыкlу бжэн игъэхъуу губгъуэм иту къелъагъури къотlыс.

- Ей, бжэныхъуэ цIыкlу, бжэныхъуэ цIыкlу!

- Сыт ухуей, бзу цIыку?

- КхъыIэ, ипщэкlэ сылъэтэн хуейщи, сыкъэлъэтэжыху мы си щlакхъуэм схуеплъ!

- Хъунщ!

Бзу цIыкlур ипщэкlэ мэлъатэри къаплъэу мэтlысыж. Бжэныхъуэ цIыкlур, зыхусиххэти, зы бжэныжь къешри мэтlыс аби, еlубымедзакъэурэ щlакхъуэр еух. Бзу цIыкlур къосыжри:

- Дэнэ щыlэ,- жи,- си щlакхъуэр?

- Мэхь-мэхь: уи щlакхъуэр бжэныжьым ишхащ.

- Е си щlакхъуэр къызэтыж е бжэныжьыр къызэт! - жеlэри щохьэ.

- Уи. щlакхъуэр дэнэ къисхыжын, си бжэныжьым мыгъуэ дыушх! - Бжэныхъуэ цIыкlур мэщатэри щыхь хуэдиз хъу бжэ ныжьыр кърет.

Бзу цIыкlур мэгуфlэ, бжэныжьыр къепхъуатэри, тыр-р-р жиlэу мэлъэтэж. Кlуэм-лъейм, кlуэм-лъейуэрэ, фызышэ гуэр къэкlуэжу къелъагъури къапотlыс:

- Ей, фызышэ, фызышэ!

- Сыт ухуей, бзу цIыкlу?

- Кхъыlэ, ипщэкlэ сылъэтэн хуейщи, сыкъэлъэтэжыху, мы си бжэныжьым фысхуеплъ!

- Хъунщ!

Бзу цIыкlур ипщэкlэ мэлъатэри къаплъэу мэтlысыж: фызышэр зыхуеиххэти, бжэныжьыр яукI, ягъавэри фадэ-пlастэншэу яшх: Бзу цIыкlур къосыжри:

- Дэнэ щыlэ,- жи,- си бжэныжьыр?

- Мэхь-мэхь: уи бжэныжьыр кlуэдащ.

- Е си бжэныжьыр, е фи нысащlэр! - жеlэри ящохьэ.

- Уи бжэныжьыр дэнэ къитхыжын, ди нысащIэм мыгъуэ дыушх! - фызышэм я нысащlэ дахэр къратри езыхэм ягъэзэж.

Бзу цIыкlур мэгуфlэри, нысащlэр къепхъуатэ аби, тыр-р-р жиlэу мэлъэтэж. Кlуэм-лъейм, кlуэм-лъейуэрэ, зы джэгуакlуэжь гуэр псы Iуфэм Iycy къамыл епщэу къелъагъури къотlыс:

- Ей джэгуакlуэжь, джэгуакlуэжь!

- Сыт ухуей, бзу цIыкlу?

- Кхъыlэ, ипщэкlэ сылъэтэн хуейщи, сыкъэлъэтэжыху, мы си нысащIэм схуеплъ!

- Хъунщ!

Бзу цIыкlур ипщекlэ мэлъатэри къаплъэу мэтlысыж. Джэгуакlуэжьым нысащlэр егъэпщкlу: «апхуэдэ бзу делэжь цIыкlу щхьэкlэ мыпхуэдэ нысащlэ дахэ бгъэкlуэд хъуп!» - жеlэри. Бзу цIыкlур къосыжри:

- Дэнэ щыlэ,- жи,- си нысащlэ дахэр?

- Мэхь-мэхь: уи нысащlэ дахэр псым хэхуэри ихьащ.

- Е си нысащlэр е уи къамылыр!- жеlэри щохьэ.

- Уи нысащlэр дэнэ къисхыжын, си къамылым мыгъуэ дыушх! - Джэгуакlуэжьым и къамылыр кърет.

Бзу цIыкlур мэгуфlэри, къамылыр къепхъуатэ аби, тыр-р-р жиlэу мэлъэтэж. КIуэм-лъейм, кlуэм-лъейурэ, къуажэ гуэрым и курыкупсэм мэрэкlуеишхуэ иту къелъагъури, потlысхьэ аби, къамылым епщэу щlедзэ.

Си лъабэм банэ къыхоуэ,

Си банэм щlакхъуэ къыпокlуэ,

Шlакхъуэр бжэныжькlэ сохъуэж,

Бжэныжьым нысащlэ къыпокlуэ,

Нысащlэр къамылкlэ схъуэжащи,

Къэфэнур фыкъызэхуэс! - жи.

Псом я пэ къэсагъитlыр къытохьэ, жылэ къызэхуэсари Iэгу еуэу мэув.

Бзу цIыкlур пшынэ йоуэ, къытехьагъитIыр къофэ, жылэм ар къаувыхьауэ Iэгу йоуэри, нобэр къыздэсам зэхэтщ.

8. КЪУИИЖЬ ЦIЫКlУ И НЫЖЬИБЛЫР ЗЭРИУКlАР

Еуэщ-еIэри, зэрыжаIэмкlэ, Къуиижь ЦIыкlу Шэчэр Iуфэ Iусти, щхьэ блырыбл афIэту иныжьибл къакlуэри и щIы кlапэм къытегlысхьащ. Къытетlысхьащи, я джэд дэкIмэ, яубыд, я хьэ дэжмэ, къаукI, я мэш хъумэ фIашх.

Махуэ гуэрым Къуиижь Цыкlу мэкъуауэ докI. Иныжьиблыр къокlуэри аби и выгур, и ужьгъэр, и пхъэIэщэр зэтралъхьэри ягъэс. Къуиижь ЦIыкIу къосыжри, цIутI жимыIэу, пхъэдзакIэ къыхэхумэ, хидзэжурэ, сын ирегъэухри, фIамыщIыр къыхегъэкъэбзыкI аби, Iэгукlэ щlигъэпщурэ фэндым ирекlутэ. Иныжьиблыр бжыхь гъуапэмкlэ къыдоплъ, сыту пlэрэ мы цIыкlужьейми мурадыр жаlэурэ.

Йоуэри, Къуиижь ЦIыкlу фIамыщI къэпыр выгум ирелъхьэри къуажэ гуэрым макlуэ. Макlуэ аби, хъаныжьым деж йокlуалIэ.

- Ярэби, хъаныжь, сынолъэlунут.

- Жыlэ!

- Си лlыщlапщlэ птелъыр пхузогъэгъу, мо Андзорей сымыкlуэу хъуркъыми, мы си фэндыр зы жэщ зы махуэкIэ схуэхъумэ, и щхьэр ямытlатэу, илъым нэ темыплъэу, - жи Къуиижь ЦIыкlу.

Хъаныжьыр мэгуфlэ:

- Хъунщ,- жи,- хьын, мо си пхъуитIым я пэшым щlэгъэувэ: сэ си Iуэхущ, абы цIыху щIыхьэу еплъмэ!

Къуиижь ЦIыкlу ехьри фIамыщI фэндыр хъыджэбз пэшым щlегъэувэ:

- Уэ тхьэIухудхэ,- жи,- сыволъэIу, мы къэпым и щхьэр фымытlатэ: мыбы илъыр дыщэщ, нэ теплъэмэ, фIамыщI хъунущ.

ХъыджэбзитIым я нэр къоцIыщхъукI, Къуиижь ЦIыкIуи зыхуеиххэрати, йоуэри, докIыж.

Дыщэ жыпlауэ бзылъхугъэм я псэр пхуэубыдын: зэрытегъэгушхуэм-зэреуштыжурэ къэпыщхьэр ятIатэри - фIамыщI сабэр къызэрыдоуей аби, я нэкIухэр къахуегъэуфIыцI. Алыхь-алыхь, табум дебакъуэри дыщэр фIамыщI хъуащ, жаIэри хъыджэбзитIым забзыщIыж. .

Къуиижь ЦIыкIу жэщым ХьэмшутIхэ щоIэри, пщэдджыжьым къегъэзэж:

- Уий зиусхьэн, си фэндыр псэу? - жери.

- Дэнэ кIуэн уфIэщIрэ-тIэ: щIэтщ хъыджэбзитIым я деж,- жи Хъаным.

- НтIэ къыщIэсхыж хъун?

- УмыпIащIэ, хъыджэбзхэр къэтэджакъым.

- СопIащIэ, зиусхьэн, пащтыхьым и унэр ещэжри къэсщэхунущ,- жи Къуиижь ЦIыкIу. - Сыгувэмэ, сIэщIэкIынущ.

- СыткIэ къызэрыпщэхунур?

- Си фэндым илъ дыщэмкIэ!

- НакIуэ-тIэ, сэ къыщIозгъэхыжынщ,- жи хъаныжьым, ар зэрыдыщэр щхьэ сымыщIарэ жери зыхузэгуэпыжу.- НакIуэ, мыгъуэ дыушх!-

Унэм щIохьэри - фэндыщхьэр тIэтарэ фэндым илъыр фIамыщI защIэу! Къуиижь ЦIыкIу магъ-мабжэ:

- ЕIым-еIыж, анэмэтым гъейнэт тепщIащ,- жери.- И щхьэр ямытIатэу, илъым нэ темыхуэу схуэпхъумэну дызэгурыIуатэкъэ! Щхьэ сыбгъэунэхъуа? Ар къыщызэпщIакIэ, си лIыщIапщIэри къызэтыж, си дыщэри къысхуэгъуэтыж!

Хъаныжьым жиIэнур имыщlэу къызоплъэкIри - и пхъуитIми я нэкIур фIыцIабзэщ. Сыт ищIэжынт?

- Тхьэм и хьэтыркIэ, сумыIуэтэж!- жери и лIыщIапщIэри мэлипщIу къретыж, и фэндыми изу дыщэ кIанэр къыхурегъахъуэри къыдегъэкIыж.

Иджы, Iуэхур абыкIэ зэфIэкIыну щытамэ, Къуиижь ЦIыкIу щхьэкIэ Къуиижь ЦIыкIу жаIэнт! Йоуэри, мэлипщIыр япэ иту, езым вытIощыщIэр иIыгърэ, выгум зыгуэрхэр илъу иныжьхэм я дежкIэ къыблокIыжри и унэ къыдохьэж.

Иныжьхэм ягъэщIагъуэ: мыр сыт телъыджэ, фIамыщI щIэгъэпща дишри дэкIащ, мэлипщI къихури къэкIуэжащ,- мыбы зыгуэр щыщыIэщ!- жаIэ аби, къокIуэри къыкIэщIодэIухь, къыкIэщIоплъыхь. Ялъагъур сыт жыIэт - Къуиижь ЦIыкIу дыщэ кIанэхэр ибжурэ зы фэндым кърехри адрей фэндым ирелъхьэ: иныжьхэм я нэр къоху. Зэхахыр сыт жыIэт:

- Сыт щIэпта мыпхуэдиз дыщэм?- къоупщI Къуиижь ЦIыкIу и анэр.

- Изым из,- жи Къуиижь ЦIыкIу.- Дыщэ меркIэм фIамыщI меркIэ щIэстащ.

- Ан-на, а фIамыщI щIэгъэпщар пудыIуэу ептакъэ?

Иныжьхэр зоплъыж, я жьэ Iурыхуауэ.

- Уа, ухьэлэмэтщ уэ, нанэ,- къэгубжьыфэ зытрегъауэ Къуиижь ЦIыкIу,- мо мэлипщIыр къытрезгъэлъхьакъэ! Ар уфIэмащIэ?

Иныжьхэр къоджэри Къуиижь ЦIыкIу щIаш:

- Дэнэ щIыпIэ ущыIа, цIыкIужьей?- жаIэри.

Мыдрейми зытримыгъэхьэ хуэдэ зещI. Иныжьхэр мэлъаIуэ:

- ДяпэкIэ фи джэди дыубыдыжынкъым, фи хьи дыукIыжынкъым, фи мэши тшхыжынкъым: уздэщыIар къыджеIэ закъуэ!- жари.

- Хъунщ-тIэ, - жи мыдрейми,- апхуэдизу фыщылъаIуэкIэ: Мыштракъей сыщыIащ.

Иныжьхэр щIопхъуэри, мэкIуэж аби, я выгуиблри, я ужьгъиблри, я пхъэIэщнблри, я Iэниблыр абы хэтыжу, ягъэс, фIамыщIу къисыкIар IэбжьыгукIэ щIагъэпщ, фэндиблым иракIутэри, фэндыщхьэхэр быдэу щхьэщапхыкIыж аби, традзэри Мыштракъей макIуэ.

- ФIамыщIыр дыщэкIэ дохъуэж,- жаIэурэ уэрамышхуэмкIэ йох-къыдокIуеиж. - Изыр изкIэ, ныкъуэр ныкъуэкIэ!

Жылэр уэрамым къыдожри къащодыхьэшх нныжь делэхэм.

- Дэ ди фIамыщIыр Къуиижь ЦIыкIу и фIамыщIым нэхърэ нэхъ къабзэщ, нэхъ дахэщ, нэхъ пIащэщ ... - жаIэурэ мэкIий.

Сытми зы зэман зэ къагуроIуэж къызэрыпцIари, къагъэзэж аби, Къуиижь ЦIыкIу дэстэкъыми, и анэр яукIри мэкIуэж.

Къуиижь ЦIыкIу къосыжри - и анэ мыгъуэр яукIауэ! Сыт ищIэжынт, иныжьхэм закъримыгъащIэу и анэр егъеиж, итIанэ иныжьхэм къалъагъуу хьэдэгъэпскI къешэри ирегъэгъэпскI, къабзэу ехуапэри, гум ирелъхьэ аби, йоуэри, ХьэмшутIейм я пщым деж макIуэ. ВитIыр щIетIыкIри мэкъу ярет, хьэдэ дияр кърехри гупкIэм деж иреупсей, езыр макIуэри хьэщIэщым щIотIысхьэ.

- Уэ еблагъэ, ди хьэщIэ лъапIэ! - жаIэри бысымыр къос. ТIыc, зыгъэпсэху, ди Iэнэри иджыпсту къахьынщ.

- Гъусэ сиIэщ.

- Хэт?

- Ди анэр.

- Дэнэ щыIэ-тIэ?

- Гум бгъэдэтщ.

ЩIэхыу жаIэри гуащэ хъыджэбзитIыр ягъакIуэ, нанэр унэмкIэ ирагъэблэгъэну. Бгъэдолъадэ мо тIури;

- Еблагъэ, нанэ!- жраIэ.- НакIуэ, унэмкIэ ныщIыхьэ.

Нанэм цIутI жиIэркъым.

- НакIуэ, тхьэм щхьэкIэ, умыукIытэ! - жаIэу и Iэр щаубыдкIэ, нанэр мэджалэ.

- АIей мыгъуэ, дауэ ухъут! Зыгуэр игъэуза? - жаIэри гуащэ хъыджэбзхэм зрадзых.- къэтэджыжыт, нанэ, иIэт, дн псэр зышхын! - жаIэурэ йолъэIу.

Нанэм зигъэгусащи, захуигъэхъейркъым.

- Къащтэ уи Iэр, дэ укъэтIэтыжынщ! - жаIэурэ епхъуэ щхьэкIэ, нанэм захуигъэхъейркъым, и Iэри къаритыркъым.

Зий нанэм щыхэмызагъэм, алыхь, и жагъуэ тщIащи арам, жаIэри, гуащэ хъыджэбзхэр къокIуэж аби, къэхъуар щаIуэтэжкIэ, унэм щIэсыр зэрыщIох, я напэр зэрытекIым иригузавэу. Къуиижь ЦIыкIу псом япэ носри, и анэр къеIэтыж аби, гъыуэ-зиукIыжу щIедзэ:

- Еууей, сыту гъуэгу мыгъуэм сыкъеужьэт! - жери зефыщIыж.- Сыту пщIантIэ мыгъуэм сыкъыдэухьэт! - жи.- Си анэжь тхьэмыщкIэ мыгъуэр гум кърадзри яукIащ: сыт гущэр сщIэжыну иджы? ..

ЕрагъкIэ зэтрауIэфIэ Къуиижь ЦIыкIури, хьэщIэщым щIашэж.

Нанэр къабзэу ягъэпскI, брамбыху джанэр щатIагъэ, чэсейм и хужьыр джэбыну кърашэкI аби, гуащэ хьэдэм хуэдэу, ягъэлъапIэу щIалъхьэ, кхъэлэгъуни хутрагъэувэж. Ехьэжьауэ хьэдэIусышхуи хуащI.

- Уи анэ тхьэмыщкIэ мыгъуэр дэнэ къыпхуитхыжын, ауэ мыбы узэрихьэнщ,- жаIэри гуащэ хъыджэбзхэм я зыр къратри къаутIыпщыж, дыщырыкIыу мылъкуфI тIэкIуи и гъусэу.

Иныжьиблым ар щалъагъукlэ, я щхьэ блырыблыр къахьри, къокlуэ:

- Мы фыз дахэри мыпхуэдиз фlыгъуэри къыздипхар къыджеlэ!- жаlэри.

- Слlо вжесlэнур? Фэ фымыщlэ хэлъ абы!- жи Къуиижь Цlыкlу.- Си анэм и хьэдэр хьэдэ щылъапlэм сшэри хъыджэ6з дахэкlэ схъуэжащ, мыпхуэдиз мылъкуи къысхутралъхьащ.

Иныжьхэр делэ лъэпкъкъэ - къокlуэж аби, пщафlэу жьэгум пэрыс я анэжьыр къыщlалъэфри яукI, къабзэу ягъэпскI, яхуапэри, хьэдэ щылъапlэм яшэну, йожьэ. Йожьэри - здэкlуэнур ящlэркъым.

- Уо, Къуиижь Цlыкlу, хьэдэ щылъапlэр дэнэ?- жаlэри къожэ.

- Муштокъуэ-Муштейщ. Ауэ къуажэм фыщыдыхьэкlэ фызэрыдыхьэн хуей щlыкlэр фщlэрэ?

- Дауэ?

- Нэхъыжьым вытlощыщlэр иlыгъыу я пэ итын хуеищ. Выгум и бгъуитIымкlэ иныжь тlурытI вгъэув, къэнагъитlыр гум иужь фиувэжи - апхуэдэу фыдыхьэ аби, «хъыджэбз дахэкlэ фызыжь хьэдэ дощэрэ, дощэрэ: хэт ищэхун?» - жыфlэурэ къэфкlухь, яжреlэ.

Арати, къуабэбжьабэжьхэр Муштокъуэ-Муштей носри дохьэ, Къуиижь Цlыкlу зэригъэlущам хуэдэу. Дохьэр аби, кlииуэ докlуеикъохыж:

- Хъыджэбз дахэкlэ фызыжь хьэдэ дощэрэ, дощэрэ: хэт ищэхун?- жаlэурэ.

«Сыту делэ защlэ мы иныжь къуомыр!» - жаlэри муштеидэсхэм я хьэхэр къраушт аби, къыдахуж делэжьхэр.

«Аргуэру дыкъигъэпцlащ зинэкlэ къалъхуа Къуиижь ЦIыкlу.» - жаlэри къыщlопхъуэри, къокlуэж аби, Къуиижь Цlыкlу яубыд:

- Ди мылъкур дыбгъэгъэсыжащ, ди анэжьыр дыбгъэукlыжащ, ди иныжь напэри къытхутепхащ: удмыукlыу хъунукъым! - жаlэри.

- Сыт мыгъуэр сщlэн-тlэ, сывукI!- жи Къуиижь ЦIыкlу.

Йоуэри зэшиблым Къуиижь ЦIыкlур чачэу мэзым ялъэфри, жыгеижь гуэрым ирапх аби, зэраукIын бжэгъу зырыз хахыну мэзым хохьэж.

Насып уиlэмэ, куэдрэ, йоуэри, а дакъикъэм ирихьэлlэу хьэмшутlеипщым и къуэр шууэ къокlуэ, дзапэ уэрэд жиlэурэ. Пщы щауэр хъыджэбз гуэрым телlэрт, жи, кърамыту-кърамыщэу, мори хьэщыкъ хъуарэ нэгъуэщl къахуимышэу. Арати, йоуэри, Къуиижь ЦIыкlум зифыщlыжу-кlийуэ щlедзэ:

- Сыхуейкъым, сыхуей мыгъуэкъым, Къэрэбыхуэ Дахэ мыгъуэм сыхуейкъым, къэсшэнукъым, сывукlами, къэсшэнукъым! – жери.

Хьэмшутlей пщы щауэр къыбгъэдолъадэ:

- Хэт,- жи,- уэ Къэрэбыхуэ дахэр къашэ жиlэу къыппэзыубыдар?

- Иныжь зэшиблым къыспаубыдащи, къэзмышэмэ, саукIынущ, къасшэми, сыкlуэдащ: ар зи дахагъэр сэ фыз схуэхъун, cэ cы Къуиижь Цlыкlущ!- жери зефыщlыж.

- Нтlэ, ауэ думыгъэщl,- жи пщы щауэм.- Сэ сыкlэрыпхэ абдежым, уэ мо си шым шэси, зыlуегъэх. Сэ си Iуэхущ, ахэр куэдрэ зэзгъэлъэlумэ! .

Зэгуроlуэ, я щыгъынхэр зэрахъуэж, Къуиижь ЦIыкlум пщы щауэр жыгым быдэу ирепх аби, и шым къошэсри къожьэж. Иныжьиблым бжэгъу зырыз яlыгъыу къокlуэлlэжри пщы щауэр яудыну ирагъажьэ. Ирагъажьэри, пщы щауэр мэкlий:

- Куэдщ иджы, вгъэбэяу!- жи.- Содэ, содэ, Къэрэбыхуэ Дахэр къэсшэну сарэзыщ, фыбэяуж! ...

- ·Хэт мы хьэбыршыбырым къишэну жыхуиlэр?- нэхъри зэрогъэгубжь Иныжьхэр.- Аргуэру дыкъигъэпцlэну аращ зыхэтыр: феуэ, маржэ!- жаlэри пщы щауэ делэр яукI аби, Шэчэр хадзэж. - Тхьэр бгъэпцlакъэ, уэ дяпэкlи дыкъыумыгъапцlэмэ!

Арати, Къуиижь ЦIыкlу и Iуэхур зэфlэкlащ жаlэри Шэчэр аузкlэ къыздехыжым маплъэри - Къуиижь ЦIыкlу пщlэгъуалэ къазыр псым хигъэсыхьу къалъагъу. Къалъагъу аби, зэщlоувыlыкl.

- Е гъуэгу мыгъуэм ежьэн цlыкlужьей, иджыпсту удукlри Шэчэрыжь ухэддзэжащ, укъыздикlыжар дэнэ? - жаlэри къыщохьэ.

- Дэнэ сыкъикIыжын, Шэчэрыжь сыкъыхэкlыжащ.

- Сыт щхьэкlэ, удукlатэкъэ?

- Сывукlaт, шэчэрыжь сыхэвмыдзэжамэ! - къащодыхьэшх Къуиижь ЦIыкlу. - Шэчэрыпсыр псэ гъэхъужщ щlыжаlэр сыт фыфlэщlрэ! Къызэрысlурылъадэу сыкъэхъужащ. Си нэр къызэтесхмэ - Шэчэр лъащlэ lэщрэ былыму щlэтым бжыгъэ ямыlэу. Сыт сщlэнт, къыхэсхумэ, здэсхун сиlэтэкъыми, мы шыр къэзубыдауэ сыкъыхокlыж. Чэт сщlынщ, Iуэ сщlынщи, итlанэ згъэзэжынщи, къыхэсхунщ.

Иныжьхэр зоплъыжри, бзаджагъэ хуекlуэну мурад ящl:

- Нтlэ, а жыпlэр Пэжмэ, дэри дыукlи, дыхэдзэж Шэчэрыжьи дегъэплъыт!

- Уэлэхьи, сэ фэ къомыр фызукl-фыхэздзэжу фтезгъэкlуэдэн зэман хьэулей симыIэ: сэ чэт-Iуэ сщlын хуейщ.

- Нтlэ ди ужь къинэр тхуэукlи, нытхухэдзэж!

Абыкlэ зэгуроlуэри, Шэчэрыщхьэ докlуей. Иныжьхэр нэхъыжьнэхъыщlэкlэ зэроукlыжри псым зэрыходзэж, нэхъыщlэ дыдэр я ужь къинати, ар Къуиижь Цlыкlу еукlыж аби, псым якlылъыхедзэж.

Мис апхуэдэу Къуиижь ЦIыкlу и бийхэм кlэ яритри къигъэзэжащ и фыз гуащэм деж. И фызми къанжэм и фlыцlэр и фlыцlэу, къанжэм и хужьыр и хужьу дахэщи, малъхуэ-мапlэ-мэбагъуэри къуажэшхуэ зэрыгъэхъуауэ Шэчэр Шыгуэбыкъуэ щыхэхуэж тlyaщlэм деж дэсщ, Хьэтууейри къехъуапсэу, Андзорейри къехъуапсэу, езыр зэхъуэпсэж щымыlэу. Автобус макlуэ, мафlэгу йокlуалlэ, слъэгъуарэт жыпlэмэ, итIысхьи, кlуэ! ..

9. ШЭЧЭРЫПС И IУБЫГЪУЭ 3АКЪУЭР

Еуэри, жеlэ, Нану и цlэу зы щlалэжь цlыкlу псэути, и анэр къытехуэри сымаджэшхуэ хъуащ. lэзэри гъуазэри пэмылъэщу фызыр мэткlу. Апхуэдэурэ мазэ кlya, илъэс кlya - сытми фызым пщIыхьэпlэу елъагъу, зыгуэрым къыжриlэ хуэдэу: «Уи къуэр Шэчэрыщхьэ гъакlуи, вагъуэ нур фlэкlа хэмыпсауэ, псы Iубыгъуэ къегъэхьи, абы уефэмэ, сапсэууэ ухъужынущ»,- жиlэу.

Нэху къокlри, пщlыхьэпlэр игу къыщыкIыжкlэ, фызыр хощтыкl: «Алыхьым имыухкlэ,- жи,- сэ си псэм щхьэкlэ си щlалэ цlыкlур хьэм езгъэшхыну!» И лlым абы гу лъетэри хегъэзыхь, щхьэ ухэщтыкlат, жери.

- Аууей,- жи фызым,- пщlыхьэпlэ делэ слъэгъуати аращ.

- Хъер ухъу: бегъымбархэм хуауlуати, мелыlычхэм яуlуэтэж! Уи пщlыхьэпlэр къызжеlэ!- жери, лъэщыгъэкlэ кърегъэlуатэ.

Кърегъэlуатэри, Нану къреджэ аби, мыпхуэдэу жреlэ и адэм:

- Нану,- жи,- уи анэр хъужыну ухуей?

- Сыхуейщ,- жи и нэпсхэм къызэпажыхьауэ.

- Нтlэ, уи анэр хъужыну ухуеймэ, мо псылъэ цIыкlур къащти, Шэчэрыщхьэ кlуэи, вагъуэ нур фIэкlа хэмыпсауэ, зы псы Iубыгъуэ къигъахъуи къэхь: уи анэм ар зэрыlухуэу хъужынущ,- жери жреlэ.

И анэм идэркъым:

- Аlэ,- жи,- умыкlуэ, си щlалэ, хьэм уашхынщ, кхъуэм уашхынщ; сэ арыншэми сыхъужынущ, нэхъыфlи сыхъуащ.

- Нанэ,- жи щlалэ цIыкlум, къопсалъэри,- умыгузавэ уэ: хьэми самышхыу кхъуэми самышхыу сыкъызэрыкlуэжын Iэмал сощlэ сэ.

- Аlэ,- жи и анэм,- алыхьым имыухкlэ! Уэ абы укlуэмэ, делэ сыхъуни, занщlэу сылIэни! ..

Арщхьэкlэ Нану псылъэр къещтэри, йоуэр аби, Шэчэрыщхьэ макlуэ. Макlуэри, зыгуэрым цырхъ жиlэху, хэщтыкlыу щысщ, псыр къыщыщIэжым деж тlысауэ. Щысым-щысурэ, кlыфI игъэхъущ, вагъуэхэр лынду къригъэтIысхьэщ аби, шэчэрыпсыр изу псылъэ цIыкlум къригъэхъуащ. Къригъахъуэщ, псылъэм и щхьэр быдэу Iуиукlэжри, и гуфlакIэм дилъхьэжащ, езыр кlуэри, кхъужьеишхуэ щытт абдежи, а кхъужьейм дэпщейщ аби, къудамэ гуэрым тетIысхьащ.

Жэщ ныкъуэм деж мазэр къыщIокlри дунейр егъэнэху. Иджы а кхъужьейр зы мыщэжь гуэрым къигъэунэхуауэ кхъужьашхэ къакlуэ и хабзэти, мазэгъуэ нэху зэрыхъуу, къосри жыгым къыдопщеи. Нану мэшынэри мэкlий: мыщэжьыр, мащтэри йохуэхыж аби, цым-цым жиlэу мэзым щlолъэдэж. Нану тхьэмыщкIэм и гур къихьэжакъимыхьэжауэ, дыгъужьыжь къокlуэри жыг щlагъым къыщIотlысхьэ, къыдэплъейрэ къугъыу. Щlалэ цIыкlур мэкIэкуакуэ, магъ, кхъужь къыпичурэ къоух, дыгъужьым зигъэхъейркъым. Жэщ псом жыг щlагъым щlэсри нэхущыращ щыщlэпхъуэжар.

Пщэдджыжьым Нану шынэ-гузавэурэ жыгым къолъэжри къожьэж, си анэр хъужынкъэ иджы жиlэурэ гуфlэу. Къакlуэм-къалъэм, къакlуэм-къалъэурэ, къуажапщэм деж зы хьэфиз щысу кърохьэлlэ.

-Уэ ухэт?- жи хьэфизым.

-Сы-Нанущ.

-Дэнэ укъикlыжрэ?

-Мэзым.

-Сыт къэпхьрэ?

-Шэчэрыпс.

-Сыт пщIыну?

-Ди анэр езгъэфэнурэ згъэхъужынущ.

-Кхъыlэ, сэр и зэ сегъэlуб! - жи хьэфизым.

Нану ар фlэгуэныхь мэхъури ирегъэlуб, зэреlубарауэ и нитlыр къоплъэж аби, кlииуэ Къуажэм долъэдэж:

- Уо-уо-о, Нану си нитlыр къигъэплъэжащ! - жери.

Щlалэ цIыкlур къожьэжри, къакlуэм-къакlуэурэ, зы хъыджэбз нэlуджэ къыхуозэ, зыми зэрамыпэсу къыдэнэжауэ.

-Дэнэ укъикIыжрэ, Нану?- Жери къоупщI хъыджэбз къыдэнэжар.

-Мэзым.

-Сыт къэпхьрэ?

-Шэчэрыпс.

-Сыт пщIыну?

-Ди анэр езгъэфэнурэ згъэхъужынущ.

-Хьэфизыр зыгъэхъужар уэра?

-Сэращ.

- Кхъыlэ, сэри зэ закъуэ сегъэlуб! - жери къолъэlу хъыджэбз нэlуджэр.

Нану ар фlэгуэныхь мэхъури хегъэф, зэрыхэфарауэ Хъыджэбзым, тхьэIухудым хуэдэу, зеукъэбзыж аби, гуфlэу жылэм холъэдэж:

- Уо-уо-о, Нану и псым сиукъэбзыжащ! - жери.

Нану къожьэж аргуэруи, къакIуэм-къалъэурэ, зы щIалэ цIыкIу, и лъакъуитIыр къыдэмыбзэу, IэплIэкIэ къахьщ аби, куэбжэпэм къагъэтIысауэ къыхуозэ:

- Дэнэ укъикIыжрэ, Нану?- къоупщI ари.

-Мэзым.

-Сыт къэпхьрэ?

- Шэчэрыпс.

-Сыт пщIыну?

-Ди анэр езгъэфэнурэ згъэхъужынущ.

-Хьэфизыр къэзыгъэплъэжар уэра?

-Сэращ.

-НэIуджэри зыукъэбзыжар уэра?

-Сэращ.

-КхъыIэ, сэри зэ закъуэпцIий сегъэIуб псапэ къэпхьынщ! - жери щIалэ цIыкIур къолъэIу.

Нану аргуэрыр фIэгуэныхь мэхъури псылъэр ирет:

- НтIэ зэ фIэкIа уемыIуб, ди анэм къыхуэнэжыр мащIэщ - жери.

ЩIалэ цIыкIум псылъэр егъэщIейри, къуртI-къуртI-къуртI жиIэу щэ еIубыгъуэ иоIубыр аби, и лъакъуитIыр къыщIоувэж. МэгуфIэри къыщолъэт, псылъэр Iэпохури къинэжа тIэкIур йожыж.

- Уо-уо-о, Нану си лъакъуитIыр къызитыжащ! - жери щIалэ цIыкIур кIииуэ долъэдэж.

Нану и псы тIэкIур щикIутакIэ игу фIы щыщIэнт - и щхьэр къыфIэхуауэ къожьэжри, къакIуэурэ, къакIуэурэ, и адэр зыщIыпIэ къикIыжу къыхуозэ:

- Къэпхьа шэчэрыпс?

- Хьэуэ.

- Нтlэ щхьэ къомыхьарэ?

- Къесхьэжьам хьэфиз хэзгъэфри къэплъэжащ, нэджэlуджэ езгъэIубри зиукъэбзыжащ, лъэншэм Iузгъахуэри и лъэ къыщIэувэжащ - къыщыщIэувэжым псылъэр Iэпыхури къинэжа тIэкIур икIутыжащ,- жи Нану.

- Едым и лыр ушхи ушх уэ гъуамэм: жылэр бгъэхъужри уи анэр бгъэлIащ! - жери, къощхьэфауэр аби, и тхьэкlумэр иIыгъыу кърешэжьэж.

Кърешэжьэжри, къакIуэм-къалъэм, къакIуэм-къалъэурэ, и анэдэлъхур къахуозэ:

-Къэпхьрэ шэчэрыпс?- жи.

- Хьэуэ.

- НтIэ слIо къыщIомыхьыр?

- Къэсхьти, хьэфизым Iузгъахуэри къэплъэжащ, нэджэIуджэ хэзгъэфри зиукъэбзыжащ, лъэншэ езгъэIубри и лъэ къыщIэувэжащ - къыщыщIэувэжым псылъэр Iэпыхури къинэжа тIэкIур икIутыжащ.- жи Нану.

- Едым и лыр ушхи ушх уэ гъуамэм: жылэр бгъэхъужри уи анэр бгъэлIащ! - жери, аргуэрыр къыхущIоуэ аби, адрей тхьэкIумэр еубыдри кърашэжьэж.

КъакIуэм-къалъэм, къакIуэм-къалъэурэ, къэсыжыпауэ я гъунэгъур къыдокI:

- Къэпхьрэ шэчэрыпс? - жи.

-Хьэуэ.

- НтIэ щхьэ къыумыхьрэ?

- Къэсхьти, хьэфизым Iузгъахуэри къэплъэжащ, нэджэIуджэ хэзгъэфри зиукъэбзыжащ, лъэншэ езгъэIубри и лъэ къыщIэувэжащ - къыщыщIэувэжым псылъэр Iэпыхури къинэжа тIэкlур икIутыжащ,- жи Нану.

- Едым и лыр ушхи ушх уэ гъуамэм: жылэр бгъэхъужри уи анэр бгъэлIащ! - жери, аргуэрыр фIыуэ къыхущIоуэр аби, я ужь къоувэри къашэж.

Къэсыжри унэм щIашэж, здыщIашэжам и анэр хъужарэ пщафIэу ирохьэлIэж.

- А си щIалэ цIыкIу, а си нэ, а си псэ, псэууэ укъысхуэкIуэжа! - жери и анэм IэплIэшхуэ къыхуещI.

Нану къыщеудри магъ:

- Нанэ,- жи,- шэчэрыпс къыпхуэсхьти, хьэфизым Iузгъахуэри къэплъэжащ ...

- Тхьэ, абдей сэри си нэр къэплъэжам!- жи и анэм.

-... нэджэIуджэ хэзгъэфри зиукъэбзыжащ ...

- Тхьэ, абдей си узри сщхьэщыкlам!- жи и анэм.

-.. лъэншэ езгъэIубри и лъэр къыщIэувэжащ ...

-Тхьэ, абдей сэр и сыкъэтэджыжам! - жи и анэм.

-... и лъэр къыщыщIэувэжым, псылъэр Iэпыхури къинэжа тIэкlур икlутыжащ,- жи Нану.

- А къурмэн сызыхуэхъун, сэ псы хущхъуи сыхуэныкъуэжкъым, сыту фIыт а тхьэмыщкIищым я дунейр зэрептыжар!- Жери, Iэнэ къахуегъэуври, и къуэр, и лlыр, и дэлъхур, я гъунэгъур егъатхъэ- егъашхэ.

Хьэфизу щытар лажьэурэ бей мэхъури, шы-уанэ зэтелъ къыхуешэ Нану, и чэзум тхьэигъэпсэу бжесIэну сигу къэкlыжатэкъым жери.

Нэджэlуджэу - щытар хъаным и къуэм ешэри, фащэ eкIу къыщетlагъэ, и чэзум тхьэигъэпсэу бжесIэну сигу къэкlыжатэкъым жери.

Лъэншэу щытар ныбжьэгъу пэж къыхуохъу, и чэзум тхьэигъэпсэу бжесIэну сигу къэкlыжакъым жери.

Ноби шэчэрыпс вагъуэ нур фIэкlа хэмыпсауэ уефэмэ, уегъэхъуж жаIэ.

Пэжи, пцlыи.

10. КЪАМБОТРЭ БЛАГЪУЭМРЭ Я ТАУРЫХЪ

Еуэри, жеlэ, лIыжь цIыкlу гуэрым къуищэ иIэт. Къуищэм я къэшэгъуэр къэсати, я адэр гузавэ хъуащ: благъищэ хуэгъэблэгъэнутэкъым, пхъуищэ иlэу благъэ хуэхъун закъуэ игъуэтыртэкъым.

Арати, сыт ищIэнт - еуэри, лlыжь цIыкlур ежьащ, пхъуищэ зиIэ къилъыхъуэну. Ежьэри, ауэрэ къыздикIухьым, псы гуэрым икIщ аби, жыг жьауэ щIэтIысхьауэ зигъэпсэхурэ пэт, адэкIэ къикIыу зылI къыIуохьэ:

- Сэлам алейкум! - жери.

- Алейкум сэлам!

- Дэнэ укъикIрэ, дэнэ укIуэрэ?

- Къуищэ сиIэщи, пхъуищэ зиIэ благъэ сщIыну къызолъыхъуэ. Уэ-щэ?

- Сэри пхъуищэ сиIэщи, къуищэ зиIэ къызолъыхъуэ благъэ сщIыну.

- НтIэ дызэгурыгъаIуэ!

- Былымыкlэр уи Iуэм къыщикIым деж былымыпэр си Iуэм нихьэу - апхуэдиз уасэ къызэпьмэ, дызэгурыIуащ.

Ерэхъу жери, зэгуроIуэ, пIалъэ зэрат.

ЛIыжь цIыкIум къегъэзэж, гуимэу гуищэ зэрегъэпэщ. Гуищэм яхуэфэщэн шу гъусэри ящlыгъуу, абы я ужьым мо былым къомри иту еутIыпщ, пlалъэ зэlахар къызэрысу. Ауэ щIалэ нэхъыщIэ дыдэм - КъамботкIэ зэджэм - кIуэн идакъым, сэ си гур фэ здэфши къыздэфшэж жиlэри.

Фызышэр щыдэкIым, лlыжь цIыкlум яжреlэ:

- Си щIалэхэ,- жи,- мы фыздэкIуэм ТхьэщIагъкlэ еджэу зы мэзыжь фыкlуэцlрыкIынущ, фыкъыщыкIуэжкIи фыкъыкIуэцIрыкIыжынущ,- жи.- Сэ сызэрывэлъэIуращ: а мэзыжьым зы хуеишхуэ иlэщи, абы фыкъыщымыувыlэ, IэмалыншэкIэ фыкъыщыувыIэми зыщывмыгъэпсэху, зыщывгъэпсэхун хъуми, фыщымыжей! - жери быдэу къажреlэ.

Хъунщ жаlэри, къагъэгугъэщ аби, ежьащ, ТхьэщIагъ мэзыжьми къэмыувыIэу кlуэцIрыкIащ, лажьи-хъати ямыIэу нэсащ здэкIуэм. Нэчыхьищэр ятхщ, джэгущ, ешхэщ-ефэри, нысащlищэри гуищэм кърагъэтIысхьэщ аби, къеуэри къежьэжащ. КъакIуэм-къалъэм, къакIуэм-къалъэурэ, мо ешахэр, мо гу жаныфI хъуахэр ТхьэщIагъ мэзыжькIэ зэджэм къыхохьэжри, хуеишхуэм къызэрихьэу, я адэм къажриIар ящогъупщэж аби, абдежым щыщIатIыкI, яшхэр щалъахъэ, загъэпсэхуну загъэукIурийри, зэрыхъуар ямыщIэу Iypex.

МащIэрэ жея, куэдрэ жея - тхьэм ещIэ, сытми зы зэман зэ къэушрэ къызэфIэтIысхьэмэ - благъуэм хъурейуэ къигъэтIылъыхьауэ къыщIокI. Псори мэгузавэ, бзылъхугъэхэр магъ. Благъуэр адыгэбзэ къабзэкIэ къопсалъэри:

- Къамбот сыхуейщ,- жи.

- Къамбот ди гъусэкъым, ди дей къэнащ,- жраIэ зэш бгъущIрэ зэшибгъум.

Благъуэм и щхьэмрэ и кIэмрэ зыIэпегъэкIри куэбжэ ещI:

- Сэ фэ сыфхуейкъым,- жи.- Фи шынэхъыщIэращ сызыхуейри, ар къысхуэвгъэкIуэну тхьэ късхуэфIуи, фызоутIыпщыж.

КъыпхуэдгъэкIуэнщ жаIэ, тхьэ хуаIуэри фызышэ гупыр къожьэж. Къежьэжри, зы жэщ-зы махуэ къэкIуауэ, Къамботыр шууэ кIуэуэ зэхуозэ.

- Мыр слIо, ди гъусэу унежьэн бдатэкъым, иджы дэнэ уздэкIуэр?- ягъэщIагъуэ зэш бгъущIрэ зэшибгъум.

- Дэнэ сыкIуэн,- жи Къамботым,- мис а къэвгъэгугъам дей сокIуэ.

Къамботыр тхьэгурымагъуэти, къыжрамыIэу псори къищIэрт. Арати, мохэр къежьэжащ, Къамботри Благъуэм деж кIуащ:

- Сыт ухуей, сыкъэкIуащ,- жи.- УзыгъэгумэщIыр жыIэ!

- СызыгъэгумэщIыращ,- жи Благъуэм,- мис мыпхуэдэ щIыпIэм зы пщащэ дахэ тахътэм тесу щыIэщи, мис ар къысхуэпхьынщ!

- Айхай къыпхуэсхьын, ар куэдрэ!

-НтIэ пщэдей уежьэнущ.

- Ерэхъу!

- НтIэ а уи шымкIэ абы укIуэфынукъым,- жи.- Мис мы си ЩхъуантIэжьым ушэсынщи укIуэнщ.

Благъуэм шы щхъуантIэ бэлыхь иIэт, алъп лъэпкъыу - и пщэр кIыхьу, и лъакъуэхэр псыгъуэу, и фIалъэхэр тэбакъыу, езыр инрэ ину!

Арати, етIуанэ махуэм Къамботым гъуэмылэ здищтэщ, ЩхъуантIэжьым тетIысхьэри, еуэри, ежьащ.

Ежьэщ аби, кIуэм-лъейм, кIуэм-лъейм, кIуэм-лъейурэ, вэрэвий ¹ хуэзащ: абы вагъэбдзумэу къахьыр зы лIы гуэрым ешх.

- Сэлам алейкум! - жи, занщIэу яхохьэри.

- Уэ алейкум сэлам,- жи щIыр зышх лIым,- еблагъэ, зи хъыбарым дигъалIэу зи хьэщIэгъуэр тхуэмыгъуэту Къамбот!

- ФIым дыхуиблагъэ, Iуэху сиIэу сокIуэри схущIыхьэркъым.

- Дэнэ укIуэрэ?

- Мыпхуэдэ мыпхуэдэм сокIуэ.

- НтIэ сыздэшэ!

-КъэкIэс-тIэ си шым! - жери, мо шышхуэм егъэкIэс аби, йожьэж.

Йожьэж аби, кIуэм-лъейм, кIуэм-лъейм, кIуэм-лъейуэрэ, лъакъуищ щIэту зылI IуощIэ: лIым и лъакъуитIыр пхащ, тхьэкIумэкIыхь къеубыд-еутIыпщыж.

- Сэлам алейкум! - жи Къамбот занщIэ зэрыхуэхъуу.

- Уэ алеикум сэлам, - жи лъакъуищым, - еблагъэ, зи хъыбарым дигъалIэу зи хьэщIэгъуэр тхуэмыгъуэту Къамбот!

- ФIым дыхуиблагъэ, Iуэху пIэщIэгъуэ сиIэу сокIуэ, себлэгъэфынукъым.

- Дэнэ укIуэрэ?

- Мопхуэдэ мыпхуэдэм сокIуэ.

- Сыздэшэ!

- КъэкIэс-тIэ си шым! - жери, мо шышхуэм apи къегъэкIэс аби йожьэж.

Йожьэж аби, кIуэурэ, кIуэурэ, кIуэурэ шабзауэ гуэрым IуощIэ: шабзауэм и шэр уафэгум дрехуейри, къыщехыжкIэ, и Iэгум кърегъэхуэж. Къамботыр абы занщIэ хуохъури:

- Сэлам алейкум! - жреIэ.

- Уэ алейкум сэлам,- жи шабзауэм, - еблагъэ, зи хъыбарым дигъалIэу зи хьэщIэгъуэр тхуэмыгъуэту Къамбот!

- ФIым дыхуиблагъэ, Iуэху блэкI сиIэу сопIащIэри себлэгъэфынкъым.

- Дэнэ уздэкIуэр?

-Мопхуэдэ мыпхуэдэм сокIуэ. НтIэ сэри сыздэшэ!

- КъэкIэс-тIэ си шым!- жеIэри, ари къыпегъэтIысхьэр аби йожьэж.

Йожьэжри, кIуэм-лъейм, кIуэм-лъейм, кIуэм-лъейурэ нэгъуэщI зыгуэрми хуозэ: а зыхуэзам псыхъуэ къажэр ткIуэпс къэмынэу ирефкъыжьэдегъэжыж, иреф-къыжьэдегъэжыж. ЗанщIэ хуохъу абы Къамботри:

- Сэлам алейкум! - жреIэ.

- Уэ алейкум сэлам! - жи псыбафэм. - Еблагъэ, зи хъыбарым дигъалIэу зи хьэщIэгъуэр тхуэмыгъуэту Къамбот!

- ФIым дыхуиблагъэ, мы зы гъуэгукIэ Iуэху пIэщIэгъуэ сиIэщи, себлагъэфынукъым.

- Дэнэ уздэкIуэр?

- Мопхуэдэ мыпхуэдэм сокIуэ.

- Сэри сыздэшэ!

- КъэкIэс-тIэ!- жеIэри, псыбафэр еплIанэу пегъэтIысхьэ аби, йожьэж.

ЩхъуантIэжьым ехь псори. КIуэм, кIуэм, кIуэурэ, къуажэр къагъуэтри, дохьэ здэкIуэ пщIантIэм.

- Сэлам алейкум!

- Уэ алейкум сэлам! Феблагъэ! Сыт щхьэкIэ фыкъытхуэкIуа? Фи пщащэр тхьыну дыкъэкIуащ.

- Дэгъуэщ, зэпеуэкIэ дэфхмэ, фхьынщ.

- Дауэ дызэрызэпеуэнур?

- Ныжэбэ фыпсэууэ нэху фыкъекIмэ, деплъынщ,- жаIэ.

Уэрсэрэжь жаIэри а къуажэм зыгуэр дэсти, кIуэри абы еупщIащ:

- Мы къэкIуа гупым сыт етщIэнур?- жаIэри.

- Гъуаплъэ унэм щIэвгъэгъуалъхьи, мафIэ тефщIэж аби, вгъэплъи, щIевгъасхьэ! - жи Уэрсэрэжь.

Арати, хьэщIэ гупыр ирагъашхэщ, ирагъафэри гъуаплъэ унэм щIагъэгъуэлъхьащ. Гупыр зэрыжейуэ, банэ гулъищэ къашэри, унэм тралъхьэщ аби, мафlэ щIадзэжащ. Гъуаплъэ унэр къэплъу щыхуежьэм, гупыр къэушащ.

- Мыр слIо?

- Фымыгузавэ, - жи псыбафэм,- банэ мафIэ къыттращIауэ дагъажьэу аркъудейщ. Сэ зы псыхъуэ исфауэ си ныбэм итщи, фезгъэсынкъым,- жери, псыр къызыIуригъэжурэ гъуаплъэ унэр игъэупщIыIужащ.

Арати, лажьэ ямыкIыу нэху къекIащ гупыр. Уэрсэрэжьым ар щыжраIэжым, унафэ гуэр къахуещI:

- Ди шхэрей ядэвгъэтIыси, шхэнкIэ зэпевгъауэ! - жи. - Нэхъыбэ зышхым пщащэр ейщ.

Мэлыр яукI, бжэныр яукI, вы ехъуар яукI. Хьэсэ псо вагъэбдзу мэурэ зышхым упэлъэщынт - мобы я шхэрейм зы мэл хуэмышхыурэ, мыдрейм вы ехъуари бжэнри шхын иухщ аби, зиплъыхьу къэтIысыжащ.

- СлIо иджы тщIэнур? - жаIэри Уэрсэрэжь деж мажэ аргуэру.

- ФщIэнуращ,- жи,- я жэррэ ди жэррэ къызэдэвгъажи, тежым пщащэр ейщ.

Арати, IуэтэжакIуэ гуп ягъэтIысри, жэритIыр махуибл гъуэгукIэ яшэри къагъэуващ. Мобыхэм я жэрыр ягъэIущати, тIэкIу зыдгъэгъэпсэху жери, зэбгъурытIысхьэщ аби, Къамбот и жэрыр егъэжейри, езыр къыщIопхъуэж:

- Тхьэр бгъэпцIакъэ, укъэушу укъысщIэрымыхьэжмэ! - жери. КъыщIэпхъуэжащи, къожэри къожэ, къожэри къожэ; лъакъуищри мэжейри щылъщ. Къамботыр и жэз нэрыплъэмкIэ маплъэ, мэгузавэ.

- Е зи унэ мыкIуэдын, мор къэсыжащ, дыдейр щхьэ къэмыушрэ!- жери.

ЗэфIэкIащ, къэушми къыщIэрыхьэжынукъым щыжаIэм, шабзауэ и шабзэр къызэфIедзэр аби мауэри, лъакъуищым и щхьэм щIэлъ мывэр щIеуд аби, къегъэуш. Лъакъуищыр къыщолъэт, Iэдакъэ жьауэ ещIри къоплъэ:

- ЦIапIэм сыкъигъапцIэрищIэпхъуэжащ!- жи. - Махуих гъуэгур ижа хуэдэщ, уэлэхьи, мыдрей лъакъуитIри къэзмытIатэу мыхъун!- жери, лъакъуищри хуит къещI аби, къыщIоцIывэ.

Йоуэри, къыщIоцIывэ аби, къажэм-къалъэурэ, модрейм махуэ ебланэм и гъуэгур зэхуэдищи имыщIа щIыкIэу, къыщхьэщожри напIэзыпIэм къосыж.

IуэтэжакIуэхэр къотэджри ягъэIу:

- Къамбот и жэрыр текIуащ! - жаIэри.

Уэрсэрыжьым жраIэжащ, гъуаплъэ унэми къелри, я шхэрейри къыттекIуэри, я жэрри къыттежыжащ, сыт ди Iэмал иджыри жаIэри. ИтIанэ езы Уэрсэрэжьыр къокIуэ. А къуажэкум зы жыгышхуэ итт, жеIэ, удэплъеямэ, уи пыIэр щхьэрыхуу. Уэрсэрэжьыр абдей къокIуалIэ:

- Зы ткIуэпс къемыткIухыу псы Iэгубжьэ -2 и щхьэм тету мы жыгым дрихьеирэ кърихьэхыжмэ, пщащэр абыхэм яхьащи, я шыплIэ дэвгъэтIысхьи фыутIыпщыж! - къажреIэ.

Чэзур Къамботым ейтэкъэ? - Къамботым акIэ 3 тетти, Iэгубжьэр мис а акIэм хапхэщ, псыр и нэм къыщыпкIыуи, жраIащ:

- ТкIуэпс къыпымыткIуу мыр жыгым дэпхьейрэ къепхьэхыжмэ ди пщащэр пхьащ, - жаIэри.

Жыг лъабжьэм щащыху хужьышхуэ щIаубгъуащ, ткIуэпс къызэрытеткIуэу къыхэщын хуэдэу. Къамботыр къикIуэтыжынкIэ Iэмал зимыIэти, Iэгубжьэр и акIэм хэпхауэ жыгым дэкIуейри и щхьэкIэ дыдэм нэсауэ, зиплъыхьщ аби, къыхуаша нысащIэр къыхуэзэшарэ гъыуэ щилъагъум, лъэмыкIыу нэпс къудамэ и нэм къыщIэткIущ аби, щащыху хужьыбзэм тIомпI жиIэу къытеткIуащ. Къамботыр къехыжри, ткIуэпс закъуэр ирагъэлъэгъуащ:

- Мис, мы ткIуэпсыр къыпыбгъэткIуащи, ди пщащэр ди тахътэм къонэж! - жаIэри.

- Мыр псыкъым,- жи Къамбот, - мыр си нэм къыщIэткIуа нэпсщ.

Уэрсэрэжь щащыхур къищтэри ебзеящ:

- Мыр псыкъым,- жи абыи,- нэпс гуащIэщ ахъумэ!

Арати, пщащэр апхуэдэ щIыкIэкIэ къахьэхури, Къамботым и шыплIэм къыдагъэтIысхьэщ, и ныбжьэгъужьхэри къэкIэсыжри, къеуэщ аби, къежьэжащ. КъакIуэм-къалъэм, къакIуэм-къалъэурэ, псыбафэм и псы ефапIэм къэсри, ар абдей щепсыхыжащ. Аргуэру къакIуэм-къалъэм, къакIуэм къалъэурэ, шабзауэм и шабзэ уапIэм носри, ари абдей щопсыхыж. Аргуэрыжьти, къакIуэм-къалъэм, къакIуэм-къалъэурэ, лъакъуищым и джэгупIэм къос аби, ари абдей щабгъэдокIыж. Аргуэрыжьти, къеуэм-къакIуэм, къеуэм-къакIуэурэ, щIышхым и щIы шхыпIэм къосыжри, ари абдей щопсыхыж.

ПлIыми тхьэигъэпсэу инкIэ сэлам ярихыжащ Къамботым. Къэблэгъэжауэ къыздэкIуэжым, ЩхъуантIэжьыр къопсалъэ:

Къамбот,- жи,- мыпхуэдиз Iуэхутхьэбзэр зыхуэпщIа Благъуэм уэ тыгъэ гуэр къыпхуимыщIу уиутIыпщыжынукъым. Сыт къеIыпхынур?

- Уэлэхьи, сымыщIэ.

- НтIэ мы пщащэр къыпхуэнэну ухуейт?

Пщащэр тхьэIухуду дахэт.

- Уэлэхьи, сыхуейтэм.

- ХъугъуэфIыгъуэу иIэр здэпшэну ухуейт?

- Уэлэхьи, сыхуейтэм.

- НтIэ мы пщащэри, хъарзынэу иIэри, сэри дыкъыпхуэнэнщ, сэ жысIэм укъедаIуэмэ.

- ЖыIэ, сынедэIуэнщ.

- НтIэ мыр къыпщыхьэнущ,- жи ЩхъуантIэжьым,- зы тыгъэ пхъуэзмыщIу узгъэкIуэжынукъым жиIэнурэ. Сыт къыпхуимыгъэпIийми къыIомых, и джатэжьым фIэкIа. Ар идэнукъым абы,- жи,- ауэ уэ нэгъуэщI сыхуеикъым жыIи, къэтэджыж. ИтIанэ къуитынущ а джатэжьыр. Ар къызэрыпIэрыхьэу, джауэ Iэпщэр IиткIэ убыдэу еуи Благъуэр укI! - жи.- Ар къилэжьащ абы!

Хъунщ жери, къакlуэурэ къэсыжри, Благъуэр и унэм къыщlэlэбыкlри Къамботымрэ пщащэмрэ щlихьащ, Щхъуантlэжьри игъэзэгъэжащ. Благъуэр мэгуфlэ, Къамботри мэгуфlэ, пщащэри гуфlэу кIэрытщ.

- Къамбот,- жи Благъуэм,- сэ уэ къысхуомыщlа къэнэжакъым, сэри зыгуэр зыхуэзгъэщlэж: узыхуей дыдэмкlэ къызэлъэlу!

- Берычэт бесын,- жи Къамбот,- зыри сыхуейкъым.

- Хьэуэ,- жи,- къызэлъэlу: шы ухуей, былым ухуей, дыщэ ухуей, налкъут ухуей - узыхуей дыдэр жыlэ!

- 3ыри сыхуейкъым, умыгузавэ!- жи мыдрейми.

- Хьэуэ, сэ уэ тыгъэ гуэр пхуэзмыщlауэ узутIыпщыжынкъым!

- Нтlэ апхуэдизу Iуэху щыпщlакlэ, уи джатэжьыр къызэт!

- Хьэуэ, хьэуэ!- жи Благъуэм.- Ар уэст хъунукъым. Нэгъуэщlкlэ къызэлъэlу!

- Уэлэхьи, сэ нэгъуэщl сыхуэмей!

- Сэ симыlэ мы дунейм теткъым, нэгъуэщlкlэ къызэлъэIу! Сэ уи джатэжь мыхъумэ, сызыхуей щыlэкъым.

- Джатэр уэст хъунукъым.

- НтIэ, мыхъунумэ, дызэгурыlуащи, сэ сожьэж! - жери Къамботыр къотэджыж.

- Мэ-тlэ, мыгъуэ пхухъу!- жеlэри и джатэжьыр къыхуедз. «Ар мыгъуэ зыхуэхъунур сэракъым, ар мыгъуэ зыхуэхъунур уэращ!»- жиlэри Къамботым джатэ lэпщэр IитIкlэ иубыдащ. Благъуэм пщащэр къифыхь-техъушашэурэ и щlыбыр къыщигъазэм, Къамботыр IитIымкlэ уэщ аби, и щхьэр пиупщlащ. «Уукla нэужь, и кlэр зылъомыгъэlэс!»- къыжриlат ЩхъуантIэжьми, благъуэкlэр дауэ мыпlэтlэуами, зылъигъэlэсакъым, джатэжьыр пэщlидзурэ,- ар къылъэlэсамэ,· Къамботыр икlуэдыкlынурэ езы Благъуэр къэпсэужынут, жи.

Абы и ужькlэ псори Къамботым къыхуэнати, хъугъуэфlыгъуэр ЩхъуантIэжьым къытрилъхьэщ, джатэжьыр езым къызыкlэрищlэщ, пщащэ дахэри и шыплlэм къыдигъэтlысхьэри, къеуэщ аби, къэкlуэжащ.

Иджы щыуэ зэтету унэшхуэ иригъэщlауэ, матхъэ, машхэ, мэбагъуэри Лабэ Iуфэ Iусщ, ухуеймэ, кlуэи, плъэ!

1. Вэрэвий - пхъэIэщэм щIэщIа вий.

2. Iэгубжьэ - пэсэрей пхъэ стэканщ.

3. АкIэ - щхьэр щаупскlэ, щхьэгум къранэу щыта щхьэц Iэрамэ кIыхьращ.

11. КУЭСЭ ХЬЭСЭГЪУ УМЫЩI

Еуэрэ-еуэрэт, жи, зы лlыфI гуэрым къуэ закъуэ иlэт, жылэр Къуиижь ЦIыкlукlэ къеджэу. ЛlыфIыр къытехуэри, ажалым къигъэгузавэ щыхъум, и къуэр иреджэ:

- Си щlалэ,- жи,- нобэ къэс си жьауэм ущlэтами, дяпэкIэ уи закъуэу упсэун хуейщ,- жери.- Сэ си бауэ бжыгъэр нэсауэ къыщlэкIынщи, мы зы псалъэр уэсяту къыпхузогъанэ куэсэ хьэсэгъу умыщl!

Арати, лIыфlыр лIэри щIалъхьэжащ.

3эман дэкIри, хьэдэIус хуищlын щыхъум, гуэдз сэб¹ къригъахъуэри, щхьэлым ихьащ. 3дихьам, щхьэлтетыр куэсэти, къыlуигъэзыкIыжри етlуанэм кIуащ. ЗдэкIуа гуэрым куэсэ уэршэру щIасти, lуигъэзыкIри ещанэм хуиунэтlащ. Ещанэ гуэрым куэсэ хьэжэкlуэ къэкlуауэ ирохьэлIэ. «Мы дунейр куэсэ защlэ хъуамэ, слlо сэ сыбгъэщIэнур!» - жери щIохьэ.

- Сыт къэпхьар, Къуиижь ЦIыкIу?- жери къыпожьэ Куэсэр.

- Ди адэм и хьэдэlусыпхъэу зы гуэдзэ сэб къэсхьащ, - жи Къуиижь ЦIыкIу.

- Сэри ди анэм и хьэдэIусыпхъэу зы гуэдз сэб къэсхьащ, - жи Куэсэм.- Ауэ, уэлэхьи, уэ уи гуэдз сэбми уи адэ тхьэмыщкIэм къыхуищlэжын щымыIэ, сэ си гуэдз сэбми си анэ мыгъуэм къыхуищIэжын щымыlэ! - жи.- Абы нэхърэ пцIы зыдэдгъэупси, нэхъ телъыджэ зыупсым сэбитIри еттынщи, ар нэхъ зыгуэр хъунщ, - жи Куэсэм.

- Ерэхъу!- жери къытохьэ Къуиижь ЦIыкIу. – НтIэ апхуэдэу щыхъуакIэ, уэ унэхъыжьщи, пэ уэгъуэр узот, - жи, - къыхэдзэ!

-Къыхэздзэмэ, къыхэздзэ - жи Куэсэм. Мис мыпхуэдэ телъыджэ си нэгу щIэкIащ сэ. Еуэри, зы джэд. къуэлэныжьиlэт ди анэ мыгъуэми, ар даIимауэ - 2 щIэкIацIэрт, къикIэцIар дгъуэтыжтэкъым. ИтIанэ ди анэм сриджэри унафэ къысхуищIащ, ди джэд къуэлэныжьыр къэгъуэтыжи, зыщIыпIэ щlэдзэ, щIэмыkIэцIэн щхьэкIэ жери. Хьэблэ цIыкIур хэзгъэхьэри, тхьэмахуэкlэ лъыхъуауэ. Шэчэр ауз къыщагъуэтыж аби, къахуж. Сэ къызоубыдри ди пщэфIапlэм щIызодзэр аби, унэм сыщIохьэж. «Къэбубыда?» «Къэзубыдащ». «НтIэ дэнэ пхьа?» «ПщэфIапlэм щIэздзащ». «Ан-на, хьэкъущыкъур зэхикъутэнщ!» - щыжиIэм, сыкъыщIэкlыжри – джэд къуэлэныжьыр къакъэу пщIантIэм дэтт. Сожэри пщэфIапlэм и бжэр Iузох: джэдыкIэр унэм щIэз хъури, джэдыжьыр уэнжакъымкIэ икlэцIыкIыжри къелъэжауэ арат - уэнжакъыпэм джэдыкlэр къелъэлъэхт иджыри! Апхуэдэ телъыджэ зылъэгъуа щыIэ? - жери иухащ, ж и, Куэсэм.

- Щхьэ щымыIэу, Куэсэ, уэлэхьи, сэр дыдэм сылъэгъуам апхуэдэ! - жери кърегъажьэ Къуиижь ЦIыкIу. - Ди анзми иlащ зы джэд пщэ пцIанэжь цIыкIу, адэжынэ хуэдиз фIэкlа мыхъуу, даIимауэ щIэкIацIэу, къикIэцlар кlуэду. Нанэ иризэгуэпт аби, къызэлъэIуащ, «а гъуамэр къэубыди, джэдэщым щIэдзэ», - жери. Шууищэ згъэшэсри, и лъэужьыр яхум, яхум, яхуурэ, Индыл щlыб къыщагъуэтыжри, кърагъэгъазэщ аби, ерагъ -псэрагъкIэ къахужащ. Сэ къэзубыдри джэдэщым щIэздзэщ аби, сыщIыхьэжащ. «Къэбубыда?» «Къэзубыдащ». «Дэнэ пхьа?» «Джэдэщым щIэздзэжащ». Ар жысIа къудейуэ джэд кIий макъ къоIу. СыкъыщIэжмэ - a зы дакъикъэм джэдыкIэр джэдэщым щIэз хъущ аби, пщэ пцlанэжь цIыкIур бжыкъум ирикъузылIауэ ипIытIурэ игъэкIийуэ арат! ПсынщIэу арэф кIапэр сlэтщ аби, джэдыр къыдэзгъэкIыжри сутIьшщыжащ, уи щхьэ зэрыхьщ уэ гъуамэм жисIэри.

СепIэщIэкlыу джэдэщ бжэlупэм деж хьэм тесхри, згъэкъэбзэжщ аби, сылъаIуэурэ, цIыкIу-инми, хьэблэм дэсыр зэхуэсшэсащ. 3эхуэсшэсри, хьэнцэ зырыз естри, джэдыкIэр къыщIезгъэтхъущ аби, хьэмым тессащ. ДжэдыкIэр хьэмым тессэщ, си шитIыр тесщIэжри, адакъэрэ анэщIэрэ зэхэкIыхукIэ сIуащ. Адакъэ-анэщIэр зэхэкIри адакъэфIитI къахэкIащ абы, мэз урикIуэ хъууэ, мэкъушэ урикIу хъууэ.

СыщыгуфIыкIащ адакъэм. Гум щIэсщIэри срилажьэу, срипсэууэрэ, йоуэри, махуэ гуэрым къуажэр шыгъуншэ мэхъу. Жылэр зэхуос зэхоплъэжри, Мэздэгу шыгъушэ бгъакIуэ хъуну витI ягъуэтыркъым. Сыт ящIэнт, си дей къокIуэри къызолъэIу.

- Къуажэ кIуэду докIуэд, тхьэм и хьэтыркIэ, уи адакъитIыр щIэщIи, Мэздэгу шыгъушэ тхуэкIуэ! - жаIэри.

СхуэгъэщIэхъуакъым жылэр. Мэздэгу срикIуэри, шыгъу гулъэфI къискIутэщ аби къэзгъэзэжауэ, уэлбанэшхуэ къыстехъуэри, си адакъитIри пщэ пцIанэти, тIуми я пщэр кIуэдащ. Сыкъэсыжри сыщIэупщIащ, адакъэпщэ кIуэдам сыт и хущхъуэу пIэрэ жысIэри.

- Еуи,- жаIащ,- дэшхуей купщIэ уби, адакъэпщэм телъхьи, абы игъэхъужынущ, - жаIэри.

СщIащ апхуэдэу. Дэшхуей купщIэ пэгун згущ, сыубыжри, адакъэжьитIым я пщэ кIуэдам теслъхьэщ, Iуэм изгъэхьэжщ, хьэлэр IузукIэжщ аби, сыкъэкIуэжри сыгъуэлъыжащ. Нэху дыкъекIри сыжащ зэрыхъуам сеплъыну. Сыжэри - мо пшэм лъэIэсу дэшхуей жыгитI я пщэ зырызым къытекIауэ! «Алыхь-алыхь, мыр слIо!» - жысIэри зы дэшхуеим сыдэжеящ сеплъыну. Жыгым и щхьэр губгъуэшхуэт, удзыпцIэрэ мэкъупIэ бэлыхьу. «Си унэр алыхьым къибгъащ!» - жысIэри, вэрэвий зэщIэсщIэщ аби, дэсхуейри, зыкъомыр мэкъупIэу къэзгъанэщ аби, адрейр зващ: и ныкъуэм хъарбыз хэссащ, и ныкъуэм фонащэ хэссащ. Вэрэвийр къесхухыжри щIэстIыкIыжащ.

Ауэрэ мэкъуауэгъуэр къыщысым, шэмэджыр сщтэри, мэкъур пызупщIыну дэшхуейм сыдэкIуеящ. Хьэсэр зэрыхъуам сеплъыну сыхохьэри, гъуэжь хъуауэ зы фонащэшхуэ сыхуозэ. Фонащэр къыщIэсчщ, и щхьэр тезгъэжри, сиплъэмэ, аддэ жыжьэу зы шу гуэрым тхьэкIумэкIыхь кърихужьауэ къихурт, фочкIэ къыкIэлъыуэу. Шум сыкъыщилъагъум, къэджащ:

- Ехь, маржэ хъун, умыгъакIуэ тхьэкIумэкIыхьыр! - жери.

- Уэлэхьи, сэ ар сIэщIэмыкIын!- жысIэри, си къамэр къисхщ аби, сыуващ фонащэбжэм дей.

ТхьэкIумэкIыхьыр зы зэман зэ къэсри, къыщижым, сепхъуэщ аби, и кIэр къысIэрыхьэри къыпысчащ. Къыпысчар хьэфэ тхылъти 3 сыкъеджэри: «Тхьэуэ мыр зи Куэсэ, Куэсэм И гуэдз сэбыр Къуиижь ЦIыкIу еи хъуам!»- жиIэу къисхащ! - жери иухащ Къуиижь ЦIыкIу и пцIы телъыджэр.

Арати, Куэсэм и гуэдз сэбри лIыфIым хьэдэIус хуащIащ, жи.

1. Сэб - хьэлш, гарц жыхуаlэращ.

2. ДаIимауэ - зэпымыууэ.

12. ТХЬЭIУХУДИТlЫМ Я ТАУРЫХЪ

НтIэ, арати, еуэщ аби, дыгъэ къыщIэкIыпIэ дыдэм деж зы лIыжь цIыкIу щыпсэути, и фызыр лъхуэри, дыгъэр къыщыщIэкI дакъикъэм хуэзэу, тхьэIухуд хъыджэбз къилъхуащ. Къилъхуам Дыщэнэ фIащащ.

Йоуэр аби, дыгъэ къухьэIэ дыдэм дежи нэгъуэщ зы лIыжь цIыкIу щыпсэути, абы и фызри лъхуэщ аби, дыгъэр щыкъухьэ дакъикъэм хуэзэу тхьэIухуд щIалэ къилъхури, Нэкъарэ фIащащ.

Мори къохъу, мыри къохъу аби, я шэгъуэ-къэшэгъуэм нэ6лэгъауэ, Дыщэнэм пщlыхьэпIэу елъагъу щIалэ нэ фIыцIэ, дэхьэшхамэ, дыгъэр къыIурыпсу. КъыкlэлъыкIуэ жэшми елъагъу, жэщ къэси илъагъуу щlедзэ. Хьэщыкъ хуохъу.

Нэкъарэ гуэрми хъыджэбз нaгъуэ и нэгум щIокI, и Iупэр зэтэжрэ дыгъэ нэбзий къыжьэдэжу. ЕтIуанэ жэщми елъагъу, ещанэ жэщми елъагъу, жэщ къэси илъагъуу хуожьэ. Хьэщыкъ хуохъу.

ТIури емышхэжу емыфэжу къонэ, жэщIу щIадзэ.

Хъыджэбзым и анэр йопсалъэри зытригъэхьэркъым, и шыпхъу къопсалъэри зригъэумысыркъым. Защримыгъэумысым, и ныбжьэгъу хъыджэбзыр кърагъэпсалъэри, абы и гурыгъур хуеlуатэ.

Хъыджэбзым и адэм гъущI баш къещтэри лъыхъуакIуэ къожьэ. ЩIалэри апхуэдэ щIыкIэкIэ къагъэпсалъэри, и узыфэр кърагъэIуатэ:

- Мыпхуэдэ хъыджэбзым сопщIыхьри, абы и лъагъуныгъэм сихьыжынущ, - жи.

ЩIалэм и адэми гъущI баш ирегъэщI аби, лъыхъуакIуэ къожьэ. Куэдрэ къэкIуа, мащIэуэ къэкIуа - сытми зы махуэ гуэр зыр Шэчэр елъэ пэтрэ, адрейр Шэчэр къелъэ пэтрэ зэхуозэри зэблокI. ИтIанэ тIуми гъущI баш зэраIыгъыр ягу къокIыжри, къагъэзэж аби, мыдрыщIымкIэ щыт кхъужьей баринэм деж щызэхуозэж.

- Дэнэ укъикIрэ?

- Дыгъэ къыщIэкIыпIэм сыкъокI.

- Дэнэ укIуэрэ?

- Мыпхуэдэ щIалэ мыпхуэдэ IуэхукIэ къызолъыхъуэ.

- Алыхь-алыхь, сэри дыгъэ къухьэпIэм сыкъокIри апхуэдэ IуэхукIэ мыпхуэдэ хъыджэбзыр къызолъыхъуэ.

- НтIэ накIуэ-сыкIуэ, - жаIэри, ягъазэри пхъур зеим деж макIуэ. МакIуэри, нэчыхь ятх, пIалъэ зэрат аби, щIалэм и адэр щежьэжкIэ, бэлътоку къарет:

- ПIалъэр къэсмэ, мы бэлътокур щхьэгъубжэм къыIуфлъхьэ, жери. - Ауэ апщIондэху зыми евмыгъэлъагъу.

Гъунэгъуей яIэт, жи, абыхи, гъунэгъуейм я пхъур щхьэгъубжэм къыIуту къэдаIуэри псори зэхихащ. ХьэщIэр зэрежьэжу хъыджэбзыжьыр къекIуэкIащ, уэршэракIуэ хуэдэу. Ар къызэрыщIыхьэу, Дыщэнэм бэлътокур щхьэнтэм щIилъхьащ. Хъыджэбзыжьым абы гу лъитэри, екIуэтэкIым, екIуэтэкlым, екIуэтэкIыурэ, зыбгъуригъахуэщ аби, бэлътокур щIигъэбзэхыкIри зигъэкIуэдыжащ. КIуэжащ я унэ.

Ауэрэ пIалъэ зэратар къэсщ аби, фызышэр къэкIуащ. Фызышэр къакIуэри - тхьэIухудым Я пщIантIэр банэцIычэут, гъунэгъуеим я пщIантIэм нурыр къыдихт: я щхьэгъубжэм бэлътоку цIыкIур къыIулъщи, маблэ. КъызэрацIыхунур арати, ар щалъагъум, дыкъэсащ жаIэри гъунэгъуейм я деж дохьэ, хъыюкэбзыжьыр дашри йожьэж. Дыщэнэр къысхуэнащи, гъыурэ якIэлъоплъ.

Фызышэм я гъуэгур зэхуэдитI хъуа-мыхъуауэ, тхьэIухудыр жэнэтбзу мэхъури, якIэлъожьэ. 3эращIэрыхьэу, шыщlэ дахэ зещIыжри, ябгъуроувэ. Апхуэдэ шыщIэм гу лъамытэу къэнэнт ягъэщlагъуэу йоплъ, мобыи къиубыдыну хуожьэ мыбыи къиубыдыну хуожьэ, ууейщ-сысейщ жаlэурэ.

Арати, нысащIэжьым къищlащ а шыщlэ дахэр къыздикlари зищlысри:

- А шыщlэр фымыукIауэ лъэмбытI фэзгъэчынукъым, - жери япеубыд.

3ы щIалэ бзаджэжь яхэтт, жеIэ, а фызышэм. Псышхуэ гуэрым и Iуфэм Iутурэ здэжэм, а щlалэ бзаджэжьым зыбгъурегъахуэ мо шыщIэ цIыкIуми, йоlунщI аби, и лъакъуиплlыр дэгъэзеяуэ псым хедзэ. Мj псышхуэ уэрым шыщlэр етхьэлэри ныджэм къытредзэж. Абы и гущхьэ дыдэм деж зы дэшхуей къокIыкI.

Гъунэгъуейм япхъури малъхуэр аби, щIалэ къелъху. Псори щогуфIыкI сабийми зэгуроIуэ, «жылэм зэрапIым хуэдэу тпIынкъым мыр, дэшхуей гущэкIэ тпIынщ»,- жаIэри. Абы щыгъуэ дэшхуейр мащIэт, гъуэтыгъуейти, пхъащlэхэр зэхуашэсри щIоупщIэ. ПхъащIэхэм я зым жеIэ:

- Ярэ6и, мыпхуэдэ псыхъуэм IэплIакIуэу зы дэшхуей дэтщи, жи, - гущэ тIощI къыхэкIынщ, мис ар къевгъашэ. Езым къытридзауэ шыщlэ сурэт тетщи, угъурлы хъун хуейщ, - жи пхъащlэфIым.

Щlалэ тхьэlухудым жраlэри, накIуэ-сыкlуэ - пхъэх, джыдэ, кlапсэ къащтэри макlуэ. Макlуэри, шыщIэм и фэм щыщ къиубыду паупщI. Нэкъарэм гурыщхъуэ ищlат, жеlэ, уэлыхьи, мыбы зы щэху гуэр щыщыIэм жери. Дэшхуейм и къуэпсыр щыпытым деж пригъэхри - 6ащлъыкъ хужьыбзэ дэлът Нэкъарэми - ар зыдипхъуэтщ а6и, жьыи щlримыгъэхуу, цlыхуи тримыгъаплъэу епхъуэри фIипхыкlащ. Итlанэ жыгыр тlууэ зэпригъэхри къригъэшащ, вэрэвий щIэщlауэ.

Пхъэ лъэдакъэр пхъэбгъуу зэгуиудын и гугъэу пхъащlэфlыр щеуэм, езы еуам гу лъимытэу, зы пхъэ мажьэшхуэ къилъэтри, Нэкъарэхэ я гъунэгъум и пщlантlэм дэхуащ. Ар зи пщlантlэ дэхуар фызыжь цIыкlут, жи, лlыи 6ыни имыlэу - зы тхьэмыщкlэ гуэрт, кIэщlу жыпIэмэ.

Пхъэ мажьэр щилъагъум, фызыжь цIыкlу гуфlащ:

- Алыхьыр зыхуэупсэн, пхъэ гъэсын сиlэтэкъыми, мыр сыту фIыуэ къысхудадза! - жери, унэм щlихьащ игъэсыну.

Жьэгум деж иридзыхри, пхъэ мажьэр тlууэ зэгуэхуащ. 3ыр фызыжь цIыкlу мафIэм пэрелъхьэ, адрейр IэщlогъупщыкIри къонэ, а къэнар тхьэlухуд мэхъуж.

- Ан-на, дэнэ укъикlа? - жери фызыжь цIыкlу къэуlэбжьащ, мо хъыджэбз дахэр щилъагъум. - Сыт мыгъуэри уээгъэшхын, тly, сэ сыфакъырэщ, - жи.

- Умыгузавэ, нанэ, сэ уи унэ сыщIэсыхукlэ, шхыни, щыгъыни, гъэсыни ущыщIэнкъым, - жи Дыщэнэм.- Сэ сызыхуей дунейм теткъым, си шыпхъум ипхъущ жыlи, сыгъэlу, афIэкIа! И цIэр сыт жаIэрэ къоупщIмэ, Нэфощ яжеIэ.

А махуэм щIедзэри, къыздикIар ямыщIэу жыгей гулъэ пщIантIэм къыдохутэ, я гуэным хьэжыгъэр изу нэху къокI, я бэкхъым хыв зэщIэс щIэту къагъуэт, дзажэ гъэгъуар бгыкъум фIэдзарэ дагъэр къыпыткIуу къагъуэт, бацэм, хэгъуэлъхьэжар, данэху-данапIэм хэлъу къоушыж, бэлэбанэу дэкIар моф бостей щыгъыу къыдохьэж ... Сэ схуэдэ дэнэ щыlэ жери, фызыжь цIыкlур тхьэIухудым бгъэдэсщ - дэкIыжыркъым, дэплъыжыркъым. Нэфом къуажэ щlалэр зэблегъэкI, фызыжь цIыкlу и хъыджэбз хьэщIэр жрегъэlэ.

Йоуэри, абы ирихьэлIэу, цыпхащIэ щIыхьэху ищIын хуей мэхъу гъунэгъуейм я пхъум. Хъыджэбз хьэщlэри къашэну къыщIэкIынщ жаIэри щlалэгъуалэр щызэхуос цыпащIэм. КъэкIуауэ щамылъагъукlэ, ягъэщIагъуэ:

- Мыр слlо, фи гъунэгъум я хъыджэбз хьэщIэр къэфшакъыми-тlэ? - жаlэри.

- Слlо, хъыджэбз дахэ?

- Уэлэхьи, тхьэlухуд нэ закъуэм!

- Фыкlуи, къафшэ! - жери унафэ ещI Нэкъарэ.

Гъунэгъуейм я пхъум ищlэ хъунт ар псэкlи, къажьэхолъэ:

- Дэнэ здэкlуэнур?- жи.- Алыхь, мыкIуэн, лъэбакъуэ ячу! И Iуэху щыIэкъым!- жи.

- Уи жьэр зэщIэкъуэ, фыз, уэ сыноупщIакъым сэ, - жери Нэкъарэм ирегъэкlуэтыж фыз бзаджэр. - Фыкlуэ жысIащи, фыкIуи, къафшэ! Нэкъарэ дыкъигъэкlуащ жыфIи, нанэм къывитынщ.

МакIуэ.

Кlуэну щыщIэкIым, ар тхьэIухуд хъыджэбзым къещIэри, фызыжь цIыкIу къолъэIу:

- Нанэ, цыпхащIэм сашэну къокIуэри сомыгъакlуэ,- жи.- Си Iэхэр сэхум фIисыкIауэ яжеIэ, сэ си Iэхэр фIэспхыкIынщ.

- Хъунщ, си хъыджэбз, - жи нанэми.

Нэкъарэм и лIыкlуэхэр носри, мырат щыжаIэм, фызыжь цIыкlу зыхигъэзагъэркъым, Нэфо и Iэпэ джэдыкlэхэр сэхум исащ, цы ипхыфынукъым жери.

Мэгубжьри, етIуанэ гуэру егъакIуэ. Нэфом ар къещIэри жеIэ:

- Нанэ, иджы губжьауэ къегъакIуэри, сомыгъакIуэу хъунукъым, ауэ уэри си гъусэу накIуэ,- жи.

ЗэгуроIуэри, захуапэр аби, тIури макIуэ. Носри - Нэкъарэ и пщlыхьэпIэгъурати, лIыр аргуэру къытелIащ.

- Тхьэ, сыкъэмыкIуэу бдэртэкъыми, сыкъэкIуащ, ауэ сэ фхуэсщIэфын щымыIэ: си Iэпэхэр сэхум фIисыкIащ, - жери и Iэ фIэпхыкIахэр ярегъэлъагъу. - НэгъуэщI схуэмыщIэми, сабийр фхуэзгъэудэIунщ, - жери гущэр щIиупскlэу мэув.

Апхуэдэурэ лажьэ-гушыIэу зэхэсурэ, Нэфо къахелъхьэ:

КхъыIэ, зыгуэрым таурыхъ къыджефIэ! - жери.

- Таурыхъ щIэупщIэм таурыхъ ещIэ жаIэ, таурыхъ зыщIэр уэращи, къыджеIэ! - жаIэри къыпаубыд.

_ - Сымылъагъужу къэнар хъыджэбз хьэщIэм таурыхъ жрагъэIэут! - жери, аргуэру гъунэгъуейм я пхъур къахоIэбэ.

- Уи жьэр зэщIэкъуэ бжесlати! - и лIыр къыхуолъри ирегъэкlуэтыж фыз бзаджэр. - Уемыдаlуэ абы, дахэ, жыlэ уэ уи таурыхъыр, - жери хъыджэбз хьэщIэм и гур фIы хуещlыж.

Нэфои зыхуеиххэр арат:

- НтIэ таурыхъ пэж нэхъыфI, хьэмэрэ таурыхъыпцI нэхъыфl? - жи Нэфо.

- Таурыхъ пэж къыджеIэ, таурыхъыпцI хэти жиIэфынущ,- жаlэ зэхэсым.

- Нтlэ пэжымрэ пцlымрэ сыт я зэхуаку?- жи аргуэру Нэфо.

- Сыт я зэхуаку? - ягъэщIагъуэ зэхэсым. .

- Тхьэ, плlалэ я зэхуакум.

- Ар сыт хуэдэ плlалэ?- къоуIэбжь зэхэсыр.

Нэфо и тхьэкIумэмрэ И нэмр,я зэхуакум и Iэр делъхьэри - плlалэщ дэхуэр:

- Уи нэкlэ плъэгъуар пэжщ, уи тхьэкIумэкlэ зэхэпхар пцIыщ, - жи.

- Уи нэгу щlэкlа къыджеIэ!

- Ерэхъу, - жи тхьэlухуд хъыджэбзым.- Тхьэуэ мор зи дэшхуей, тхьэуэ мыр зи сабий, си нэгу щIэмыкIауэ зы псалъэ нывжезмыlэн, - жи, - ауэ мы унэм къыщIыхьар щlэвмыгъэкI, щIэкIари къыщIэвмыгъэхьэж, сэ жысlэнур сыухыху! - жеlэр аби, кърегъажьэри, мы сэ зэрывжесIам ещхьыркъабзэу, и Iуэху къызэрекIуэкIар и жьэкlэ къеlуэтэж. - ПцIы сыупсамэ, мы цыпхыдзэр си Iэм зэпхрыредз! - жеlэри цыпхыдзэм IэгукIэ йоуэ, цыпхыдзэм зы къримыщIэу Нэфо и Iэр къегъэлъеиж. - Жысlар пэжмэ, мы дэшхуейр къретlэпIыж! - жери, гущэ къуапэм Iэ щыдилъэкIэ, гущэ къуапэм къудамэ цIыкlу къыдожри, псоми ялъагъуу тхьэмпэшхуищ къыдедз.

Ар зылъагъу къомыр Iэнкун къохъу. Нэкъарэ мэгубжьри:

- Уэлэхьи, сэ а нэжьгъущlыдзэм къилъхуа бын сыхуэмей! - жеlэри, гущэм йоуэ, гущэр хьэбэсабэу зэхощащэ, ауэ щIалэ цlыкlум лажьэ eмыкIыу Нэфо и Iэплlэм къохутэ.

- Ан-на, мор бзаджэнаджэмэ, сабийм сыт и лажьэ!- жаIэри тхьэIухуд хъыджэбзымрэ фызыжь цlыкIурэ гужьеяуэ къыщIожри я унэ къокIуэж, сабийр яlыгъыу.

Фызыр щхьэцыкIэкIэ къыщlашри куэбжэ сэхым ирапх. Нэху къокIри, Нэкъарэм шы мыгъаситI кърегъашэ, гъунэгъуейм я пхъур зэкIэщlитхъыну. Нэфом къыхуеlуэху:

- ЦIыхум уэ йомытар къытомых! - жеIэри.

Арщхьэкlэ, абы емыдаIуэу, фыз бзаджэр лъакъуэ зырызымкlэ

шы мыгъаситIым кlэрещIэ. .

- Нэфо гуэрым къыхуеlуэху:

- Уи бын и анэ умыукIыж! - жеIэри.

Нэкъарэ яхуедаIуэркъым.

Ещанэм деж езы Нэфо къэкIуэну къыщlокl, арщхьэкIэ мор и пщIантlэ къыдэмыкlа щlыкlэу, Нэкъарэ и цIобыр егъаджэри, шы мыгъаситIыр зэкIэщlож аби, губгъуэм Йохьэж.

Арати, Нэкъарэр Нэфом похьэж. Къыхуимыдэм, къыхуимыдэм, къыхуимыдэурэ, илъэсищ еикlэ гугъу ирегъэхь ар тхьэlухуд хъыджэбзым. ИкIэм икIэжым, «е уэ узукIынщ, е сэ зызукIыжынщ, укъыздэмыкIуэмэ!» - жеIэри, щыгубжьым, Нэфо мыпхуэдэу жреIэ:

- Мыбы нэхъыфIу си псэм илъагъу мы дунеишхуэм теткъым, нанэ, - жери. - Леи зэрихьар гугъуехькIэ ипшыныжащ. Иджыпсту къэкIуэнущ ари, сет, ауэ уасэу хуэгъэув упсэухукIэ узрикъун мылъку, - жи.

Ар жыIэн иуха-имыухауэ, Нэкъарэр Къос:

- Е уи пхъурылъхур къызэптынщ е сэ зызукIыжынщ! - жери.

- Уэ зи узыгъуэр кlуэдын, уэ си тхьэlухуд, уэ си Iэфlыпс, умыгубжь икlи зомыукIыж, сызыхэпсэукIын тIэкIу къызэти, си пхъурылъхур уэстынщ, - къыжреIэ.

- А зи унэ бэгъуэн, ар жыпIэркъэ алъандэрэ! - жеIэри, фызыжь цIыкIу, илъэсищэкIэ псэуамэ, зрикъун мылъку къретри, Нэфор Дыщэнэ хъужауэ ешэ.

Иджы тхьэIухудитIыр къызыхуэнэжауэ ди къуажэкIэм деж щысщ матхъэ-машхэри, ухуеймэ, накlуэ, си къуэш, уэзгъэлъагъунщ.

13. ЛЭГЪУПЫМ И ХЬЭДЭЩIЭЛЪХЬЭР

Еуэри, жеIэ, Хъуэжэ зы бжэн пшэр иIэти, и ныбжьэгъухэм ар фlашхыну зэгурыIуэщ, къызэрагъэпцIэну Iэмалри къагупсысри къэкIуащ:

- Уа, Хъуэжэ, пщэдей дунейр къутэжынущ, мы уи бжэн бэгъуар абы хыумыгъэкIуадэу дыгъэшхыж!- жаIэри.

- Дунейр зэрыкъутэжынур дэнэ къыщыфщIа?- егъэщIагъуэ Хъуэжэ.

- Чытапым къикIащ.

- Чытапым пхэнжу фыкъеджамэ-щэ?

- Хьэуэ, - жаIэ, - Хьэжбарэ ефэндыр къедгъэджати, абыи аращ кърихар.

- Хьэжбарэ ефэндыр щыуамэ-щэ?

- Щыуакъым, - жаIэ. - Мэрсэдж Мэздэгу къикIыжати, дунеикъутэжыр абы къэблэгъауэ жеIэ, пщэдей мыбы къэсын хуейуэ дыпоплъэ.

- Арамэ, алыхьым гущIэгъу къытхуищI! - жи Хъуэжэ.Феуэ, бжэным и унафэри фщIы!

Хъуэжэ и бжэныр яукI, ятъавэ; зэхотIысхьэжри, хуэфэщэн фади и гъусэу яшх.

- Фынакlуэ, - жи Хъуэжэ, - мы дунейр мыкъутэж щIыкIэ зэрызэ зыдвгъэгъэпскlыж!- жеIэри, и ныбжьэгъухэр Урыхужь ешэр аби, зарегъэгъэпскI.

Мохэр псым зэрыхэхьарауэ, езым пхъэ гъур мафIэ ещIри, я щыгъынхэр пэредзэри егъэс.

Гупыр псым къыхокIыжри - я щыгъынхэр щылъыжкъым.

- Iay, дэнэ кlya ди щыгъынхэр? - жаIэри заплъыхь.

- Лейуэ зывмыплъыхь: фи щыгъынхэр згъэсащ,- жи Хъуэжэ.

- А емынэ унэ ухъуи, щIэбгъэсар сыт?

- Пщэдей дунейр къутэжынумэ, слIо щыгъын зэрыфщIыжынур! - жиIэри, Хъуэжэ къыIуигъэзыкlщ аби, и унэ кIуэжащ.

ЛIы пцIанэжьхэр къызэхэнащ, жаIэнури ящlэнури ямыщIэу.

Мэчэнджащэ. «Хуэдгъэгъумэ, дызэфа быдзышэр ди хьэрэмщ!» - жаIэри, зэрыхуамыгъэгъуну щIыкIэмкIи зэгуроIуэ. Йоуэри, тхьэмахуэ гуэру Хъуэжэр зыщlыпIэ ирагъэблагъэр, йошхэ-йофэ, мэгушыlэ. ИтIанэ я нэхъыжьым къахелъхьэ:

- Девгъауи, дывгъэкIэцI - жи.- Нэхъ ин къэзыкlэцIым батырыбжьэ еттынщ, нэхъ цIыкlу къэзыкIэцIым бжьэ къытхуищэхунщ.

- ДывгъэкIэцI! - жаIэри зэдащтэ ар.

Я нэхъыщIэр къахокIиикI:

- МыкIэцIыфыр дауэ хъуну? - жи.

- МыкlэцIыфыр кхъужь мыхъум хуэдэу дыубэрэжьынщ!- жаIэри, щIызэхуэсагъэххэр арати, ари зэдащтэ.

Щхьэж хуэфэщэн абгъуэ зэрегъэпэщри кIэцIыну мэтIыс. Хъуэжэи апхуэдэу ещI. Мохэр зэгурыIуащи, джэдыкlэ зырыз къыздахьауэ яIыгъщ, Хъуэжэ зыри иIыгъкъыми, ищIэнур имыщIэу мэгузавэ.

- КъутI-къутIакъи! КъутI-къутIакъи! - жери я тхьэмадэр къыщолъэтыж, джэдыкIэ гъуэжьышхуэ къызэкъуехри къахуегъэпIий. Флъагъурэ, - жи,- мы сэ къэскIэцIагъэжьыр: кугъуитI илъщ!

Адрейхэри я абгъуэхэм къолъэтыжри я джэдыкIэ зырызыр ягъэпIиq. Мо гуфIэжу зэхэт гупым я щIыб къыдоувэри, шэнтым тету Хъуэжэр къахоIуэ:

-Iyy-Iyy-Iyy!- жери.- Мыпхуэдиз джэдым зы адакъэ яхэмыту хъурэ! - жи.

Апхуэдэу лIы гупым мазэкIэ къагупсысу ягъэхьэзырар Хъуэж зы дакъикъэм яфIикъутэжащ.

«Уэлэхьи, дэ мыбы дыпэмылъэщыну, абы нэхърэ дызэIэпывгъэкlи, нэхъыфlщ!»- жаIэри гупыр зэ6грыкIыжащ. Ауэ абыхэм языр Хъуэжэ и гъунэгъу дыдэти, и гум ирилъхьащ, си щыгъын игъэсам и уасэ фIэзмышхыжауэ сымыувыIэн жери.

ЗэманыфI дегъэкIри къокIуэкI ар Хъуэжэ деж:

- Ярэби, фи лэгъупышхуэм иджыпсту дыдэ фыхуэмеймэ, зы жэщ-зы махуэкlэ къызэфт! - жери.

Лэгъупыр къратри ихьащ. И пIалъэр къэсри, лэгъуп цIыкlу и кIуэцIым илъу къахуехьыж.

- Мыри сыт, мы лэгъуп дахэ цIыкlури? - жи Хъуэжэ. - Гулъумытэу къэпхьа хъунщ ...

- Хьэуэ, хьэуэ! - жи гъунэгъум. - Ар лэгъуп шырщ, фи лэгъупыжьыр лъхуэри къилъхуауэ аращ: хъер фхухъу!

- А зи унэр бэгъуэн, лэгъуп лъхуэрэ?

- Мылъхуэмэ, мы лэгъуп шырыр сэ къэслъхуа уфlэщIрэ! - жери лIыр щIокlыж, зигъэгуса хуэдэ зещIри.

Абы зыгуэр къызэрырикlуэнур Хъуэжэ къыгуроIуэри и пащIэкIэм щIогуфIыкI.

Зытэлай докIри, лlы гуэрыр къокIуэ аби, лэгъупышхуэр хьэхуу яlех. Махуэ докIри къихьыжыркъым. ТIy докIри къихьыжыркъым.

Тхьэмахуэ докIри зигъэхъейркъым. ИтIанэ гъунэгъур куэбжэпэм деж щысу Хъуэжэр бгъэдохьэ:

- Ярэби, си гъунэгъужь, ди лэгъупым дыхуэныкъуэщи, нэгъуэщI мыхъуми, хьэхуу къыдэптыжын? - жери.

- Уэлэхьи, фи лэгъупыр лъхугъэм илIыкIам! - жи модрейм.

- ЖыпIэр сыт, зиунагъуэрэ, лэгъупыр дауэ зэрылIэнур!

- Зэрылъхуэм хуэдэущ зэрылIэри! - жи гъунэгъум.

- НтIэ, ауэ щыхъуакIэ, дыуэ тедгъэщIэжи, дызэпыгъэкI, - жиIащ, жи, Хъуэжэ.

НакIуэ жиIэри, пщэфIапIэмкIэ щIишэщ аби, лэгъуп Iубар къригъэлъэгъуащ:

- Мис, нобэ махуэ ещанэ мэхъу дунейм зэрехыжрэ! - жи.

ЛIитIыр иувыкIщ аби, Iэгу ущIакIэ дыуэ тращIащ лэгъупым. Дыуэр зэфIэкIри, Хъуэжэ лэгъупыр къищтэщ аби, и плIэм кърилъхьэжащ.

- ПщIэр сыт? - жери къыпоув лIыр.

- ЩIэслъхьэну сохь, - жи Хъуэжэ, - нобэ хуэдэ хуабэ махуэм хьэдэ апхуэдизрэ щыбгъэлъ хъун! - жиIэри, и гъунэгъум жиIэн имыгъуэтыжу къигъанэщ аби, лэгъупыр къихьыжащ.

Абы и ужькIэ ахэр Хъуэжэ и ужь къихьэжакъым, жи.

14. ШЫКЪАРЭ ШУ И ТАУРЫХЪ (Мэзхъумэ Нэфыр)

Еуэри, жеIэ, хъаныжь гуэр щыIэт, хъан лъэрызехьэ гуэр. Абы къуищ иIэт. Хъан лъэрызехьэр куэдрэ и унэ имысу зекIуэ кIуэ и хабзэти, и къуищри езым ещхьу лъэрызехьэ мэхъу. Хъан лъэрызехьэм и къуэхэр игъэунэхуну хуейти, сымаджэ зещIри мэгъуэлъ. И щIалэхэри сымаджэм йоплъри щхьэщысщ.

- Ей ди адэ, - жаIэ, - хущхъуэ пхуэхъунур къыджеIэ: дыщхьэхынкъым - къыпхуэтлъыхъуэнщ, къыпхуэтщэхунщ, къыпхуэдзэунщ, - жаIэ. - Уэ дуней плъэгъуащ, уи хущхъуэ здэщыIэри пщIэуэ къыщIэкIынщ - укъытщымысхь, къыджеIэ!

- Си хущхъуэ здэщыIэр сэ сщIэрт, - жи хъан лъэрызехьэм. Ауэ хэт абы кIуэфын, хэт къихьыфын?

- КъыджеIэ закъуэ уэ! - жаIэри къызэфIоувэ и щIалищри.

- АтIэ вжесIэмэ, вжесIэ: къуэкIыпIэмкIэ бгъэзэнщи, укIуэм- укIуэурэ, мыIэрысэ джабэплъ пыту мыIэрысеишхуэ ухуэзэхукIэ укIуэнщ. Абы и лъабжьэм псынэ къабзэ цIыкIу къыщIожри, абдей жэщ бысым щипхынщ, - жи хъан лъэрызехьэм.- Нэху мыщу ушэсыжынщи, ипщэкIэ дэбгъэзеинщ аби, укIуэурэ, укIуэурэ, укIуэурэ, аргуэру мыIэрысэ хужь пыту мыIэрысей гуэр урихьэлIэнущ. Абы и лъабжьэм псынэ гъуагъуэ къыщIож, абдежми жэщ бысым щыпщIынщ, - жи. - Нэху укъекIмэ, уежьэжынщи, умыужьэжьу, умышынэу, ущIемыгъуэжу улъыхъуэнщ, къэбгъуэтыху, - жи. - Ауэ хэт зигурэ зи щхьэрэ зэтелъыр?

ЩIалэ нэхъыжьыр къотэдж:

- Сэ сигурэ си щхьэрэ зэтелъщ,- жери.

- Айдэ-тIэ, гъуэгу махуэ!

Арати, шынэхъыжьым гъуэмылэ къищтэщ, фэнд зыкIэрищIэщ, шэсщ аби, еуэри, ежьащ. Ежьэщ аби, кIуэм-лъэурэ, шы и кIуэкlэ мазитI икIуа, мэзищ икIуа - сытми мыIэрысэ джабэплъ пызу пыту зы мыIэрысеишхуэ хуозэ. Абы и лъабжьэм псынэ къабзэ цIыкIу къыщыщIэжырти, епсыхщ аби, абдей жэщ бысым щрихащ. Нэху къекIщ аби, ежьэжри, ипщэкIэ иунэтIщ аби, кIуэурэ, кIуэурэ, кIуэурэ, шы и кIуэкIэ мазих икIуа, мазибл икIуа - сытми мыIэрысэ хужь пызу пыту мыIэрысей гуэр ирохьэлIэ. Абы и лъабжьэм псынэ гъуагъуэ къыщIэжырти, епсыхри, абдеж гуэр жэщ, бысым щрихащ. Пщэдджыжьым ежьэжри, еши, шыни, щIегъуэжи имыIэу лъыхъуащ. Лъыхъуэщ, лъыхъуэщ, лъыхъуэщ аби, илъэсиплI енкIэ къэтри, къимыхыIуээ къекIуэлIэжащ. МыIэрысей хужьым и псынэ гъуагъуэм щыщ фэндым из къищIри къихьaщ.

- Алыхь-алыхь, хъан лъэрызехьэм и къуэр къэсыжащ, и адэм хущхъуэ къыхуихьа хъунщ, - жаlэри хьэблэр къызэхуэсащ, ныбжьэгъу-жэрэгъухэр къекIуэлIащ.

- Узыншэу къэкIуэжащ, сыту фIыт! - жери гуфIащ хъан лъэрызехьэр, тхьэлъэIу хуищIащ.

Жэщищ-махуищыр докIри хъан лъэрызехьэм зыбгъэдешэ и къуэр.

- Сыт ухуэдэ, дядэ, унэхъыфI? - жи хъан щауэм.

- НэхъыфI сщIэркъыми, нэхъыкIэ сохъу. Унэса, къэбгъуэта?

- Уэлэхьи, къэзмыгъуэта, ауэ мыIэрысей хужьым и псынэ гъуагъуэм щыщ къыпхуэсхьащ, - жиIэри а жэуапыр иритащ.

Хъаныжьым фэндыр къыIихри, къигъэщIейщ аби - псы фар къижыжащ.

- Хъуакъым ар,- жи хъан лъэрызехьэм.- АдэкIэ укIуэIуащэрэт!- жи.- Къэбгъуэтакъым, унэсакъым, ушынащ,- жи.

И щIалэ курытыр къреджэ:

- Уэ укIуэфын, къэбгъуэтыфын? - жери.

- Сежьэнщ, тхьэм жиIэм, къэзгъуэтынщи, къыпхуэсхьынщ, - жеIэри, гъуэмылэ-шымылэр къыкIэрипхэщ, фэндри къызэдищтэри, еуэщ аби, шэсри ежьащ.

Ежьэри, шы и кIуэкIэ кIуэурэ, кIуэурэ, кIуэурэ, мыIэрысей джабэплъым деж нэсри, жэщ бысым щищIащ; пщэдджыжьым дригъэзейри, мыIэрысей хужьым деж нэсщ аби, жэщ бысым щрихащ. ФIыуэ зигъэпсэхуа нэужь, шэсыжри мы дунеижьыр къызэхикIухьащ. Игъуэтыркъым. Мыр хущхъуэ хъунщ жыхуиIэни игъуэтыркъым, и хъыбар къыжезыIэни игъуэтыркъым. Арати, илъэсиплIрэ мазихкIэ къэтауэ къокIуэлIэж я унэм. ИлъэситIкIэ кlуащ, мазихкlэ лъыхъуащ, илъэситIкIэ къэкIуэжащ.

- Алыхь-алыхь, хъан лъэрызехьэм и къуэ курытыр къэсыжащ, и адэм хущхъуэ къыхуихьа хъунщ, - жаIэри къуажэр зэхуос, ныбжьэгъу-жэрэгъухэр къокlуалIэ.

- Сыту фIыт узыншэу къызэрыкlуэжар!- жери, хъаныжьыр мэгуфlэри, тхьэлъэlу хуещlыж.

Жэщищ-махуищ гуэрыр докlри, хъан лъэрызехьэм зыбгъэдешэ и къуэ курытыр.

- Дауэ ущыт, дядэ, нэхъыфI ухъурэ? - къыщIоупщIэ хъан щауэр.

- СынэхъыфIкъым, - жи,- нэхъ Iей сохъу. Унэса, къэбгъуэта, къысхуэпхьа?

- Уэлей, къэзмыхьа, мы дунейм тезмыгъуэта! - жи. - Си шынэхъыжьым къихьаращ сэр и къэсхьыфар.

Хъаныжьым абы и фэндри къыIихщ аби, къигъэщIейри аргуэрым псы фар къижыжащ.

- Хъуакъым арикl, - жери хъан лъэрызехьэм и щхьэр къыфIоху.

- НтIэ, уэращ иджы зи чэзур, укIуэнкъэ? - йоупщI къуэ кIасэм.

- Тхьэр согъэпцl, сыкlуэм! - жи къуэ кlасэм.- Хъаныр щыуэ зэгуэкlрэ адищ хъуауэ лlэми сыкIуэнкъым, - жи,- апхуэдэш сытесу! Дунейм трамыгъуатэ хущхъуэр къэзбгъэлъыхъуэнумэ, шы хъун шы къызэт!

- Дэнэ къыпхуисхын сэ шы, зиунагъуэрэ: сыкъыхэнэжауэ пIэм сыхэлъщ,- жиIэри и адэм и жагъуэ хъуащ. - Мес, шы ди куэдщ, дунеир яуфэбгъуауэ! Мыр хъунщ жыхуэпIэм шэс: щолэхъу ухуей, шагъдий ухуей, трамэ ухуей, ло ухуей! Хьэуэ жыпIэрэ, къэбан пщIэгъуалэр ди хъушэщ, хьэгъундокъуэр ди куэдщ, хуарэр нэхъыбэжщ. Хэдэ, къыхэх!

- Уэлэхьи, къэвгъуэтам делэ! - жи, идэркъым щIалэм.- Апхуэдэшкъэ си шынэхъыжьхэр зытесар? ИлъэситIкIэ шыбгым сису! ИлъэсиплIкlэ шыбгым сису! ИлъэситхукIэ шыбгым сису! Ахэр зекIуэкIэ хъурэ? - жи. - ЗекIуэ себгъэжьэнумэ, шы къызэт! - жи. Арыншауэ сежьэнкъым, - жи.

Арати, екъури щIэкIыжащ, тIысагъэххэкъым.

- Уэлей, ар ади хуэмей! Уэлей, ар анэкъилъхуи хуэмей! - жаIэри, ар шынэхъыжьитIым я жагъуэ мэхъу.

Ахэри щIэкIыжри гъуэлъыжащ. Жэщ ныкъуэ хъури, нэхъыщIэм иригъэджащ.

- Сыт ухуей, дядэ?

Щэхуу, зыми зэхамыхын хуэдэу йопсалъэ къуэ кIасэм:

- Уи къуэшитIыр сазэрыщыгугъауэ къыщIэкIакъым, - жи хъан лъэрызехьэм. - Я щхьэм жьыр щызопщэ иджыри. Уэ нэхъ гупсысэ уиIэу укъыщlэкIащ,- жи.- Еуи, уи шхуэ, уи уанэ здэщти, Хъуныбэ Iуащхьэ кIуэ, и папцlапIэ дыдэм теуви, дыжьынышхуэр гъэжьгъыжьгъ, - жи. - Зэрыбгъэжьгъыжьгъыу, къыздикIар умыщIэу шы къарэ пэху къыщыхутэнущ абдеж. Шы къарэр къыббгъэдэхьэнурэ къопэмынущ, - жи. - Къопэмынурэ, сызэрымырар къызэрищlэу, къэлъэкъуэуэнурэ щIэцlывэжынущ. ЩlэцIывэжа нэужь, - жи, Iуащхьэр щэ къижыхьынущ, къыббгъэдэлъадэрэ къоуэну зищIу, и щхьэр къишиирэ уишхыну зищIу. Ауэ икIи къоуэнукъым, икIи уишхынукъым: умыщынэ! - Апхуэдэу Хъуныбэ Iуащхьэр щэней къижыхьа нэужь, езыр - езыру, кlуэнурэ а къыщепсыха дыдэм деж увыжынущ, - жи. Увыжа нэужь, псалъэ жумыIэу бгъэдыхьи, дахэу шхуэр пщlэхэлъхьэ, уанэри телъхьи фlыуэ зэщIэкъузэ шы зэрышэс хабзэкIи, уи шхуэмылакIэ тедзи, уи шыбг итlысхьи, зэуэ шэс, - жи. - Апхуэдэу умышэсыфынумэ, умыкIуэ: зэшэзэпIэу уиукIынщ, - жиIащ хъаныжьым.

- Уэлэхьи, - жиIащ къуэ кIасэм,- зылI ищIэн щхьэкlэ сыкъимыкIуэтын, абыкIэ къысIэрыхьэнумэ.

Арати, шынэхъыщIэр нэхущым къыщолъэтри, уанэмрэ дыжьынышхуэмрэ къещтэ аби, макIуэ Хъуныбэ Iуащхьэм. И папцlапlэ дыдэм тоувэри дыжьынышхуэр егъэжьгъыжьгъ. А дакъикъэм шы къарэ пэхур къопсыхри, псори и адэм къызэрыжриlам хуэдэу мэхъу. Шым зэрызищIынум хуэдэу зищlри, кlуэщ аби, къыщыхута дыдэм иувэжащ. Мыдрейми шхуэр пщlэхилъхьэщ, уанэри трилъхэщ, зэщlикъузэжри, и шхуэмылакIэ тедзи и шыбг ихуи зэуэ шэсащ щIалэр.

ЩIалэр зэрышэсарауэ, мы пцIащхуэм хуэдэу зиIэтри, уэгум ихьэжащ шыр. Пшэм хыхьэри зигъджэрэзащ, къуршыщхьэм ихьэри къызэхижыхьащ, тенджыз лъащIэм ехри зиутхыпщIащ - сыт ищlэми, щIалэр хуэшынакъым. Щыхуэмышынэм, къепсыхыжри Хъуныбэ Iуащхьэ къытеувэжащ:

- Уащхъуэ Мыващхъуэ Кlанэ, уэ лIы ухъумэ, сэ шы сыхъунмэ! - жери.

Махуищ дэкlауэ къуэ кIасэр къыдыхьэжащ, шы къарэ пэхум тесу. ПщIантIэдэтхэм къацlыхужакъым ар. Жэри хъан лъэрызехьэм жраlащ:

Мыбы зы шы къарэ шу къыдыхьащи, тхьэ гуIэ, ди гъащIэм апхуэдэши апхуэдэлIи дымылъэгъуа! - жаlэри.

Хъаныр, щхьэrъубжэмкlэ зыкъыдегъэжри, йоплъ:

- Дауэ фымылъагъунрэт, - жи, - дауэ зэхэвмыхынрэт!- жи. Си щIалэ кIасэращ ар. Ауэ а шыр дэнэу пIэрэ къыздрихар? - жери имыщlафэ зытрегъауэ.

Мис абдеж хъан лъэрызехьэм и къуэ кIасэм Шыкъарэ Шур цIэ хуохъу.

Ауэ шыр зейри къыздрихари цIыхум ищIэркъым.

- Мис иджы, шы хъун шы къэзгъуэтащи, сыкlуэнщ дядэм и хущхъуэхьэ, - жи Шыкъарэ Шу.

И адэм и Iэщэ-фащэмкlэ зрегъэхуапэ, и анэм гъуэмылэ хуещI, фэндыр и шым кlэрепхэри, йоуэр аби, дошэсыкI. ДэмышэсыкI щIыкIэ и адэм мыпхуэдэу къегъэlущ ар:

- Укlуэнщ, - жи, - ущынэси унэсынщ. ПсынитIми уащхьэщыкIынщ абы адэкIэ шы и кlуэкlэ зы жэщ-зы махуэ укIуэн хуеищи, умыбэлэрыгъыу кIуэ, - жи. - Уздэкlуэнур мыпхуэдэ щlыпlэращ. Уи шым а зы жэщ-зы махуэм унихьэсынущ. Уи къуэшхэр зытеса шым хуэдэкIэ илъэс псо текIуэдэнут. Набдзэгубдзаплъэурэ кlуэ. Гупсыси, псалъэ, зыплъыхьи, тыс! - жи.- Айдэ иджы, гъуэгу махуэ!

Арати, дэшэсыкIщ аби, кIуэм-лъейм, кlуэм-лъейурэ, а мыlэрысей джабэплъым блэкlащ емыпсыхыу; аргуэру кlуэм-лъейм, кIуэм-лъейурэ, мыIэрысей хужьми блэкIащ емыпсыхыу. БлэкIри, аргуэрыжьти, кlуэурэ, кlуэурэ, кIуэурэ, къамыл куэд иту зы губгъуэшхуэ ихьащ.

Абдеж Шыпэхужьыр къопсалъэ:

- Уа, хъаныкъуэ, уи адэм ищlэу щытар пщIэрэ? - жери.

- Сло ищIэу щытар?

- Мес мо пщыIэм пэIэщIэу мэл зыгъэхъур плагъурэ?

- Сыт нтIэ?

- Ар мэлыхъуэ нэф жыхуаIэращ. Сызижэгъуэныр абы и нэп со лъэныкъуэмкIэ бгъурыухьэ! Уи адэм аби и нэ нэф лъэныкъуэмкIэ зыхуигъазэрти, еухт аби, зы гъэлъэхъу къищтэрти, мо пщыIэм къихьырт, сэри си уанэр стрихырт аби, сиутIыпщырт. Езым мэлыр игъавэрти ишхырт, сэ къурш дурэшым сыдыхьэрти, сыхъуакIуэрт.

- Алэхьэ, си адэм зы гъэлъэхъу къихьу щытамэ, сэ тIу къэсхынмэ! – жиIэри, еуэщ аби, мэлыхъуэ нэфым и нэфыпIэмкIэ бгъурыхьэри, епхъухщ, Iэ зырызымкIэ гъэлъэхъу зырыз къипхъуатэри, пщыIэм кърихьэлIащ.

Шым уанэр трихри иутIыпщащ; пщыIэм шэмэдж щIэлът, сыджуадэ щIэлъти, къищтэри, шэмэджыр иуIущ, илъыжщ аби, хыхьэри къамыл пиупщIащ; къамылыр зэпигъэлъэлъри, ар мафэм трилъхьэурэ, зы гъэлъэхъур игъэващ. Нэху щыху а мэлыр ишхащ, лэпс лэгъупри трифыхьыжащ. А зы жэщ-зы махуэми абдей зыщигъэпсэхуащ. Етуанэ жэщ-махуэми ар ишх – ирифурэ зигъэпсэхуащ.

Шыми лIыми фIыуэ загъэпсэхуати, Шыкъарэ Шу и шхуэр игъэсысри - Шыпэхужьыр а дакъикъэм абдей къыщеувэхащ.

- Укъэсыжа, Шыпэхужь?

- Сыкъэсыжащ, хъаныкъуэ.

ЗэщIикъузэжщ аби, шэсри ежьэжащ. Еуэм кIуэм-лъейм, еуэм кIуэм-лъейурэ, зы гъуэгуфI зэпачауэ, Шыпэхужь къопсалъэ:

- Уа хъаныкъуэ, дыздэкIуэр дэнэ? – жери.

- Уэлэхьи, морщ бжэсIэну сымыщэ.

- НтIэ сэ сощIэ, - жи, - дыздэкIуэр. Уэ адэкIи-мыдэкIи сомыIуэнтIэкI закъуэ, дэ дыздэкIуэм сэ усхьынщ, - жи.

- Дэнэ дыздэкIуэр! Дэнэ сыздэпхьынур?

- Уи адэм и фыз етIуанэмрэ абы и бынхэмрэ я дей докIуэ, - жи. Аращ дэ дыздэкIуэу щытар, мыбыкIэ дыкъыщыкIуэм деж.

- Апхуэди щыIэ?

- ЩыIэщ.

- НакIэу – тIэ, налъэ! – жиIэри, адэкIи мыдэкIи иримыIуэнтIэкIыу шыр хуит ищIри, шы къарэжьыр лъатещ аби, здыдыхьену куэбжэм деж щеувэхащ, пхъэрыгъажэм елъэри, пщIантIэм дыхьащ.

Ар зылъэгъуа бынунагъуэр къызэрыщIох:

- Ди адэр къэкIуащ, ди адэр къэсащ! – жаIэурэ.

КъызэрыщIэхрэ къыбгъэдэлъадэмэ – я адэратэкъым, шым тесыр щIалэ мыцIыхут.

- А хьэурэ хьэм къилъхуа, мыбы тесар здэпхьар дэнэ? Мыр дэ ди адэм ишщ, удмыупщIатэм, тхьэр дгъэпцIащ! – жаIэри джатэм зэдоIэ.

- Алэхьэ, - жи Шыкъарэ Шу – фи адэм ишми сымыщIэ, ауэ сэ си адэм сигъэшэсри сыкъидигъэкIащ.

- Iэлоуэхьэлыхь, а уэ жыпIэр пэжмэ, удикъуэшу аращ! – жаIэри щIалэр IэплIэкIэ ирахьэх, щIым лъамыгъэIэсу хьэщIэщымкIэ щIахьэри шэнтжьейм ирагъэтIысхьэ.

Вы ехъуа хуаукI, ешхэ-ефэ хуащI, джэгу хуащI. ЩIалэхэм я анэми Iуэхур зыIутыр гурагъэIуати, къыщогуфIыкI, си щIалэхэм уахуэдэщ къыжреIэ. Шы къарэ пэхужьми и пIалъэ ящIэти, щытынщын зэгъапIэ ират.

Арати, зэшхэм я нэхъыщIэр шхын къыщIихыну пщэфIэпIэм щIохьери, и анэм мыпхуэдэу къыжреIэ:

- А си тIасэ, а къэкIуар щIалэ хъыжьещ, - жи, - зи шыжье емыкъужщ, - жи. – МащIи куэди Мэзхъумэ Нэфым и хъыбар зэхевмыгъэх. И тхьэкIумэ ицырхъамэ, а сэ слъэгъуар къызэтемыувыIэу кIуэнущ абы дей. КIуэмэ, IэщIэкIуэдэнущ, - жи. – Ар абы IэщIэкIуадэмэ, тхьэ, фи адэм дунейм дытримыгъэтыжын! Ауэ фи псалъи къыхэвмыгъахуэ абы и цIэ! – жи.

- Ерэхъу, зэхедгъэхынкъым, - жери щIокIыж щIалэр.

Шыкъарэ Шу тхьэкIумэ жанти, хьэщIэщым здыщIэсым зэхех абы жаIэр – псалъэ дэмыхуу.

ЩIалэм шхын ихьри щIыхьэжащ, тэлаифIи дэкIащ, зы бжьи ефащ, бжьитIи ефащ. Ауэрэ хъаныкъуэм жеIэ:

- Ярэби, си къуэшхэ, - жи, - фэ щыр пцIы хэмылъу фызикъуэш?

- Уэлэхьи, дурикъуэшым! – жаэ. – Дэ дызикъуэри уэ узикъуэри мыпхуэдэ хъаныжьыракъэ!

- НтIэ, фызикъуэшмэ, зы хъыбар сыныщIэупщIэнущи, и пэжыр къызжефIэ!

- КъыщIэупщIэ. КъыщiэупщIэ закъуэ!

- И хэкум цIыху иримыгъыхьэу, ихьам и щхьэр фIихыу зы пхъашэ гуэр щыIэу жаIэ мы фи лъэныкъуэкIэ, - жи Шыкъарэ Шу, - Мэухъумэ НэфкIэ еджэу. Мы сыкъыздэкIуэм мызэрэ мытIэу зэхэсхащ а псалъэмакъыр, ауэ и пэжыр жызыIэфын къахэкIакъым сэ сызыхуэзам. Сыт хэфщIыкрIэ? – жи.

ШынэхъыщIэм, и анэ къыжриIар ищIэжти, япэ зыкърегъэщ:

- ЩыIэкъым мыбы апхуэдэ, - жи. – ЖаIэуи зэхэтхакъым, - жи. – Шыпсэщ ар.

АрщхьэкIэ шынэхъыжьым ищIэртэкъым анэм и унафэри, хуидакъым ар:

- Щхьэ щымыIэу! Уэлэхьэ, щыIэм! – жери. – Узижэгъуэным и махуэщ зэрыщыIэр. Тхьэ дыгъэIэ, ищIри цIыхум яцIыхукIэ, ауэ зы лъэбакъуэ ипчэнкIэ Iэмал иIэкъым….

- Ар сыт щхьэкIэ?

- Зи щхьэкIэращ, - жи щIалэ нэхъыжьым, - шыр къарэлъакъуищщ, алъпщ. Къарэлъакъуищыр Iуащхьэм тетщи, жэщ иIэкъым, махуэ иIэкъым, цыху щибэкъуам, уэхьэхьейкIэ мэщыщ, - жи. – Езыр нэсыхун фIэкIа пIалъэ иIэкъым, уи щхьэр фIихынущ.

- НтIэ, - жи Шыкъарэ Шу, - сэ си щхьэр зэрыфIихым сеплъынущ абы.

Къэтэджри къыщIэкIащ:

- Сэ сокIуэ, - жи Мэзхъумэ Нэфым деж. СымыкIуэнкIэ Iэмал имыIэу тхьэ Iуа сиIэщ, - жи. – СыIэщIэкIуадэ хъужыкъуэмэ, дядэм си хъыбарыр Iэрывгъэхьэж, - жи. – СыIэщIэмыкIуадэу къэзгъэзэжмэ, фызикъуэшщи, дызэдэгуфIэжынщ.

- Тхьэр удогъэлъэIу, умыкIуэ! – къыпоув зэшищри.

Фызыжьри къыщIож:

- УмыкIуэ, си щlалэ, - жи, - абы ущыкlуэдмэ, уиадэм дыкъелынкъым, езыри уи бампlэм ихьынщ.

- Тхьэ Iуа сиIэщ, сымыкIуэу хъунукъым.

Къыпэлъэщакъым бысымхэр. И шы-уанэ зэтрилъхъэщ, зызэщlикъузэри, еуэщ аби,ежьащ. МакIуэри - малъэ, макIуэри-малъэ, а здэкIуэр дэнэ дежми ищIэркъым. КIуэурэ, кIуэурэ, кIуэурэ - тхьэм ещIэ абы икIуар зихуэдиз, сытми зы зэман зэ Шыпэхужьыр къоупщI:

- Уa, хъаныкьуэ, дэнэ дыздэбгъакlуэр? - жери. - Сэ сщlэ хъуну дыздэбгъакIуэр?

- Сыт щIэмыхъунур? - жи Шыкъарэ Шу. - Мэзхъумэ Нэфым дезэуэну докlуэ.

- Ей-ей, хъан и къуэ, уи адэм зримыпщытхэм еппщыту щlэбдзащ, - жи Шыпэхужь. - Ар нэхъыфIкъым. Ар фIыуэ щытамэ, уи адэр кIуэнт абы.

- Си адэр мыкIуами, сэ сымыкIуэу хъунукъым: тхьэ Iya сиIэщ.

- НтIэ а уздэкIуэм и лIыгъэ щIэкIэр пщIэрэ?

- СщIэркъым.

- Нтlэ сэ сощlэри къедаlуэ, - жи Шыпэхужьым. - Ар къыдбгъэдэувэу кьыдэзэуэнукъым, жылэ цIыхум ещхьу. И шымрэ и уанэмрэ зэрызэлъэIэсу, жьым хуэдэу къэсынурэ, уи щхьэри фIихынущ, си щхьэри фIихынущ, - жи.

- Дауэ щытми, дымыкIуэу хъунукъым.

- Ауэ хъуамэ, хъаныкъуэ, уи кIуэдыр си кIуэдщ. Абы дызэрыпэлъэщыну Iэмал закъуэр сэ сощIэри къедаlуэ, - жи. - КъедаIуи, уи гум иубыдэ. Зы мэскъалкlи уфIэмыкI, - жи. - Иджыпсту сыкъэгъэувыlи, си кIэм налъэ къыхэпчурэ ухуэни цIоб щlы, - жи.- Уи щIопщыр уи лъей лъапщэм дэхуи, цIобыр пIыгъыу накlуэ, - жиIэри, Мэзхъумэ Нэфым ищIэнури езыхэм ящIэн хуейри зэхэхауэ къыжриIэщ аби, зэгурыIуэри ежьэжащ.

Ежьэжщ аби, кIуэм-лъейм, кIуэм-лъейурэ, нэсащ Мэзхъумэ Нэф и щIы гъунэм. Хэкур мэз защIэщ, зы хуей закъуи имыlэу. Арат абы Мэзхъумэ Нэфи щIыфIащар, нэф лажьэ имыIэ пэтми.

Шыпэхужьыр къэувыIэри:

- Дыкъэсащ, - жи, - гъунапкъэм.

Шыкъарэ Шу зигъэхьэзырщ, зигъэбыдэри, Шыпэхужьыр лъэщ аби, Мэзхъумэ Нэфым и щIым ипкIащ. ЗэрипкIарауэ, Iуащхьэм тет къарэлъакъуищыр зэщIыс имыхьэжу мэщыщ. Абы ирихьэлIэу хъаныкъуэр цIобымкIэ йоухри щIыр зэгуеуд, Шыпэхужъыр малъэри абы долъэ, лlыри шыри къыдэмыщу. Алъпым щыщын иухатэкъым, уанэмрэ шхуэмрэ иIыгъыу Мэзхъумэ Нэфыр унэм къыщыщIэжам. Iуащхьэм дэжейри, зиплъыхьa щхьэкIэ, зыри илъэгъуакъым - дауэ илъагъунт, мохэр щIы зэгуэудам дэтт. Зыри щимылъагъум:

- Уэлэхьэ, Къарэлъакъуищ, уи мыхабзэххэу, нобэ сыкъэбгъэпцIам! - Ар зэ! - жиIэри Мэзхъумэ Нэфыр щIыхъэжащ.

Ар зэрыщIыхьэжу, Шыпэхужьыр къыдэпкIыжщ аби, аргуэру и къару къызэрихькIэ лъащ. 3эрылъарауэ, Къарэлъакъуищыр аргуэру мэщыщ. Абы и щыщыгъуэм хуэзэу хъаныкъуэр цlобымкIэ йоухри, абдежми щlыр щызэгуеуд, Шыпэхужьыр мапкIэри аби доувэ, шыри лIыри къыдэмыщу. Мэзхъумэ Нэфым уанэмрэ шхуэмрэ иIыгъыу къыщIож, Iуащхьэм дожейри зеплъыхь, арщхьэкIэ зыри илъагъуркъым - дауэ илъагъунт, мо тIyp щIы зэгуэудам дэтт.

- Уэлэхьэ, Къаржлъакъупщ, уи мыхабзэххэу, етlуанэрейуэ сыкъэбгъэпцlам! Ар тIэу! - жеIэри Мэзхъумэ Нэфыр щIохьэж.

Ар зэрыщIыхьэжу, Шыпэхужь гуэрыр къыдопкIыж аби, зэрылъэкIкIэ мрлъэри Iуащхьэ лъапэм щIолъэ. ЗэрыщIэлъарауэ, Къарэлъакъунщыр нэхъеижу мэщыщ. Абы ирихьэлIэу хъаныкъуэр йоух аби, щIыр зэгуеуд, Шыпэхужьыр мапкIэри абы доувэ, шыри лIыри къыдэмыщу. Мэзхъумэ Нэфыр уанэмрэ шхуэмрэ иIыгъыу къыщIожри, аргуэрыжьти, Iуащхьэм дожей, Iэдакъэ жъауэ ещlри зеплъыхь, арщхьэкIэ ящхьэпроплъри илъагъуркъым - дауэ илъагъунт, шымрэ лIымрэ Iуащхьэ лъабжьэм щэIту щIы зэгуэудам дэтт.

- Уэлэхьэ, Къарэлъакъуищ, уи мыхабзэххэу, ар ещанэ сыкъыбогъапцIэм! Ар щэ! ПхуэзгъэгъункIэ Iэмал зимыIэщ! - жери, зей дамэкъущ къыщIех аби, и алъыпым и щхьэм трекъутэ. - Уащхъуэ Мыващхъуэ КIанэ, дыпэкIэ уэ ущыщ щхьэкIэ сыкъыщIэмыкIын! - жери, Мэзхъумэ Нэфыр щIохьэж аби, зегъэукIурий.

- Мис иджы дызыхуейм хъуащ, - жи Шыпэхужъым, - Си шыныбэпхыр гъэтIасхъэ, си шхуэмылакlэр къытедзи, сэ сыутlыпщ, уэ дахэу уи кIапэлъапэр дэупщIэ, езыр къыщIэкIыххэкъуищIэфIами къуищIынщ. Арщ, дэ тхуэмэхуэи, абы хуэмыгъуэн! ЩIыхьэ!

Шыкъарэ Шу и кIапэлъапэр деупщIэ, Шыпэхужьыр еутIыпщри, щIахьэ унэм. Мэзъхъумэ Нэфыр зигъэублэрэкIауэ гъуэлъыпIэм илъти, къаплъэри, мор къыщилъагъум, къыщылъэтащ.

- Сэлам алейкум, Мэзхъумэ Нэф!

- Алейкум сэлам, хъан икъуэ делэ! - жи.- СлIо щхьэ укъысхуэкIуа?

- Сынозэуэну сыкъыпхуэкIуащ.

- Дэгъуэщ. ШыбгъэкIэ дызэбгъэзэуэнумэ, дыщIэкIынщи, дышэсынщ; джатэкIэ дызэбгъэзэуэнумэ, ди джатэ къитхынщи, Iуащхьэм дытеувэнщ; Iэпщэкlэ дызэбгъэзэуэнумэ, мыбдежи дыщызэзауэ хъунущ, дыщIэкIыуи дызэзауэ хъунущ. Хэдэ, уэ узыхуеймкIэ сэ сыхьэзырщ, - жи Мэзхъумэ Нэфым.

- Уэлэхьи, шыбгъэрызауэм лIыгъэ хэмылъ: зиш нэхъ бланэр текIуэнщ, - жи Шыкъарэ Шу. - Уэлэхьи, джатэрызауэми лIыгъэшхуэ хэзмылъагъуэ: нэхъ джатэрыжэращ текIуэнур, - жи. - ЛIыгъэр, лIым и бланагъэр Iэпщэрыбанэращ къэзыгъэлъагъуэри, IэпщэкIэ дызэгъагауи, текIуэм щхьэр пихыпщ! - жи.

АбыкIэ дэгурыIуэри, унэм щIэмыкIыу, зызэрадзащ. Мо пелуанитIым зызэрадзри, зэныкъуэкъум зэбэным, зэныкъуэкъум-зэзауэурэ, Мэзхъумэ Нэфыр тридзэщ аби, хъаныкъуэр тетIысхьэжащ. ЩытетIысхьэжым, мор къэубзащ:

- Хъаныкъуэ, си пыlэр щхъромыхыу щхьэр помыупщI! - жери. Шыкъарэ Шу еуэри, и пыlэр щхьэриудщ аби, Мэзхъумэ НэфкIэ тэджэр цIыхубзу къыщIэкIащ: пыIэм къыщIэхуа щхьэцышхуэр тIууэ ухуэнат, сэмэгур дыщэплърэ ижьыр дыщэхуу.

- Ыхьы, хъаныкъуэ, - жи, - сэ сыт къысхужаIэми, сыбзылъхугъэщ: Уащхъуэ мыващхъуэ КIанэ, фызкIэ укъысхуеймэ, сурифызмэ, шыпхъукIэ укъысхуеймэ, сурищыпхъумэ! - жи.- Укъысхуэмеиххэу укIуэжмэ, ари нэхъыфIыжмэ, ауэ абы щыгъуэм сомыIуэгэж! - жи.

Алэхьэ, сэ си анэ къимылъхуа шыпхъу схуэмыхъун! - жери идакъым Шыкъарэ шу.- Абы нэхърэ, укъысхуейуэ щытэ, фызу укъызогъанэ, дяпэкIэ умышэсыну, псэи умыгъэныну тхьэ къысхуэпIуэмэ! - жи.

Уащхъуэ Мыващхъуэ КIанэкIэ къыхуеIуэ:

- Нобэ щыщIэдзауэ уэ жыпIэр си унафэщ, уэ пщIэр сфIэзахуэщ, ухуеймэ, си щIыб къитIысхьи, узесхьэнщ, си щхьэфэр лъэгущIыхь пхуэсщIынщ! - жери.

Арати, цIыхубзыр къигъэтэджыжри, Iэнэ яухуэщ аби, зэдешхащзэдефащ, абы и ужькIэ, лIы щыгъыныр зэрыщыгъым хуэдэу, Къарэлъэкъунщым къигъэшэсри, ижьырабгъур абы иритри, къыбгъурыту къришэжьащ. Жэщибл-махуиблкIэ къэкIуа нэужь къосыжри, и куъэш къигъуэтыжахэм я деж кърешалIэ.

МыдэкIэ зэшищыр жэз нэрыплъэкIэ плъэуэ щытти, мо тIyp зэбгъурытрэ Мэзхъумэ Нэфым ижьырабгъур иIыгъыу къэкIуэжу щалъагъум, щыри Iэнкун хъуащ:

- Тхьэ дыгъэIэ, Мэзхъумэ Нэфыр къешэкIэ! - жаIэри.- Уэлэхьи, дэ абы дыкъемылын! ЩIэхыу фынакIуэ, дыIэщIэкIыфмэ, дыIэщIэкIынщ! - жаIэри, щхьэж и занщIэ и гъуэгуу доцIэфт.

Мэшынэри доцIэфт аби, я шыгъуэгупхэмкIэ къотIысхьэж.

- Ай-си! - жери маджэ хъаныкъуэр, къыкъуэкIаркъым.

Я анэр дэнэ кlуэнт, унэм къыщIэнауэ щIэсти, къыщIэкlащ, и IитIыр и кIэпхын щIагъым щIэлъу:

- А тIымышэ, а мытIy! - жери джэ щхьэкIэ, и къуэхэр игъуэтыжыркъым.

ЦIыхухъу щамыгъуэтыжым, езы тIyp епсыхщ, яшхэр щы фIэдзапIэм фIадзэри, хьэщIэщымкIэ щIыхьащ. ЩIыхьэри - зэшхэр къыпэплъэ хъунт абыи - я Iэнэр ухуауэ щытщ, я шхыныр телъщ, я фадэр тетщ, хъаныкъуэр ежьэн и пэкIэ зэрыщытам хуэдэу.

Арати, хъаныкъуэр щIохьэ и къуэшхэм я анэм дей:

- Ярэби, си къуэшхэр дэнэ кIуауэ пIэрэ? - жери.

- Тхьэ, сымыщIэ, - жи фызыжъым,- нетIэ дыдэщ щыслъэгъуар. Жыжьэ кlya хъункъыми, иджыпсту къэсыжынщ, умыгузавэ уэ!

Езыр щIэкIри шыгъуэгумкIэ джащ:

- А си щIалэхэ, фи къуэшыр къыводжэ,- Дэнэ фыщыIэми, фыкъэкIуэж: абы фIэкIмэ, eмыкIy къывохь.

Ди анэр къыщыджэкIэ къаугъэ щыIэу къыщIэкIынкъым жыхуаIэу зэшхэр адэкIэ-мыдэкIэ къыкъуокIыж:

- МобыкIэ дыщыIат, мыбыкIэ дыщыIат! - жаIэурэ.

- Сыт хьэдыгъуэдахэ мы фэ фщIэр! - жи фызыжьым.- Ар фи къуэшым къыздишащ, фыщIыхьи, пщIэ хуэфщI, на-а! - жи, - Ахэр лIы бланэщ, апхуэдэ благъэрэ апхуэдэ ныбжьэгъурэ ягъэкIуэдыркъым. - Мэзхъумэ Нэфыр бзылъхугъэу абы игу къэкIыххэркъым.

Апхуэдэу и къуэхэр игъэукIытэри хьэщIэщым щIигъэхьащ.

- Ей си къуэшыжьхэ, - жи Шыкъарэ Шу, - Мэзхъумэ НэфкIэ зэджэу мы дунейр зыгъэшынэр нысэу къыфхуэсшащ, - жи. - Мыр бзылъхугъэщ, - жери, и тажыр щхьэреуд аби, дыщэплърэ дыщэхуу и щхьэцышхуитIыр къыщlегъэху.

ПсынщIэу жаIэри, цIыхубз щыгъын къихьри, дыщэрэ дарийкIэ зрагъэхуапэ.

- Алыхьым и цIэмкIэ доIуэ, хьэгъуэлIыгъуэ хуэдмыщIым, бал хуэдмыгъэшым! - жаlэ.

И адэм зэрыхуищIыным хуэдэу, ехьэжьауэ хуаIац хьэгъуэлIыгъуэр, ягъэфIащ, я джэгур ину, я шыгъажэр нэхъ иныжу, я шыгъу-пIастэр берычэтрэ я фадэр мы псы къежэхым хуэдэу. ХьэгъуэлIыгъуэри зэфIэкIщ, псоми загъэпсэхужщ, тэлаифlи шыхьэщlэжри, итIанэ ежьэжыныр игу къэкIащ. ЩыкIуэжыну махуэмрэ зэрыкIуэжыну щIыкIэмрэ йогупсыс: шууэ зыбгъурегъэувэри ищIэркъым, фитоным ирегъэтIысхьэри ищIэркъым. Апхуэдэурэ а Iуэхур игъэкIэрахъуэ-къигъэкIэрэхъуэжу здегупсысым, йоуэри, зы пщыхьэщхьэ гуэрым лIыри фызри тIысыжауэ хъаныкъуэм и нэ тохуэри и щхьэгъусэ псыгъуэ цIыкIум хузэфIэкIыу щытар егъэщIагъуэ:

- Уа,- жи,- мо фIэкIа шэрей зимыIэ уэ щхьэкIэ мы хэкур щхьэ шынэу щыта? - жери.

- Ей-й-й хъаныкъуэ, - жи фызми, ар зэпхридзащи,- ей хъаныкъуэ,- жи, - сыт си шэрейми, сэ цlыхур зыщызгъэшынащ, - жи.- Ауэ апхуэдэу зызыгъэщIагъуэ уэ сыт пхузэфlэкIа? Хэт утекIya? Сыт уи лIыгъэщIа?

- Зы сымыщIами, мы хэкур зыгъэшынэу щыта уэ укъэсхьэхуакъэ? - зыкъегъэубэлэц Шыкъарэ Шуми.

- ПцIы хэлъкъым, уишри щы мэхъу, уигури илъщ, уи IэпщытIри лIы Iэпщэщ. Ауэ уэ сэ сыкъыщIэпхьэхуар аракъым, атIэ уи насып къысхилъхьауэ схэлъти, укъыстекIуэри сыпхьэхуауэ аращ,- жи Мэзхъумэ Нэфым. - Сэ сщIэрт уи насып къызэрысхэлъри, укъыстекIуащ. Ауэ, - жи, - уэ сэ апхуэдизу ауан сыкъэпщIын хуэдэу улIы пхъашэмэ, улIы бланэмэ, Тхьэрыкъуэфыкъуэ жыхуаIэм кlуэи, абы дэс благъуэм езауэ. Утекlуэмэ, улlри пэжщ, цIыхум Iуэхутхьэбзэ яхуэпщIари хьэкъщ.

- Ара жыпIэнур?

- Аращ жысIэнур!

- НтIэ Тхьэрыкъуэфыкъуэ хъужыр дэнэдей?

- Лlыгъэ уиlэр пэжмэ, сэ сыкъызэрыбгъуэтам ещхьу, ари къэбгъуэлынщ! - жиIэри, фызыр и щIыб къигъазэри, увыжащ.

Хъаныкъуэм игуми зэпхидзащ абы къыжриIар:

- А Тхьэрыкъуэфыкъуэр мы дунейм тет закъуэмэ, сэ къэзгъуэтынщ, - жи. - Мы дунейм тетыххэмэ, а благъуэри сэ сIэщIэкIынкъым, - жи. - Бетэмал, умыбзылъхугъэу щытамэ, уэ пхуэфащэр сэ уэсщIэнт, ауэ уцIыхубэщи, сэ а благъуэм узыншэу сыкъыIэщIэкIмэ, тIуанэ птесщIэну укъызогъэгугъэ! - жи.

Ар зэрыжиIарауэ фызыр къыщеудри магъ.

Мыдрейр, зэшхэр къыпэмылъэщу, мэшэсри, йоуэр аби, йожьэ.

Йожьэри, еуэм кIуэм-лъэм, еуэм кIуэм-лъэурэ, зылIрэ зышрэ зыгъэпщын якIуауэ, Шыпэхужьыр къоупщI:

- Дэнэ дыбгъакIуэрэ, хъаныкъуэ? - жери.

- Алэхьэ, Шыпэхужь, дыздэкIуэрам,- жи.- Тхьэрыкъуэфыкъуэ дэс благъуэм дезэуэну докIуэ.

- Iэлоуэхь! - жери зэщIоувыIык! Шыпэхужьыр. - Уи адэм зримыпщыт зыбжанэм йопщыт, хъаныкъуэ. Ар фIыкъым, - жи, зыгуэрым уIэщIэкIуэдэжынущ. Бэяу, уи мыIуэху ухэмыIэбэ! - жи. Уи Тхьэрыкъуэфыкъуи къэткъым, уи благъуи кIуэдакъым, дыгъэгъэзэж! - жи.

- Тхьэ Iya сиIэщ, Шыпэхужь, сымыкIуэу хъунукъым, - жери, йолъэдэкъауэри йожьэж. - Е шырэ лIырэ хуэдэу дыкъэкIуэжынщ, е шырэ лIырэ хуэдэу дыкIуэдынщ!

- НтIэ а уздэкIуэм и лIыгъэщIэкIэр пщIэрэ?

- Уэлэхьи, зыри хэзмыщIыкI. Тхьэрыкъуэфыкъуэ зэрыдэсым фIэкIа.

- НтIэ къедаIуэ, сэ ныбжесIэнщ абы зэрызищIынур! - жиIэри, благъуэм и хьэрискхъуэрисы - 1 къыжриIащ, зэрезэуэн-зэрытекIуэн IэмалхэмкIи зэгурыIуащ.- Аращи, лIы ищIэн тхьэм уигъащIэ! Сэ убгъэдэсхьэныр си къалэнщи, укъэзгъэпцIэнкъым, уэ еуэныр уи Iуэхущи, умыуэщхъу! - жи.

- Тхьэм зы жиIащи, тIy хъункъым,- жи Шыкъарэ Шуи.- Сэри зылIищIэнкIэ укъызогугъэ.

- НтIэ абы хуэмыгъуэн, дэ тхуэмэхуэн! - жиIэщ Шыпэхужьми, лъатэри, кIуэурэ, кIуэурэ, зы бжьэпэ гуэрым деж къыщеувэхащ.

Хъаныкъуэр епсыхщ, щIакIуэр идзри, шыр и Iэпэм фIэдзауэ зигъэукIуриящ. Шыпэхужьыр щытщ маплъэ-мэдаIуэри.

Абыхэм я мэр благъуэм щIихьэщ аби, IукIэ къеджэу къежьащ.

Ар къызэрежьар занщIэу къещIэри, Шыпэхужьым жьгъыру макъ иригъэщlу зеутхыпщI. Арат зэрызэгурыIуари, хъаныкъуэм и щхьэр къеIэтри:

- ЛIо, Шыпэхужь, ушынэрэ? - жи.

- Хьэуэ, жи,- cышынэркъым, ауэ мор къежащ.

Хъаныкъуэм и щхьэр егъэтIылъыж. Благъуэр къакIуэм, къакIуэм, къакlуэурэ, гъуэгум ибг къэсауэ, нэхъеижу Iукlэ къаджэ мэхъу.

Абдежгуэрым щым зеутхыпщlри жьгъыру макъ къегьэIу.

Хъаныкъуэм и щхьэр къеIэтри:

- Лlо, Шыпэхужь, ушынэрэ? - жи.

- Хьэуэ, сышынэркъым,- жи,- ауэ мор къокlуэ.

Хъаныкъуэм и щхьэр аргуэру егъэтIылъыж. Благъуэри къакIуэм, къакIуэм, къакlуэурэ, къоблагъэри, шыр IукIэ илъэфу хуожьэ. Шыпэхужьым и лъакъуиплIри щIегъакъуэри, жьгъырухэр игъаджэу зеутхыпщI. Хъаныкъуэм и щхьэр къеIэтри:

- ЛIо, Illыпэхужь, ушынэрэ? - Жи.

- Сышынэркъым, - жи, - ауэр мыр къэсащ.

Шыкъарэ Шу къыщолъэт, щIакIуэр ешыхьри кIэрещIэж, шыныбэпхри щIекъузэ, езым и кIапэлъапэр деупщIэ, и къамышыр лъей лъапщэм дехуэр аби, мэшэс, шхуэмылакIэр треутIыпщхьэри уанэ къуапэмрэ шы сокумрэ еубыд, благъуэм IукIэ тримычын щхьэкIэ. Шыпэхужьым и лъакъуиплIыр фIигъэнауэ благъуэм IукIэ зримыгъашэу пэщIэтщ, и лъапщэм нэсыхун щIым хыхьауэ. Къеджэм-къеджэм, къеджэм ишэурэ, шыр и лъэгуажьиплIым нэсыхукIэ щIым хохьэ. Аргуэру къеджэм-ишэм, къеджэм-ишэурэ, лIыри шыри благъуэм жьэдэхьэным зы арщын нэхъ къэмынэжауэ, хъаныкъуэри гузавэу - Iуэхур абы нэсауэ, Шыпэхужьым щIым зыкъыхечыжри, малъэраби, хъаныкъуэм и джатэр кърихыну хунэмыс щIыкIэ, благъуэм щхьэпролъ. ЕтIуанэу къыщелъэжым, лIым джатэр кърелъэф аби, йоухри благъуэм и тхыр хуреупщIэ. Благъуэр мэгъуахъуэ благъуэм зешхыхьыж ... Арати, алъпыр йолъэ, алъпыр къолъэж, благъуэр зылъимыгъэIэсу, апщIондэхукIэ Шыкъарэ Шу джатэкIэ еухыурэ мор еупщIатэ. Апхуэдэурэ тхьэм ещIэ ахэр зэрызэзэуам и жылыр - сытми хъаныкъуэм аp Iыхьэ-Iыхьэу иупщIэтащ.

Арати, благъуэр зэхиупщlатэщ аби, сызэуэн къэнэжакъым иджы щыжиIэм, ад рей нэкIум кIуэщ аби, къыкIэрыувэжащ. Епсыхщ аби, зиплъыхьри къуэм дэз хъуат.

- Тобэ Iэстофрилэхь, сыту инт, сыту зэрамыщIэжыт мыр! - жиIэри, абдежыращ, жи, хъаныкъуэм ар щигъэщIэгъуар.

Арати, хъаныкъуэр епсыхри и шым еплъыжащ: Шыпэхужьым фэи лыи телъыжтэкъым, и къупщхьэхэр къаплъэу къэнат. Благъуэм къыIурих бахъэм ишхауэ арат шыфэмрэ шылымрэ.

- Алыхь-алыхь,' Шыпэхужь, сыту лей уэсха мыгъуэ! - жери гузэващ.

Езыр зэплъыжщ аби - щыгъыни щыгъыжтэкъым, лыи телъыжтэкъым: ахэр бахъэ къыдэкIуейм ишхат.

- Алэхьэ, Шыпэхужь, зэIыхьам ди Iуэхур! - жи.- КIуэд жыхуаIэрати, уэлэхьи, уэрэ дэрэ дыкIуэдам! ЦIыхум дахыхьэ мыхъужмэ, дуней м дытехьэ мыхъужмэ, ди псэуныгъэми сыт и сэбэп?- жи.-

- Уэри узгъэунэхъуащ, Шыпэхужь, сэри зызгъэунэхъужащ, Шыпэхужь! Накlуэ, цIыху здэщымыIэ дыкlуэнщи, дыщыпсэунщ! - жеIэри, Шыпэхужьыр Iэдэжу иIыгъыу, езыми и щхьэр фlэлэлу мэзым хыхьауэ макIуэ. Зиуныгъуэджурэ макlуэ.

Апхуэдэурэ здэкIуэм, «kIы-кIы-кIы-кIыкI! хьэхьэхьэхь!» - жиIэурэ макъ гуэр къоIу.-«КIы-кIы-кIы-кIык! Хьэхьэхьэхьэхьэхь!» -жи, мэдыхьэшх, дэхьэшхыр сытми къыхуэщIэркъым.

- Ыхьыы, алэхьэ, мэзым дыщIэмыкI щIыкlэ ауаным щlадзамэ, къытщодыхьэшхмэ, - жи. - Уэлэхьи, жылагъуэм дыкъамылъагъуу дыкъащIа хуэдэм! - мэгузавэ, мэукIытэ хъаныкъуэр.

Макlуэ Шыпэхужьыр и Iэпэм фIэдзауэ. Дэхьэшх макъри нэхъ гъунэгъу къохъу. Апхуэдэурэ нос а макъыр къыздиIукI щIыпIэм. Иджы ар мэзым хэту жыгышхуэ гуэрщи, а жыг зэрамыщIэжым и щхьэм пщыIэ тетщ, дыхьэшх макъыр а пщыIэм къыщIоIукI. Хъаныкъуэр доплъейри а пщыIэм фIэкIа, цIыху илъагъуркъым. Абы хэту пщыIэм зыгуэр къыщIогуоукI:

- Ей, хъаныкъуэ, умыгузавэ: дэ ауани утщlыркъым, емыкIуи утщIыркъым. Уи шыр абдежым утIыпщи, уз къыдэкIуей мыдэ!

- Алыхьэ,- жи Шыкъарэ Шу, - сэ абы сызэрыныдэкIуеин Къару симыIэж.

- Нтlэ занщlэу мэзым хыхьи, псынэ лей ухуэзэнщ, шынакъ кIэрахъуэ тетуи, шынакъыр къащти, а псынэпсымкIэ уишри гъэпскI, уэри зыгъэпскI.- жи.- ЗыгъэпскIи, ухъужа нэужь, къыдэкIуей! Хъункъэ?

- Хъунт, - жи,- ауэ сыпцIанэщ, дауэ сыныдэкIуеин?

- Абы щхьэкIэ къомыгъанэу къыдэкIуей: абыикI Iэмал къыхуэдгъуэтынщ.

Къепсалъэр цIыхубзми ищIэркъым, тхьэIухудми ищIэркъым. Тхьэм зы жиIащи, тIy хъункъым жеIэри, мэзым хохьэри псынэ лейр къегъуэт, шынакъ кIэрахъуэр къеубыдри, абыкIэ псынэпсыр трикIэурэ Шыпэхужьыр егъэпскI аби, лажьи хъати имыIэу Шыпэхужьыр мэхъуж. «Алыхь-алыхь, сыт телъыджэ мы сызыхуэзар!» - жери, щыр еутlыпщ аби, езым псынэпсыр зытрикIэу щIедзэ - езыри саусэлэмэту мэхъуж, щыгъын зэрыщымыгъым нэхъ лажьэ имыIэу.

Хъужщ аби, хъаныкъуэр укIытэ-гузавэурэ жыгыжьым дэкIуейри, и щхьэр яхукъуигъэжащ. Езыхэр къэмыплъэу, фащэ къыхуашийри зрагъэхуэпащ.

- УэршэфIохъу апщий!- жери щIохьэ лIыр пщыIэм. ЗыщIыхьам бзылъхугъищ щIэсщ, узрамыгъэплъу дахэу. Я нэхъыжьым И щIыбыр къигъэзащ, мыдрейхэм фIэхъуси кърахащ, IэплIи къыхуащIащ. ":

- Ярэби,- жи хъзныкъуэм,- фэ щыр фызэшыпхъуу къыщIэкIынщ, ауэ фыцIыху цIыкIу, хьэмэрэ фытхьэIухуд?

- ЦIыху цIыкlум я нэфI къыпщыхуэ, дытхьэIухудщ, - жаIэ.Дядэр дыгъэ къухьэпIэм щыIэти, дянэм ар илъагъуну кIуащ. Иджыпсту къэсыжыну дыпоплъэ. Абы гъэ къэсыхукIэ зэшыпхъуищ къелъху,- ауэ абы къилъхум щыщ зыри къэхъуртэкъым, а уэ букIа благъуэр къэпщырти, IукIэ ишэурэ ишхырт. Иджы дэ щхьэкIэ гузавэу къэсыжынущ ари, зэрымыщIэкlэ упэщIэхуэмэ, уиукIынщ, уишхынщ,- жи.- Абы нэхърэ иджыпсту удгъэпщкIунщи, Iуэхур зыIутыр ди анэм гурыдгъэIуа нэужь, укъыкъуэкIыжынщ. Мис абдеж абы уэ къыпхуимыщIэн щыIэкъыми, узыхуей дыдэмкIэ елъэIу,жи.- Ауэ иджыпстуупцIэ удмыгъэпщкIуу хъунукъым,- жаIэри хъаныкъуэр епIэщIэкIыу щIауфэ, ауэ сыт къытрапIэми и зы нэр къыщIэплъу гъуанэ къегъанэ.

Арати, мор щIэуфэн яуха-ямыухауэ, дунейр кIыфI мэхъу.

- Умыгузавэ, ар ди анэм и дамэм дыгъэр щIиуфауэ аращ, - жаIэ.

Абы хэту дунейр зэрихьэу жьышхуэ къыкъуоу.

- УмыгумэщI, ар ди анэм и дамэм къыщIиху жьыращ,- жаIэ. Зытэлай дэмыкIыу, уридэкIуеиным хуэдэу, уэшхышхуэ къошх. -Умышынэ, ар ди анэм и нэпсщ:благъуэм дишха фIэщIу магъри аращ.

ЛIипщIым я IэплIэ къызэмыкIуэкIын мо жыгыжьыр иригъэщIу къытотIысхьэ бгъэ зэрамыщIэж, бгъафэр зытрегъэжыж аби, бзылъхугъэр къыщIокIыжри, пщыIэм къыщIохьэж. КъызэрыщIыхьэжу:

- Фу, цIыхумэ! Фу, цIыхумэ!- жери и пэр еубыд.

- ЛIо цIыхумэ жыхуэпIэр, дянэ!- жаIэри зэшыпхъухэр поув. - Мо Тхьэрыкъуэфыкъуэ дэплъэ япэ щIыкIи, итIанэ жыпIэпхъэр жыIэ!

Тхьэlухуд анэжьыр къуэм дэплъэри къэгуфIащ занщIэу:

- Мыр къытхуэзыщIар хэт?- жи.- Си гъащIэ псокIэ сыхуэпщылIами схуэмыпшыныжынщ сэ абы къысхуищIар. Догуэ, ар зыхузэфIэкIар цIыху цIыкIу?

ТхьэIухуд хъыджэбзхэр мэдыхьэшхри, хъаныкъуэр къыщIагъэщыж:

- Мис ар къытхуэзыщIар, дянэ!- жаIэри.

ТхьэIухуд анэжьым IэплIэ къыхуещI, и нэм хуехь, и псэм хуехь:

- Сэ уэ пхуэзмыщIэн мы дунейм теткъым,- жи. - Фу, цIыхумэ зэрыжысlар къысхуэгъэгъу, уэим умыщI, дяпэкIэ узинэщ, узипсэщ, - жи. - Мор жыIи къызэлъэIу закъуэ, сэ уэ пхуэсщIэфынур зихуэдизыр, тхьэр мыхъумэ, зыщIэ щыIэкъым: къызэлъэIу!- жи.

- Алэхьэ, сынолъэIунуми сызэрынолъэIунур сымыщIэ, - жи хъаныкъуэм.- Уэ плъэкIынур уэ нэхъ уощIэжри, узыхуей дыдэмкIэ къысхуэупсэ.

- НтIэ,- жи тхьэIухуд анэжьым,- сэ сызэрыпхуэупсэфыну щыIэм я нэхъ иныращи, мы си хъыджэбзищым яхэдэ!- жи.

Ар зэрыжиIэу хъыджэбз нэхъыжьым аргуэру и щIыбыр къегъазэ, плъыжь мэхъури.

- Ухуеймэ, нэхъыжьыгъэкIэ хэди, узыхуейр къыхэх,- жи.Ухуеймэ, щыри узот. УзэгуакIуэм хуэдэу щlы!- жи.- Сэ узыхуейр пхуэсщIэну узогъэгугъэ. Бетэмал, я адэр щыIамэ, арат уэ узыгъэгуфIэнури, екIурэ ещхьу къыпхуэупсэнури!

- НтIэ,- жи хъаныкъуэм,- къызэптыну щытмэ, щыри къыпIызох. КъызэрыпIысхыращ,- жи,- сэ къуэшитI сиIэщи, TIyp абыхэм я зырызу естынщ, зыр си щхьэм къыхуэзгъэнэжынщ,- жи.

- Алыхь-алыхь, дэгъуэкъэ, фIыкъэ! - жи тхьэIухуд анэжьым.

- Ауэ уи къуэшитIыр нэхъыжь, хьэмэ нэхъыщIэ?

- ТIури нэхъыжьщ.

- НтIэ, щынэхъыжькIэ, нэхъыжьитIыр еттынщ,- жи.

- Хъыджэбзхэм апхуэдэу нэхъ къащтэмэ, язот,- жи хъаныкъуэм.

- Езыхэр зэрыхуейм хуэдэу иджыпсту згуэшынкъэ! - жи.

- Уэ къытхуэпщI ди унафэщ,- жаIэ тхьэIухуд хъыджэбзхэм. Дэ дыхэдэнукъым.

Хъыджэбз нэхъыжь гуэрым зегъэкIэрахъуэри и щIыб къегъазэ, дэпым хуэдэу и нэкIущхьитIыр къэплъауэ.

- НтIэ, апхуэдэу щыщыткIэ, сэ япэ сыкъывихьэлIащи, фи шыпхъу нэхъыжьыр Къыхызох, адрей тIyp нэхъыжьыгъэкIэ си къуэшитIым я зырызщ.

Арати, зэгурыIуащ. ЗэгурыIуэри, хъыджэбзищыр чэзукIэ и пщэм къыдигъэтIысхьэурэ къигъэIэпхъуащ я анэм, хъаныкъуэм и бысымым къэблэгъэху. Езы хъаныкъуэр Шыпэхужьым тесу къэкIуэжащ. ИтIанэ и щыкъу анэм сэлам ирихыжри, тхьэlухуд хъыджэбзищыр и гъусэу и къуэшхэм я деж къекIуэлIэжащ.

- Алыхь-алыхь, тхьэ дыгъэIэ, мы тхьэIухудкIэ зэджэр къишам! - жаlэри и къуэшхэр гуфlэу къыпежьащ.- ТхьэIухудищри къишакIэу, тхьэ гуIэ!

Яригъэлъэгъуащ, яригъэцIыхуащ:

- Мы нэхъыжьыр сэ си щхьэгъусэщ, мы нэхъыщIитlыр си шынэхъыжьитIым я зырызщ,- жери.

Арати, ирагъэблэгъэж.

Езыр Мэзхъумэ Нэфым деж щlохьэ:

- Мэзхъумэ Нэф,- жи,- СыздэбгъэкIуа Тхьэрыкъуэфыкъуэри къэзгъуэтащ, благъуэра сыукIащ, узыншэуи къэзгъэзэжащ. Сыщебгъажьэм, бжесIар пщlэжрэ! ТIуанэ птесщIэну бжесIати, мис мы тхьэIухудищым я нэхъыжьыр уи тIуанэщ. Адрей TIyp нысэу сошэ!

ТIуанэ Iуэхур щызэхихым, Мэзхъумэ Нэфыр къызэфIэмэхат, жи, ауэ и нысэгъухэр къепщэ-непщэурэ къызэфIагъэувэжащ.

Абы и ужькIэ ешхэ-ефэр зэIуахри, аргуэру хьэгъуэлIыгъуэшхуэр ящIащ, джэгуащ, шы къагъэжащ, къагъэфащ. А псом я ужькIи фIыуэ загъэпсэхужщ аби, итIанэ Шыкъарэ Шу яжреIэ и къуэшхэм:

- Иджы, сэ дядэр сымаджэу къэзгъэнащи, сымыгъэзэжу хъунукъым,- жери.- Ауэ фэ мыбы фыкъэзгъанэуи сыкIуэжыфынукъым. Псори ди адэм дей фысшэну си мурадщи, зывгъэхьэзыр, жи. - Фщэ хъунур фщэ, ныздэфщтэ хъунур зэкIуэцIыфпхэ, - жи. Мы хъыджэбзищым щхьэкIэ шищ, фи анэм щхьэкIэ зыш зэвгъэпэщ,- жи.- Гъуэмылэ вгъэхьэзыри, дахэу дызэщIэшэсэнщи, дымыпIащIэурэ дыкIуэжынщ. Айдэ!- жиIэри Iуэхур езыр зыхуеим тригъэуващ.

Арати, къришэжьэжщ аби, хъатэ -2 къэмыхъуу къишэжащ.

И адэм джэдыхъуэ пщыIэ иIэти, абы къэсри, и гъусэхэр джэдыхъуэ пщыIэм къытринэри, езыр и адэм деж къэкIуэжащ.

- Алыхь-алыхь, хъан лъэрызехьэм и къуэ лъэрызехьэр къэсыжащ, и адэм хущхъуэ къыхуихьа хъунщ,- жаIэри хьэблэр къызэхуос, благъэр къокlуэ, я кIуэгъужэгъухэр къызэхопсыхэ.

Хъаным и къуэр ирагъэпсыхыжри и адэм деж щIащэж: хъаныр зэрыхэлът. Бгъэдохьэри:

- Сыт ухуэдэ, дядэ, унэхъыфI?- жи, щIоупщIэ.

- Сыкъызэрыбгъэнащ,- жи хъаныжьым.- Уэ дауэ укъэкIуэжа? Хущхъуэр къэбгъуэта?

- Сэри лажьэ сиIэкъым, уи хущхъуэри къэзгъуэтащ, нэгъуэщI хущхъуэ Iэджи къыздэсшащ.

Хъаныжьыр хъущт жиIэу къыдэплъеящ:

- Сыт хуэдэ хущхъуэ къэпшар? - жи.- Дэнэ щыIэ?

- Си къуэшищри, си къуэшищым я анэри къэсшэжащ.

Ар зэрызэхихыу хъаныжьыр къэтэджыжащ:

- Уэхухухухуху! - жиlэри.- Ара мыгъуэт сэ къызэфыкIыр, нэгъуэщI уз сиIэтэкъым. Ар къыщыбгурыIуакIэ, щхьэ уиIэщ, ар щыпхузэфIэкIакIэ, лIы ухъуащ! - жи.- Ауэ нэгъуэщIуи къэпшар сыт?

- Уи нэмыс нэхъ лъагэ ухъу, дядэ, Мэзхъумэ Нэфыр щхьэгъусэу къэсшащ ...

- ЖыпIэр сыт! Мэзхъумэ Нэфыр лIыкъэ?

- ТеkIуэн хуэзэхукIэ лIы фащэ зэрихьащ,- жи хъаныкъуэм,

и пащIитIри игъэгуфIэурэ.- И тажыр щхьэрызуду и щхьэцышхуитIыp къызэрыщIэхурэ, цIыхубз щыгъын щитIэгъэжащ, дыщэплъымрэ дыщэхумри зэхиухуэнэжащ ...

- Мэзхъумэ Нэфым ущытекIуакIэ, упелуанщ!- мэгуфIэ и адэр.

- Абы нэмыщIкIи, дядэ, Тхьэрыкъуэфыкъуэ дэса благъуэр сыукIри тхьэIухуд зэшыпхъуищри къэсшащ,- жи.- Нэхъыжьыр сысейщ, нэхъыщIитIыр си къуэшитIым я зырызщ.

- Тхьэрыкъуэфыкъуэ дэса благъуэр щыбукIыфакIэ, нарт ухуэдэщ, си щIалэ!- жери къыщотхъу.- Дэнэ-тIэ къэпшахэр къыщыбгъэнар?

- Джэдыхъуэ пщыIэм къытезнащ, - жери Шыкъарэ Шу лъэныкъуэ зригъэзыжащ.

Хъаныжьым унафэ ищIыфынтэкъэ - Къэбэрдей псор Къызэхуигъэсщ аби, и къуищымрэ и къуищым я анэмрэ къригъэшэжри бал яхуищIащ.

- Абы къыкIэлъыкIуэу и нысиплIри хьэгъуэлIыгъуэ зырызкIэ къригъэшэжащ.

Ар зэфIэкIщ аби, мыдреи и къуищми хъаныпхъу зырыз къахуишэри зэшихри унэ зырызу игъэтIысыжащ.

Абдеж щыщIэдзауэ а хэкум бий къихьэжакъым, гъаблэ къихъуэжакъым -тхъэрэ шхэуэ нобэр къыздэсам мэпсэу, жаIэ.

1. Хьэрискхъуэрис - и щытыкlэр, и хабзэр жыхуиlэщ.

2. Хъатэ - лажьэ.

15. ХЪУЭЖЭ И ХЪАРБЫЗ ШХЫКIЭР

Еуэри, жеlэ, Хъуэжэ зы джэд закъуэ иIэти, бэзэрым ихьри, ищэщ, къыщIэкIамкIэ хъарбыз къуэлэнышхуэ къищэхущ аби, къэкIуэжащ. Ар зылъэгъуа и ныбжьэгъужьхэри кIэщIкIэ иужь иту къызэхуос. Хъуэжэм ахэр къригъэтIысэкIри, езыр унэкум итIысхьэжщ аби:

Сэ нобэ зы хъарбызыжь къэсщэхуащи, ар хъарбыз зэрашхкIэ умышхыныр гуэныхьщ,- жиIащ.- ФщIэрэ фэ хъарбыз зэрашхыр?

- Ахай тщIэрэ, щхьэ дымыщIэу! - жаIэ и ныбжьэгъужьхэми.

- Дауэ-тIэ?

- Дауи щхьэуи хэмылъу: бзыгъэ-бзыгъэу яупщIатэри и кур яшх, и фэр хыфIадзэж.

Хъуэжэ къашодыхьэшх:

- Ара хэфщIыкIри?

- Сыт-тIэ абы нэгъуэщIу хэлъыр? - зоплъыж къызэхуэсахэр. КъыджеIэт!

- Абы нэхърэ фыкъеплъи, фигу ивубыдэ! - жери, и фызым йоджэри Iэнэр кърегъэхь.

Хъарбыз къуэлэныжьыр Iэнэм къытрелъхьэри Iэдакъэсэкlэ бзыгъэ-бзыгъэу еупщIатэ.

- Иджыпсту пщым я хъарбыз шхыкIэм фыкъеплъ!- жери хъарбызыку къабзэр щIегъэмэракlуэ.

- Иджы уэркъым я хъарбыз шхыкIэр фызогъэлъагъу!- жери хъарбыз бзыгъэхэр къригъэжурэ ешх.

- Ещанэу былым хъарбыз шхыкIи щыlэщи, фыкъеплъ!- жери хъарбызыфэхэр ешхыж.

- ЕплIанэуи джэд хъарбыз шхыкIэ щыIэщи, фызогъэлъагъу! - жери хъарбыз жылэхэр къищыпыжурэ ешх.

- Хъарбызым шхыкIиплI иIэщи, плIыри зыщывмыгъэгъупщэ!

- Уэлэхьи, абы щыгъупщэ ямыIэ!- жаIэри Хъуэжэ и ныбжьэгъухэр йожьэж.

- Ауэ щыхъуам деж цIыxум я хъарбыз шхыкIэри зэвгъащIэ! - якIэлъоджэ абыхэм Хъуэжэ.

Гупыр зэщIоувыIыкI:

- Ари дауэ?- жаIэри.

- Къывэмыджауэ хъарбызышхэ фымыкIуэ!

16. ЩАУЭ И КЪУЭ ЩАУЭРЭ ХЪАНЫЖЬЫМ И ПХЪУ 3АКЪУЭМРЭ

Еуэри, жеIэ, зы хъаныжь ябгэ щыIэти, и гуащэр уэндэгъушхуэу къигъанэри, зекIуэ ежьащ, шу гуп иришажьэри. Ежьэри, кIуэм-лъейм, кIуэм-лъейурэ, я псыр яухауэ Къумыхум ихьащ. ЗдэкIуэм псынэ къалъыхъуэри, къаруи-псэруи къахуэмынэжауэ, йоуэри, зы псыкъуий IуощIэ. Фэндыр ебгъэжэхкIэ къихъуэнуIатэкъыми, хъаныжьым лIы гъусэхэр къиплъыхьащ:

- Хэт ихьэн?- жиIэри.

-Сэ сихьэнщ,- жери, зылI ихьащ, фэндыр и кIэпкъым кIэрыщIауэ; зытэлай дэкIри, щхьэ пымытыжу кърахыжащ.

- Иджыри хэт ихьэн?- жаIащ.

- Сэ сихьэнщ,- жери нэгъуэщI зы йохьэ, фэндыр и кIэпкъым кIэрыщIауэ; тэлай докIри, аргуэрым щхьэ пымытыжу кърахыж.

НэгъуэщI зыми сихьэнщ жиIа щхьэкIэ, хъаныжьым хуидакъым.

- Гуп дишри щхьэ япымыту къишэжащ къысхужаIэнщ, жиIэри. - Иджи сэ сихьэнщ, - жери, аркъэныр и бгым идзарэ фэндыр и кIэпкъым кIэрыщIауэ, езыр ехащ.

Еувэхри - зы щIыпIэкIэ псынэ дахэ дыдэ къыщIэжурэ ежэкIыу апхуэдэт, жи, псыкъуийр. ЛъитIым я щхьэри пыупщIауэ абдежым щылът, абы япэмыжыжьэу зы джатэ пцIанэжьи хэсауэ хэтт, жи. ЛъэныкъуэкIэ зы пхыщIыкI гуэр иIэти, плъэри - и щхьэр лъэныкъуэкIэ ежьэкIауэ зы щIалэ къабзэ гуэр Iэнэм пэрысщ, щхьэ къэIэт имыIэу матхэри.

Хъаныжьым ар щилъагъум:

- Сэлам алейкум! - жери сэлам ирихащ.

- Уэ алейкум сэлам, еблагъэ!- жи щIалэми, ауэ и щхьэр къимыIэту матхэ.

- Ярэби,- жи хъаныжьым,- мы псым сефэну хуит сыкъэпщIын?

- Ефэ, - жи, - урикъуху!

Щхьэщыгъуалъхьэри зигъэнщIыху ефащ хъаныжьыр.

- Ярэби, щIалэ, си щхьэр щхьэ игъэузрэ жумыIэнум, иджыри сыноупщIынут, - жеIэ, жи, хъаныжьым.

- УзыхуеймкIэ къызэупщI, сэ жэуап уэстынщ.

- АтIэ, мы псым щыщ дрезгъэхьеину хуит сыпщIын?

- Узыхуейм хуэдиз дрегъэхьей!

Фэндым псы из ищIри дригъэхьеящ, ткIуэпс кърамынэу ирафащ.

ЕтIуанэу из ищIри дригъэхьеящ, аби ткIуэпс кърамынэу ирафащ. Ещанэуи из ищIри дригъэхьеящ, фэнд лъащIэм псы тIэкIу иту кърагъэхыжащ: гупым загъэнщIыжат.

- Ярэби,- жеIэ хъаныжьым аргуэру,- мыпхуэдиз пIэщIэгъуэр птелъу птхыр сыт?

- Мы гъэм зэхъузэбзу къалъхум я нэчыхьыр сотх,- жи щIалэм.

- АтIэ си гуащэр уэндэгъуу къэзгъэнащи, сыту пIэрэ къилъхунур?

- Хъыджэбз къилъхуащ, - жи.

- АтIэ абы и нэчыхьыр хэт хуэптхрэ?

- Уи унэIут фызым къуэ къилъхуати, абы хуэстхащ уи пхъум и нэчыхьыр.

- Уэлэхьи, хуэптхами, езмытын!- къолъ хъаныжьыр.

- Йомыт.

Аргуэру хъаныжьым жеIэ:

- Ей, щIалэ,- жи,- нэчыхьыр птхами, къутэж: уэлэхьи, езмытыну!

-Йомыт,- жи щIалэми.

- АтIэ,- жи хъаныжь гуэрым,- мы щхьэхэр щхьэ пыбупщIа?

- Ахэр сэракъым пызыупщIар, мо джатэ пцIанэжьыращ.

- Сыт щхьэкIэ?

- ЗанщIэу къызэреувэхыу, сэламыр ящыгъупщэщ аби, псым ефэну щхьэщыгъуэлъхьати, джатэжьым и къалэныр игъэзэщlащ, жи щIалэм, и тхэныр зэпимыгъэууэ.- Ар тхьэм иуха Iуэхущ. Уэ сэлам къыдэпхати, хуит ухъуащ.

- АтIэ щхьэхэр схьыж хъуну?

- Уи щхьэ кIуэдакъым, уи щхьэр пытмэ, кIуэж!

Арати, аркъэныр и бгым иридзэри хъаныжьыр къыдрахьеижащ.

И пхъум хуатха нэчыхьыр и щхьэм ихьати, хьэдитIыр шым къытрапхэри, хъаныр къокIуэж. И фызым пхъу къилъхуат, и унэIутым къуэ къилъхуати, тхьэ иIуащ зиусхьэным: «Уэлэхьи, ар абы иритами, сэ езмытын!» - жиIэри. Еуэщ аби, унэIут фызым и сымаджэпIэм щIалэ цIыкIyp къыхилъэфщ аби, къэлътмакъым иригъэтIысхьэри, дихри ежьэжащ. Езым зы бгыху жыжьэ гуэр ицIыхути, абы ихьри, сабинр щидзащ, тхьэр игъэпцIакъэ иджы си пхъур имышэмэ, жиIэри.

УнэIут фызым цIутI жиIэну хуиттэкъым.

Йоуэри, а бгыхум ипщэIуэкIэ бгъуэнщIагъ иIэти, закъуэшитI щIэст, жеIэ абы, мэл-бжэн ягъэхъуу. Нэхъыжьым мэлыр игъэхъурт, нэхъыщIэм бжэныр игъэхъут.

Арати, нэхъыщIэм чицIхэр щIигъэфыну бжэнхэр къихужырт пщыIэми, а бгыхум деж къызэрысу, зы бжэн гъэшыфIэ яIэтн, ар хъушэм хэкIт, бгыхум кIэрыхьэрти бзэхырт, жи. Мыдрейхэр пщыIэм къэблэгъэжа нэужькIэ, бжэн джабэхур къахыхьэжырт, и шхуэлым шэ щIэмытыжу. Ар здэкIуэр къыхуэгъуэтыртэкъым щIалэми, еуэри, жэщ гуэрым и шынэхъыжьым жриIэжащ псори.

- АтIэ,- жи нэхъыжьым,- пщэдджыжь уэ мэлыр теху: сэ бжэныр тесхунщи, уэлэхьи, сэ ар здэкIуэр къэсхутэнмэ!- жери.

ЗэгурыIуэри, апхуэдэу ящIащ. Шэджагъуэр хъури, нэхъыжьым бжэнхэр кърехужьэж. Бгыхум къэсри, бжэн джабэхур бгыхум кIэрыхьауэ къилъэгъуащ. КIэлъежьэри, кIэлъыплъурэ, къуэ зэхуакум дохьэ бжэныр. Къуэ зэхуакум жыг дыкъуакъуэ цIыкIy дэтти, бжэн джабэхур абы еупсеяуэ уври, зыгуэр зыщIигъэфащ. «Алыхьалыхь, уэлэхьи, мыр зы бзаджэнаджэ гуэру къыщIэкIынум!» - жиIэри, бжэныр къыдэкIыжа нэужь, езыр дыхьащ.

ФокIэщI иIыгът щIалэми, гынжьейр тригъащхьэщ, иригъапщэри тригъэуащ, арщхьэкIэ, гынжьейр трисыкIа мыхъумэ, уакъым. ЕтIуанэу тригъащхьэри тригъэуа щхьэкlэ, уакъым, гынжьейр трисыкlа мыхъумэ. Ещанэми уакъым. «Янэр ишхыж, сишхыну щытми, сэ а уэ узыгъэшынам семыплъым!» - жиIэри екIуалIэмэ - сабийт! Мо шэ ефа сабийр «пыху» жиIэу жейуэ щылът, жи.

ЩIалэм ар игъэщIагъуэри, ищIэнур имыщIэу къэкIуэжащ.

- Къэбгъуэта?- жи шынэхъыщlэм.

- Къэзгъуэтащ,- жи мыдреqми.- Сабий цIыкIуу къыщIэкIащ.

Хъыданжэрумэм кIуэцIылъу мэжейри мыпхуэдэ къуэ зэхуакум дэлъщ.

- НтIэ дауэ тщIыну?

- ТщIэнуращ: мэлымрэ бжэнымрэ зэхэгъыхьи уэ гъэхъу, сэ сехыжынщи, дянэм сечэнджэщынщ. Абы ищIыр унафэщ.

ЗэгурыIуэри, нэхъыжьыр къехыжщ аби, и анэм хуиIуэтэжащ псори.

Фызыжьри игъэгупсысащ абы:

- Хъыджэбз цIыкIу, хьэмэ щIалэ цIыкIу?

- Хъыданжэрумэм кIуэцIылъщ, сщIэркъым.

- АтIэ, сыту щытми, цIыхущ, къэтхьынщи, тпIынщ,- жи фызыжьым.- Сэ къанышэ сокIуэ жысIэнщи, хьэблэ фызым седжэнщ аби, згъэпщэфIэнщ, фадэ езгъэщIынщ. Уэ мопхуэдэ махуэм къехыжи, гур зэщIэщIи, дегъажьэ, мо фызыжьыр къанышэ макIуэ жаIэу цIыхур къызэхъуапсэу,- жи.- Армыхъумэ, зинэкIэ къалъхуа къыкIэщIадзащ жаIэнщи, тфIагъэпудынщ.

АбыкIэ зэгурыIуэри апхуэдэу ящIащ.

Сабийр пщыIэм къахьри, псы ягъэхуабэщ аби, къабзэу ягъэпскIащ, хъыданжэрумэ къабзэм кIуэцIашыхьри пщыхьэщхьэхуэкIуэу къежьэжащ. Фадэмрэ шхынымрэ пщыIэм къытранащ. «Насып зиIэ, мо фызыжьым къан къихьащ»,- жаIэу псори къехъуапсэу къэкIуэжащ. Къаным Щауэ и къуэ Щауэ фIащащ.

Ауэрэ екIуэкIыурэ - бетэмалкъэ, лIы къыхэкIынум!- щIалэ цIыкIур лIы хъуащ - Щауэ и къуэ Щауэр.

ЗэкъуэшитIыр хуэщIауэ псэути, былымхэр Iэхъуэм ягъэкIуамэ, пщыхьэщхьэм Щауэ и къуэ Щауэ шэсурэ, былымхэр хъушэм къыхигъэкIыжурэ, къихужу щIидзащ. Шууей хъуащ, джатэрыжэ, шабзэрыуэ хъуащ. ЗэкъуэшитIри щIалэм щыгуфIыкIырт - и шыуанэ зэтелъыр щхьэхуэу, цIыхум зэрахыхьэ щыгъыныр щхьэхуэу, унэм зэрыдэс щыгъыныр щхьэхуэу, и аркъэныр мэракIуапцIэм хуэдэрэ фIьщIэу - мис апхуэдэу ягъафIэрт Щауэ и къуэ Щауэр.

БлэкIыр къыхуеплъэкIыу щIалэ дыгъэ къищIыкIащ.

Йоуэри, зы пщыхьэщхьэ гуэрым къуажэ гупэм деж хъаныжьыр лIы уэршэрым яхэту, щIалэр мэшэсри хъушэм пожьэ, я былымыр къыхигъэкIыжыну. Уэршэр гупым щаблэкIым, хъаныжьыр къеплъщкъеплъри къыхуэцIыхуакъым. КъыщыхуэмьщIыхум, йоупщI и уэршэрэгъухэм:

- Мы щIалэ блэкIар сцIыхуркъым, хэт зи къуэр?- жери.

- А зиунагъуэрэ, ар мопхуэдэ фызыжьым къихьа къаныращ, ауэ хэт и къуэми тщIэркъым, - жаIэ лIы уэрщэрым.

«Плъагъуркъа упщIэ бгырыпхым я Iуэху зэрыIукI,- жи хъаны. жьым игукIэ.- Уэлэхьи, хъанымрэ пщымрэ дымыгъуэм апхуэдэ къан, а фызыжьым дэнэ къриух? КъурIэнкIэ соIуэ, алыхьым фIигьэкIуэдамэ, сэ абы и къаныр фIэзгъэкIуэдынкlэ!» - жери мурад ещI.

Йоуэри, махуэ зытIущ докI аби, хъаныжьым бейгуэл -1 егъакIуэ фызыжьым деи.

- Фызыжьым и къаныр къысхуэфшэ! - жери. ИгъакIуэри, фызыжьыр къыщIокI:

- Сыт фыхуей? - жи.

- Дызыхуейращ: хъаныр уи къаным къоджэ.

- Хъанри хьэщ, фэри хьитIым я кум фыкъыдэкIащ: сыт щIалэ сабийм хъаныр къыщIеджэнур? - жери фызыжыр яхуолъ. ФыдэкIи, фыкIуэж! - жери бейгуэлитIри къыдехуж.

Ягъэзэж бейгуэлитIми, хъаным хуотхьэусыхэ:

- Мыращ, мыращ, фызыжьым дыкъыдихужащ, - жаIэри.

- Езы фызыжьыр къафшэ-тIэ! - жери ярегъэгъэзэж.

Псалъэ химылъхьэу къокIуэ, фызыжьыр.

- Уэ еблагъэ, ди шыпхъужь, еблагъэ, тIыc! - куэду къыщыгуфIыкIыу егъэтIыс цIыхубзыр.

Хъаныжьым цIыхухэр щIегъэкIри:

- Уа, ди шыпхъу, - жеIэ, - а уи къаныр зыIурыздзэн уи гугъэрэ, шхьэ къыумыгъэкIуарэ?

- Тхьэ, щIалэ сабийм хъаныр къыщIеджэнур сыт зысIэри, сыгубжьри, нэбгъэкIуагънтIым я щхьэр зэгуэзуд пэтам! - жи фызыжьым.

- Ей, ди шыпхъу, ди шыпхъу, сэ абы есщIэнIауэ аракъым, жиIащ, жи, хъаныжьым.- ЩIалэ къабзэу, щIалэ eкIyy слъэгъуат, и шы тесыкIэри сигу ирихьати, цIыхум яхэсшэнщ, цIыхум езгъэлъагъунщ жысIэри зекIуэ здэсшэну ара къудейщ: дуней илъагъунщ, лIыгъэ зэращIэ, хабзэ зэрызэрахьэ ищIэнщ,- жи. И адэми и жагъуэ хъупу къыщIэкIынкъым, ар сэ гъусэ сщIымэ.

- Тхьэ, арамэ содэм! - жи, цIыхубзыр къэгъэпцIэгъуафIэкъэ! - Алыхь, ар дэгуъэм! - жи. - Сэ къыщIеджэн хуейр сыт жысIэри сыгузэват ...

- Зий, пшэдей жыпIэми дыхуэхьэзырщ шыкIи, Iэщэ-фащэкIи, щыгъынкIи, гъуэмылэкIи! - жиIэщ фызыжьми, зэгурыIуауэ зэбгъэдэкIыжащ.

Арати, жыхуиIа пIалъэр къэсри хъан гупыр зэхуэсащ, Щауэ и къуэ Щауэри абы яхыхьэри, еуэщ аби, зэдежьащ. МакIуэри малъэ, игъащIэм губгъуэ имыхьа щIалэлри къакIэрымыхуу макIуэ.

Апхуэдэу кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ - алыхьым ещIэ ахэр зэрыкIya махуэ бжыгъэр! - псышхуэ гуэрым и Iуфэм носри, абы хэщIапIэ щаIэ хъунти, щызэхопсыхэ.

- Иджы, - жи хъаныжьым, - мыбдей жэщищ-махуищкIэ зыщыдгъэпсэхунщи, абы и ужькIэ мы псым дикIынщ аби, адрыщIым ис иныжьым и шыбзыр къитхунщ! - ар унафэу гупым къахуещI. АпщIондэху щыхэр хэт игъэхъун?

- Сэ згъэхъунщ,- жи Щауэ и къуэ Щауэ.

- АтIэ, бгъэхъунумэ, мис, мопхуэдэ щIыпIэхэм деж щыгъэхъу, уэри укъекIуэлIэжурэ мыбы шышхэ! - къыжриIэщ аби, щIалэм шыхэр зэщIикъуэри ихуащ а хъаныжьым жыхуиlа губгъуэм.

Пщыхьэщхьэм къытехьэжри шхащ, текIыжри, кIыфI зэрыхъуу, шыхэр ауз гуэрым щригъэзщ аби, еуэри, езыр а псышхуэм зэпрыкIащ. ЗэпрыкIри - нэм къиплъыхьыр шыбзт, жеIэ. ЗыкъомыфI къыпихущ аби, псым къызэприхури, бгышхуэ гуэр екIуэкIти, абы щхьэприхури, дытъэмыхъуэ мэзыжьым хигъэпщкIуащ.

ЕтIуанэ жэщыр къэсри, аргуэру псышхуэм зэпрыкIщ, нэхъыбэж къызэприхури а дыгъэмыхъуэ мэз дыдэм хиутIыпщхьащ.

Ещанэ жэщми апхуэдэу ищIащ.

Еплъанэ пщыхьэщхьэм гупыр зэрыгупу кIуэн хуейт адрыщIым шыр кърахуну.

- Иджы, щIалэ, ныщхьэбэ дишхэр къехулIэжи, уанэ тхутелъхьэж,- жи хъаныжьым.- Ныжэбэ иныжьым и шыбзыр къетхужьэнущ.

Абдеж Щауэ и къуэ Щауэ йоупщI абы:

- Уа, хъан, адрыщIым щыIэ шыхэр нэхъ шы лъэпкъыфI мыдрыщIым щыIэм нэхърэ? - жери.

- Хьэуэ,- ЖИ,- зэщхьыркъабзэщ.

- АтIэ,- жи щlалэм,- уэлэхьи, мо бгы екIуэкIым адэкIэ дыгъэмыхъуэ мэзыжьым щIэмыхуэжу щIэтым щыбзыр: ущхьэдэхамэ, шы фIэкIа зыри умылъагъу.

- Ар пэжмэ, слIо дэ нэгъуэщIыпIэ дыщIэкIуэнур! - жи хъанми. Хъан гупыр мэшэсри макIуэ дыгъэмыхъуэ мэзым. Дунейр яуфэбгъуауэ шыр итт, жеIэ, абдежым; хъаныжьыр емплъщ-еплъри:

- Уэлэхьи, мыр сыт къэкIуэкIэкIэ мыбы къэкIуами, адрыщI иныжьым и шым щыщкIэ! - жери хъаныжьыр къыхуоплъэкI Щауэ и къуэ Щауэм, мыдрейри и пащIэкIэм щIогуфIыкI.

ПщIэгъуалэр пщIэгъуалэу, къарэр къарэу; пцIэгъуэплъыр пцIэгъуэплъу, щхъуантIэр щхъуантIэу мо дахэ къомыр мэзым къыщIахури, губгъуэ щхъуантIэм къытрахуэщ аби, кърахужьащ.

Шыр иныжьым ишмэ, ауэ уигъэхунт? ПщыхьэщхьэхуегъэзэкI хъуауэ щIыр зджызджу щIедзэ. Хъаныжьым и фэр, шэхум хуэдэу, покI:

- Иныжьыр къожэ,- жи.

Къэсащ иныжьыр, къуалэбзур и ужьым иту. Къэсыпэри, къуалэбзу къафIэщIар абы и шы лъэгум къыщIидз ятIэр уэгум ирипхъэу арт.

-Хэту пIэрэ мы хьитIым я кум къыдэкIауэ зи мымылъку енэцIыр?-жери къаъхогуауэ щхьибл зыфIэт иныжьыр.

Гупыр щхьэж и занщIэр и гъуэгуу зэбгрож.

- Сэращ уи щыбзыр зыхур! - жи Щауэ и къуэ Щауэ зыкъегъазэри,- СылIти, къесхужьащ, улIмэ сомыгъэху!

ШабзэкIэ зэзэуэну зэпоув. ШабзэкIэ зэрытемыгъакIуэмэ, джатэкIэ зэзэуэнущ; джатэкIэ зэпэмылъэщмэ, хэтIэхэсэ зэдэджэгунущ.

Иныжьым и шэр къедзри, мо цIыкIум къыхутемыгъахуэу, блоцIэфтри йожьэж. Щауэ и къуэ Щауэ и шэр еутIыпщри мо иныжьым инэр хурещI - хъарбыз хуэдиз хъурт абы и зы нэртемыхуэу блэкIынт! Апхуэдэу зэзауэурэ и нэ пщыкIуплIри хурищIащ. Иныжьыр хьэфиз щыхъум, кIийуэ щIэпхъуэщ, мо Индылыжьым хэхуэри хитхьэлыхьыжащ.

Ар зи нэгу щIэкIа гупыр къызэхуэсыжри щIалэм къыщытхъуащ, тIэкIуи къехъурджэуащ: «апхуэдэу иныжьым упэщIэувэ хъурэ: уипIымIамэ, уи быфанэм - 2 сыт напэр диIэу дыIуплъэжынт!» - жаIэри.

Шыр кърахужьэжри къаху. Еуэм, къахум-къакIуэурэ, хъанхэр мэужьэжь, Щауэ и къуэ Щауэ къыщежьэжа махуэм хуэдэу жанщ.

- МобыкIэ негъазэ! - жаIэмэ, щIалэр екIэрэхъуэкIыурэ, шыбэр ныщIегъэджэразэ.

- МыбыкIэ къегъазэ! - жаIэмэ, щIалэр къекIэрэхъуэкIыурэ, къыщIегъэджэразэ.

Хъан гупыр ауэрэ щхьэукъуэ хъуащ. Езы хъаныжьри пэкIэ хэуэу хуожьэ.

Щауэ и къуэ Щауэ хъан гурыр шыбэм и кум хегъыхьэри шыр езым и закъуэ къеху. Зы зэман зэ хъаныжьыр къызэщоури, езыри и гъусэхэри шым хэту къахуу: «Уэлэхьи, мы щIалэр сэ згъэкIуэдын сщIэкъым, езым сигъэкIуэдыимэ!» - жеIэри зы псыхъуэ гуэрым деж гупыр къыщызэтрегъэувыIэ:

- ТIэкIу зыдгъэпсэхуащ, дишхэми жьы Iурыдгъэхьэнщ, - жери.

Арати, а псыхъуэм деж щызэтоувыIэ. Хъаныжьыр мэтIысри тхылъ етх: «Мы тхылъыр нэзыхь щIалэр, нызэрысарауэ, феуи, фыукI! ФымыукIауэ сынэсыжмэ, фэ фызэтезукIэнщ!» - жери. ИтIанэ щIалэр къреджэри ирет:

- ДыздэкIуэжым дызэрыкIуэжыр, ди Iуэхур тэмэм зэрыхъуар, дызэрыузыншэр ящIэн хуеищ. Пщэдей мэремщ, жумэхьэщIыр къыщIэмыкIыж щIыкIэ мэжджытым нэси, мы тхылъыр ефэндым ет, ефэндым сыт къыбжиIэми къыбжиIар гъэзащIэ! - жери.

Тхылъыр и бгъэгущталъэм кърелъхьэ; къошэсыжри, йоуэр аби, Щауэ и къуэ Щауэ къожьэж.

КъакIуэм-къалъэм, къакIуэм-къалъэурэ, жэщ хъуауэ я къуажэм къосыжри, къуажэ гупэм щопсых: «Сэ ныщхьэбэ сынэсыжмэ, си ныбжьэгъухэр къызэхуэсынщи, зызагъэпсэхункъым. Абы нэхърэ ныжэбэ мыбдей сишми сэри жэщырыпщ щитхынщи - 3, пщэдджыжь сыдыхьэжыпщи, нэхъыфIщ» - жери, уанэр и пIэщхьагърэ щIакIуэр и тепIэну мэгъуэлъ. Мо щIалэ гъуэгу тетам, мо гугъу ехьам жэщыр жеипэ закъуэ къыщымыхъуу нэху щащ, къулъшыкъу хъуащ.

Йоуэри, жылэр мэракIуэхьэ къыдокI. Хъаныжьым и пхъур яхэту зы гуп шыгукIэ блэкIырти, мо шу закъуэр абдей щылъу щалъагъум, хъыджэбзым игъэщIэгъуащ, жеIэ, ар:

- Ан-на, къуажэм ныдэмыхьэу мыбдей щепсыха шу закъуэр сыту пIэрэ? ФыкIун феплъыт! - жери хъыджэбзитI къигъэкIуащ.

ЩIакIуэр яIэтри - пурыр къышхьэщихыу щIалэ дахэт! КъахуэцIыхуакъым. Къагъэзэжащ хъыджэбзхэми:

- А джыдэ,- жаIащ,- а щIакIуэ щIагъым зы щIалэ щIалъщи плъэгъуащэрэт! Хэтхэ ейми къытхуэцIыхуркъым.

- НакIуэт, сэри сеплъынти! - жери, хъаным и пхъур къокIуэ абы, щIакIуэ кIапэр еIэт: щIалэр дыгъэ жейм хуждэт.

«Ярэби, зи хэтыр къритщIэну тхылъ гуэр иIыгъыу пIэрэ?» - жери и бгъэгущталъэм йоIэбэри тхылъыр кърех. И адэм и хъэтIыр занщlэу къицlыхужащ: «Мы тхылъыр нэзыхь щlалэр, нызэрысарауэ, феуи, фыукI! ФымыукIауэ сынэсыжмэ, фэ фызэтезукIэнщ!» - жиIэри къуажэ ефэндым деж къитхырт.

Хъыджэбзым игу ирихьакъым ар. А тхылъыр езым и жып ирилъхьэри, абы и пIэкI езым нэгъуэщI итхащ: «Мы щIалэр нызэрысым хуэдэу, си пхъум нэчыхь хуэфтхи, къефт! Ар фымыщIауэ сынэсыжмэ, зы хъулъхугъэ къуажэм фыкъыдэзнэнкъым!»- жиIэу иту, ар щlалэм и бгъэгущталъэм ирилъхьэри езыхэр мэракIуэхьэ кIуащ. аби къулъшыкъушхуэ хъуати,

Щауэ и къуэ Щауэр къэушщ аби къулъшыкъушхуэ хъуати сыкъыкIэроху жиIэри, псынщIэу зридзри, къуажэм къыдэлъэдэжащ. Мэжджытым нэсри - лIыжьхэр къыщIэкIыжырт. Шым зыкъригъэлъэтэхри, тхылъыр ефэндым иритащ.

Тхылъыр зэгуихри, ефэндыр къеджэщ аби и пащIэкlэхэр щIигъэгуфIыкIащ:

-Лlо итыр, ефэнды? - жаIэ лыжьхэм.

-Уэлэхьи, дефэнум, - жи. - Хъаным унафэ къытхуещI мы щlалэмрэ и пхъумрэ нэчыхь яхуэттхыну: фынакIуэ хъанхэ я дей!

Мобыхэми ефэн-ещхэнур я жагъуэтэкъыми, зэрыхьу кlуащ хъанхэ я дей. Ефэндым тхылъыр гуащэм ирегъэлъагъу:

- Мисс, нэчыхь фтхы жеIэ хъаным, - жери.

- АтIэ, хъаным ищIыр унафэщ, - жи гуащэми. – Фтхы!

хъа-

Хьайдэ, лIыжьхэр зэхотIысхьери Щауэ и къуэ Щауэрэ хъаныжьым и пхъумрэ я нэчыхьыр дахэу ятх. Нэчыхьытхыр ешхэрэ ефэу зэхэсу хъыбар къоIу: хъаныжьым шыбэ къихури Урыхужь деж къэсыжащ, - жаIэри.

«Уэлэхьи, сыпежьэнщи, сыхуэгуфIэным сехъуэхъуным!»- жери, я зыр мэшэсри, макIуэ. Носри:

- Уэ къохъусыж, хъан, къохъусыж!- жи.

- Упсэуж!

- Къэпхуар тхьэм хъер пхуищI!

- Тхьэр арэзы къыпхухъу!

- Малъхъэ бгъуэтащи, уи малъхъэми и хъер улъагъу! – жи.

«Агъ, мыр сыт мыбы жиIэр!» - жери егъэщlагъуэ хъаным, ауэ абы къыфIигъэкIыркъым.

Аргуэру нэгъуэщI зы носри ар дыдэр жеIэ. Хъаным зыхуихьынуp имыщIэу егъэщIагъуэ, сыт гъэщIэгъуэн мыбыхэм жаIэр жери.

Абы хэту и ныбжьэгъужь носри, аргуэрыр апхуэдэу къохъуэхъу. «Уэлэхьи, мыбы къэмыхъупхъэ гуэр къыщыхъуа хуэдэм!» - жери Iуеш аби, и ныбжьэгъужьым къоупщI:

- Сыт малъхъэ зи гугъу фщlыр? – жери.

- Агъ, пщIэжыркъэ къебгъэхьа тхылъыр? –жеIэри мобыи егъэщlагъуэ ap. Мы тхылъыр нэзыхьым си пхъур къефт жыпIэри къэптхати, ныжэбэ кIуам нэчыхьыр ттхащ. Иджы догуфIэри дызэхэсщ.

Хъаныжьым и щхьэр занщIэу къыфIэхуащ: «ЗгъэкIуэдыным и пIэкIэ си пхъу закъуэр зыlэщlильхьауэ къыщIокI! - жери . - Ярэби атIэ а псыкъуийм иса щIалэм итха нэчыхьыр къыстекIуауэ пIэрэ?» - жеIэр аби, шыбзу къахуари гъусэу иIари фIэмыIуэхужу къахэкIри, я унэм мыкIуэжу, къаныр зей фызыжьым деж щопсых хъаныжьыр.

- Къохъусыж, хъан, сыту фIыт узыншэу укъызэрысыжар! - жери фызыжьыр къыпожьэ.

- Уа, ди шыпхъужь, - жи хъаным,- шыни хэмылъу, укIыти хэмылъу уи къаныр къыздипхар къызжеIэ!

- Алыхь, икIи сыпщымышынэн икIи сыпщымыукIытэн, пцIы хэмылъуи бжесIэнмэ! - жеIэри, Iуэхур къызэрекIуэкIар хуеIуатэ.

- Тхьэр арэзы къыпхухъу, пэж къызжепIащ. Уи къаными и хъер улъагъу!- жери хъаныжьыр ядей къэкIуэжащ.

«Сэ сымьщелэтэмэ, а тIум я натIэ итыр скъутэну щхьэ, сыпыхьат!» - жиIэри жэщибл-махуиблкlэ емыфэ-емышхэу тобэ къихьыжащ, жеlэ, хъаныжьым.

Арати, унэIутым и къуэр хъаным и малъхъэ хъущ аби, а хэкум я унафэ ищIу псэуащ, жаIэри жаIэж.

1. Бейгуэл - пщым и IэхутхьэбзащIэ.

2. Быфанэ - атэлыкъ анэ, къаныр зыпI анэ.

3. Жэщырыпщихын - зы жэщ зыгъэпсэхун, жеин.

17. КЪУИИЖЬ ЦIЫКIУ

БАЖЭР КЪУЭШ ЗЭРИЩIАР

Еуэрэ-еуэрэт, жи, Къуиижь ЦIыкlу жаlэри зы ,заджэжь цIыкlу псэути, лэжьэгъуэм деж сымаджэ хъурти, гъуэлъырт, шхэгъуэр къэсмэ, хъужти, къэтэджыжырт. Ар еужэгъу и анэми, къохъурджауэ:

Уи ныбжьэгъухэр лlы хъури хыхьэжаш, уэ, щlалэшхуэ брагъуэр, кIэн уоджэгури къокlухь, - НэгъуэщI мыхъуми, сызэрыпщэфIэн пхъэ къысхуэпшэм, хъуркъэ!

Йоуэри, Къуиижь ЦIыкlу и кIэнхэр ещэжри, шызакъуэгу къещэху аби, и анэм пхъэ гъэсын къыхуишэу Iуоувэж. Пхъэ къыхуишэу Iуоувэжри, пщэдджыжь гуэрым мэз макlуэ аби, и шыр хъуэкIуэну еутlыпщ, езым пхъэ пиупщIыну хохьэ. Куэд дэмыкlыу пхъэ Iэплlэшхуэ къыхелъэфри къыхокlыж. КъыхэкIыжмэ - Мымыщэмрэ Бажэмрэ зэкlэсу шэсауэ и алащэжьыр кърахуэкI, пщIэнтlэпсыр къыпыжу.

- Мыр сыт телъыджэ?- жери егъэщlагъуэ Къуиижь ЦIыкlу. Итlанэ сыфхурикъунщ сэ фэ,- жери, аркъэн иIэти, аркъэныр идзщ, зэуэ япщlыхигъахуэщ аби, къеlэри, тlури тlэрабгъуу къридзыхащ. Итlанэ ябгъэдэлъадэри lэпхлъэпх ищlащ.

Мыщэм япэ зыкъещlэжри къолъаlуэ:

- CомыукI,- жи,- пхуэзмыщIэн щыIэкъым!

- Сыт къысхуэпщIэфынур?

- Гъэм фоуэ фшхынумрэ пхъэуэ вгъэсынумрэ сэ къызощтэ, - жи Мыщэм.

- Ерэхъу-тlэ, - жери еутlыпщыж.

- Ауэ, - жи Мыщэм, - сомыlуэтэж: сызэрыптелажьэр щыпlуатэжам деж бий дызэхуэхъунущ.

- Ерэхъу!

Бажэм етIуанэу зыIкъещIэжри, ари къолъаIуэ:

- СыутIыпжыщ,- жи,- зы зэман сэри сыпхьэпэжынщ.

- Дауэ?

- Iэмал къыщыпхуэмынэжам дэж сыкъэбгъуэтынщ. МышыпIыртIэхъу щыIэкъым.

- Ерэхъу,- жери ари еутIыпщыж.

Арати езым къыхилъэфа пхъэ IэплIэр къешэри къокIуэж. Нэху къокIри - и пщIантIэм пхъэ гъурыр дэзщ, и пырхъуэм фо хьэкIуэ тэбакъи тетщ. Къуиижь ЦIыкIу и анэм егъэщIагъуэ ар: мыр дауэ хъууэ дэнэ къикIа, жи. И къуэм цIутI жиIэркъым, фор щIегъэмэракIуэри щысщ.

Зэман докI. Зэанэзэкъуэр матхъэ. АрщхэкIэ Къуиижь ЦIыкIу и анэр зыхуей игъуэткIэ увыIэхэм ящыщтэкъыми, и къуэм къыщохьэ:

- Мы фомрэ мы пхъэмрэ къызздикIыр къызжомыIауэ узгъэшхэнкъым! - жери.

- Дэнэ къыздибгъэкIынур, - жи мыдреими,- пщылI сиIэщи, абыхэм къащэ.

- И пэжыр къызжомыIэмэ, сылIэм и гъунэщ!

Сыт ищIэнт, и щхьэр иужэгъури Къуиижь ЦIыкIум Мыщэр иIуэтэжащ. Нэху къекIри, фор къыщIихьэну Къуиижь ЦIыкIу, щIэкIмэ - фои щымыIэу, пщIантIэми зы пхъэласкIэ къудеи дэмылъыжу! ЩIалэр тIысри гъащ, жи, къыIэщIэщIар и жагъуащэ хъужауэ. Арати, Къуиижь ЦIыкIу аргуэру пхъашэ макIуэ. ЗдэкIуам, Мыщэр къыбгъэдыхьэщ аби, къеуэри къриудащ:

- СомыIуэтэжынупсалъэ къызэптатэкъэ!- жери.- Мы зэм узоутIыпжыщ, етIуанэ гъуэгу укъакIуэмэ, усщхынщ!- жи.

Ар и щынэкIэу Къуиижь ЦIыкIу и мэз кIуэныр щенэри, адэкIэ мыдэкIэ банэ-чыцэ къыщигъуэтмэ, ар пиупщIрэ ишэу къонэж.

Йоуэри, махуэ гуэрым Шыгуэбыкъуэ банэ кIуауэ Бажэр къыбгъэдохьэ:

- IуэхуфIохъу апщий! - жери.

- Упсэу апщий!

- СлIо, Къуиижь ЦIыкIу, банашэ щхьэ укъэкIуа, мо мэзыжьыр уухауэ ара?

Къуиижь ЦIыкIу и насыпыр зэрыкъутэжар жреIэ Бажэми, хуотхьэсыхэ:

- Мэз сыщIыхьэж хъуркъым, - жи, - Мыщэм сищхынущи.

- НтIэ, - жи Бажэм, - зы зэман сыпщхьэпэжынщ бжесIатэкъэ.

Мис иджы си чэзур къэсащ. Еуи, пщэдей а хуеи дыщызэрьщIыхуам накIуэ, сэ а Мыщэр уэзгъэукIынщи, и фэри джэдыгупхъэу къозгъэшэжынщ!- жери зэрыхъунумкIэ зэгуроIуэ.

КъыкIэлъыкIуэ махуэм Къуиижь ЦIыкIу и шызакъуэгумкIэ мэз макIуэ. И алащэжьыр хуейм иреутIыпщхьэ, езыр джыдэ къищтэну щыIэбэм, Мыщэр къэсри иубыдащ:

- Усщхынущ бжесIатэкъэ, щхьэ укъэкIуа?- жери.- Иджы уи лыр сщхынурэ уи къупщхьэм сыщIэфыжынущ, - жи.

Мыщэм ар пэлъэщынт, къеуэри къриудащ. Бажэр къаплъэу щытти, а дакъикъэм хуигъазэри къэджащ:

- Ей, Къуиижь ЦIыкIу, зы мыщэжь къэзукIыну къызолъыхъуэри умылъэгъуауэ пIэрэ?- жери.

Мыщэм а къэджар щакIуэ и гугъэщ.

- Слъэгъуакъым жыIэ!- жи Мыщэм.

- Слъэгъуакъым, - жи Къуиижь ЦIыкIуи.

- А уи пащхьэм къилъыр сыт-тIэ?- жи Бажэм.

- Пхъэ дакъэжьщ жиIэ!- жи Мыщэм.

- Пхъэ дакъэжьщ, - жи Къуиижь ЦIыкIуи.

- НтIэ тхьэкIумэ тети?- жи Бажэм.

- Ар тхьэкIумэкъым, гуанэжьщ жиIэ!- жи Мыщэм.

- Ар тхьэкIумэкъым, гуанэжьщ, - жи Къуиижь ЦIыкIуи.

- НтIэ гуанэжьмэ, джыдэкIэ еуэт, - жи Бажэм.

- МащIэ цIыкIуу къызэуэт, - жи МbIЩЭМ.

- Ерэхъу, - жеIэ Къуиижь ЦIыкIуи, джыдэкIэ йоуэри Мыщэр еукI.

Къуиижь ЦIыкIурэ Бажэмрэ Мыщафэр трахри пхъэ гулъэшхуэм телъу къашэри къокIуэж.

Къуиижь ЦIыкIу Бажэр къуэш ещIри, зэдэтхъэ-зэдэшхэу зэдопсэури фи къуажэкIэ дыдым деж щысщ.

18. ЦЫЖЬБАНЭР, БАЖЭР, ДЫГЪУЖЬЫР

Еуэрэ-еуэрэт, жи, зы мэзыжь гуэрым щIэст, жеIэ, Цыжьбанэр. ЩIэсти, йоуэри, Iэгъэбэгу лъыхъуэу йожьэ. Iэгъэбэгу къилъыхъуэу къыздикIухьым, шокъу жиIэу Бажэжь цIыкIум Iуоуэ. ЩыIууэм, топ хъурейуэ зызэрегъэпщхьэж, уеIэби-уелъэби мыхъуу.

- Сытым уигъащтэ? - жи Бажэм, ар зэпиплъыхьурэ.

- Уи кIэм сигъащтэщ, - жи Цыжьбанэм.

- НтIэ,- жи Бажэм,- дызомыгъэбий. Абы нэхърэ дзейуэ дызэгуэгъыхьи, къэдгъуэтыр ди зэхуэдитIу дыгъэпсэу.

- Ерэхъу, - жери, зэдожьэ цыжьбанэмрэ Бажэмрэ. Зэдожьэри, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, шокъу жиIэу Дыгъужьыжьым хуозэ. Щыхуэзэм, топ хъупейуэ Цыжьбанэм зызэрегъапщхьэ, уеIэби-уелъэби мыхъуу.

- Сытым уигъащтэ? - жи Дыгъужьым.

- Уи дзэм сигъащтэщ,- жи Цыжьбанэм.

- Бажэр игъащтэркъыми-тIэ?

- НтIэ дызэвмыгъэбий, - жи Дыгъужьыжьым. - Абы нэхърэ дзейуэ дызэгуэвгъэхьи, къэдгъуэтыр ди зэхуэдищу дывгъэпсэу.

Ерэхъу жаIэри, зэдожьэ Цыжьбанэр, Бажэжь цIыкIур, Дыгъужьыжьыр. Зэдожьэри, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, зы урыс щIакхъуэ къагъуэт.

- Зэхуэдищу тшхын, - жи Цыжьбанэм.

- Апхуэдэу дывмыгъэщI,- жи Бажэжм.- Ди зэхуэдищу тшхымэ, мы зы щIакхъуэр ди дзажэ дыхьэнукъым. АбbI нэхърэ нэхъыжьыгъуэкIэ дывгъашхэ.

- Ар дауэ, нэхъыжьыгъуэкIэ зэрышхэр?

- Янэ къэдгъуэтар ди нэхъыжьым ирешх, - жи Бажэм - КъыкIэлъыкIуэу къэдгъуэтыр курытым ишхынщ, - жи. - Ещанэу къэдгъуэтыр нэхъыщlэм лъысынщи, псоми ди ныбэ из хъунщ.

Ерэхъу жаlэри зэгуроIуэ.

Дыгъужьыр къопсалъэри:

- Мо Бещто къандзэгу щыхуэдэу Индылым щlалэр щебакъуэм сыкъалъхуащ, - жи.

Бажэр къопсалъэри:

- Щlылъэр щымыджэ-мыпцlэу уафэр щызэпцIагъащIэм сыкъалъхуащ,- жи.

Цыжьбанэм ар зэрызэхихыу къогъ.

- Сыт къыпщыщlар?

- Щlылъэр щымыджэ-мыпцIэм си щIалэ нэхъыщIэр хилъафэри итхьэлэгъати, ар сигу къэкlыжри сыкъигъэдзыхауэ аращ, - жи Цыжьбанэм.

- Атlэ нэхъыжьыр уэращи, шхы!- жаIэри урыс щIакхъуэр - Цыжьбанэм кърат.

Аргуэру йожьэжхэри, кlуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, зы джэд гъэжьа къагъуэт.

- Курытыр сэращ, - жи Бажэм.

- Уэлэхьи, уэмыра!- жи, Дыгъужьым, идэркъым.

- Нтlэ абы дауэ къыщыхэкIакlэ, - жи Бажэм,- девгъауи, нэхъ псынщlэу чэф хъум едвгъэгъэшх.

Ерэхъу жаIэри зэгуроIуэ.

Дыгъужьыр къопсалъэри:

- Сэ фадэ гъунэгъуу зблахмэ, и мэ къудейм чэф сещl,- жи.

Бажэр къопсалъэри:

- Сэ щIэлъым - 1 себакъуэмэ, чэф сохъу,- жи.

Ар зэрызэхихыу Цыжьбанэр къобэ-нобэри къоукlурий.

- Сытыр къэухъу?

- А жыфIа тlэкIум чэф сихъукIащ, - жи.

Дыгъужьымрэ Бажэмрэ я гурыIупсыр къажэу lуагъэзыкI:

- НтIэ джэд гъэжьари зылъысыр уэращ, - жаlэри.

Аргуэру йожьэжхэри, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, гуэгуш гъэва къагъуэт, шыуаным илъу.

- Цыжьбанэм кlэлъыкIуэу чэф хъур сэращ, - жи Бажэм.

- Уэлэхьи, уэмыра!- жи, Дыгъужьым, идэркъым.

-Нтlэ абы дауэ къыщыхэкIакlэ,- жи Бажэм,- дывгъэжеи, нэхъ пщlыхьэпlэ хьэлэмэт зылъагъум едвгъэгъэшх.

Ерэхъу жаIэри мэгъуэлъри мэжей. Дыгъужьымрэ Бажэмрэ пырхъыу щыхуежьэм, Цыжьбанэр тэджри гуэгуш гъэвар ишхащ.

МащIэрэ жея, куэдрэ жея - сытми зы зэман зэ къоушри я пщIыхьэпlэхэр зэхуаIуэтэж:

- Сэ,- жи Дыгъужьым, - кърым хъаным срималъхъэу слъэгъуащ: Iэнэм сыпэрысрэ щынэ гъэвар къытралъхьэу, фадэ пlащIэр къытрагъэувэу, хъаным и пхъур си пщэрыдзэну.

- Сэ, - жи Бажэм, - урысей пащтыхь сыхъуауэ слъэгъуащ: кърым хъаныр си Iэнэзехьэрэ хур хъыджэбзхэр си пщэрыдзэну, сшхынури сызэфэнури жэнэтым кърахыурэ си Iэнэм къытрагъэувэ.

- Сэри ар дыдэр слъэгъуащ, - жи Цыжьбанэм. - Сынывэплъщ, сынывэплъщ абы, уэлэхьэ, мыпхуэдэ тхъэжыгъуэ зиIэм гуэгуш упщlыIужар пхуамышхыжын жысIэри, сытэджщ аби, гуэгушыр мыкIуэдын щхьэкIэ, сэ сшхащ.

Ар щызэхахым, Дыгъужьымрэ Бажэмрэ къилъщ аби, Цыжьбанэм къытелъащ, арщхьэкIэ мыдрейм зызэригъэпщхьэжри къезэгъакъым - я Iэ-я лъэр шхэуэ Iукlыжащ.

Мис ар къарищlащ абыхэм Цыжьбанэм.

1. ЩIэлъ - махъсымэр щазкlэ къузанэм къинэращ.

19. МЭРЕМЩАУЭРЭ БГЪЭЖЬЫМРЭ

Еуэрэ-еуэрэт, жи, мы дунейр къыщигъэщIым, цIыхум нэхърэ нэхъ дахэу тхьэIухудыр къигъэщIат, жеIэ, ауэ Мэремщауэ и шыпхъу Мэремгуащэ къыщалъхум тхьэIухудми нэхърэ нэхъ дахэжу къыщIэкIащ. АрщхьэкIэ, хъыджэбз цIыкIу щIыкIэ, фэрэкI къытекIэри узым ихьынкIэ шынагъуэ хъуащ.

Хэкум ист, жеIэ, тхьэгурымагъуи, тредзэри Мэремщауэр абы деж макIуэ:

- Ярэби, ажалым зы Iэмал гуэри имыIэу пIэрэ?- жеIэри.

Тхьэгурымагъуэр къежьамэ, и жьакIэпэм теувэжрэ игъэджалэ хабзэти, ар хьэщIэ щIалэм къыщыпежьэм, Мэремщауэ пхъуэри, лIыжьым и жьакIэр IэдиитIым телъу къиIэтащ, жи, шылэ бжьамэ къызэращтэм ещхьу. ЛIыжьым игу ирихьащ ар:

- Мы дунейм ар зыжесIа теткъым, щIалэфI, ауэ уи нэмыс дахэм и хьэтыркIэ уэ ныбжесIэнщ, уи шыпху цIыкIур хъужмэ, занщIэу пщыгъупщэжын хуэдэу, - жи лIыжьым.

- Содэ.

- НтIэ, си щIалэ, Шэчэрыщхьэ кхъужьей баринэ дахэ къыщокI, псыр абы и лъабжьэм къыщIэжу. Абдей къыщIэж псым жьы щIимыхуа щIыкIэ къибгъахъуэрэ, и щхьэр гъэбыдауэ къэпхьрэ, ебгъафэмэ, уи шыпхъур абы ажалым IэщIихынущ, - жи тхьэгурымагъуэм. - Ауэ а жыгым тхьэрыкъуищ тесщ, шэ тхъурымбэм хуэдэу хужьу, щыри зы анэм къришауи, - абы я Iизыныншэу зы ткIуэпси къыпхуигъэхъуэнукъым. А тхьэрыкъуищым я гуапэ пхуэщIмэ, уи Iуэхур зэфIагъэкIынщ, - жи.

ТхьэигъэпсэукIэ лIыжьым ехъуэхъури, Мэремщауэ, тридзэщ аби, Шэчэрыщхьэ кIуащ.

Тхьэрыкъуищыр жыг щхъуантIэм къыхэнэхукIыу тест, жеIэ. Мэремщауэр нэхъыжьым бгъэдыхьэри елъэIуащ:

- Си шыпхъу цIыкIур малIэри телъщ, мы фи псы къабзэм щыщу зы Iубыгъуэм игъэхъужынут: сынолъэIу! - жери.

- Уэ, узиIуэху сэ, - жери магъ тхьэрыкъуэ нэхъыжьыр, - сэ сянэр къаукIри пщым ирагъэшхыну хуахьащи, ямыфыщI щIыкIэ къысхуэпхьыжмэ, уи хьэтыри слъагъунт!

Мэремщауэм къегъэзэж аби, пщым и пщэфIапIэм къокIуэ. Тхьэрыкъуэ хужьыр яфыщIыну щеIэ дыдэм пхъуэри къатрихыжащ. ПщIантIэм къыщыдэкIыжым, бейгуэлхэр къапхъуэри яубыдащ:

- Тхьэрыкъуэр къэзыукIар дэращ, уасэншэу додгъэхыжынукъым, - жаIэри.

- И уасэр сыт?

- Шагъдий пщIэгъуалэ.

Мэремщауэ цIыхум зэрахэтыр а шы закъуэрат, ауэ дауэ елъэIуами, арыншэу къыдагъэкIакъым. Сыт ищIэнт - Мэремгуащэр и псэм еджэу телът: епсыхри лъэсу къыдэкIыжащ. Шэчэрыщхьэ кIуэжри тхьэрыкъуэ нэхъыжьым иритыжащ и анэм и хьэдэр. ЖьэкIэ зы псы Iубыгъуэ псынэм къыхихри, IурикIэщ аби, тхьэрыкъуэ анэр лъэтэжри, жыгыщхьэм пытIысхьэжащ.

Мэремщауэм псыр къригъэхъуэну зыщригъэзыхым, тхьэрыкъуэ курытыр къыпотIыс:

- Мы псынэм и Iыхьэ щанэр сысейщ! - жери.

- Си шыпхъу цIыкIур малIэри телъщ, мы фи псы къабзэм щыщу зы Iубыгъуэ закъуэкIэ си хьэтыр къэлъагъу!

- Тхьэ, сэ уи шыпхъу цIыкIур си мыIуэху, - жи тхьэрыкъуэ курытым. - Сэ си бын цIыкIуищ мыгъуэр блэм ишхыну зигъэхьэзыращи, имышхамэ, къысхуIэщIэх, ишхамэ, и ныбэм къихыжи, къысхуэхьыж - мис итIанэ уи хъэтыри слъагъунт!

- Уи бын цIыкIуищыр дэнэ здэщыIэр?

- Шыгуэбыкъуащхьэ къыщыкI нэхъ жыгышхуэ дыдэм и щыгум абгъуэ тетщ, мис а абгъуэм ис мыгъуэщ си бын цIыкIуищыр, - жи курытым.

КъуэIэнэщIыр зэпеупщIри, Мэремщауэр макIуэ Шыгуэбыкъуащхьэ. Абдежым зы жыгеишхуэ тетщи, и щхьэр уафэм лъоIэс, абы дэпщеин и мураду зы блэ абрагъуэ къопщ, тхыцIакIуэ хуэдиз хъууэ. Жыг щIагъым цIыху щIэту щилъагъум, блэм зыкъритIэри, щIалэр IукIэ ишэу хуежьащ. Мэремщауэ и сагъындакъыр кърихри, къызэфIидзэщ аби, Iурыуэр иригъажьэри, шабзэшэр жьэдэз ищIащ. IукIэ щыхузэфIэмыкIыжам, блэр и кIэмкIэ къауэри, щIалэр къриудащ.

Тхьэм ещIэ ар абдеж зэрыщылъам и жылыр, ауэ Мэремщауэ зыкъыщищIэжам, блэр жыгым и зэхуэдитIым нэс дэпщеят, жи. Мэремщауэ и щхьэр вууэ къыщыпщыжри, зы бгъэшхуэ абдежым щыуфэразэу къилъагъущ аби, елъэIуащ:

- Къуалэбзум лей къалъос, укъехрэ сыпIэтамэ, мо блэр сыукIынти, тхьэрыкъуэ шырищыр къезгъэлынт! - жери.

Бгъэр къехщ, щIалэр и пщэм дигъэтIысхьэщ аби, иIэтри, итIанэ къыжриIащ Мэремщауэм:

- Сэри мы блэжьым сыщошынэ, лIэун, ауэ иджыпсту сыблэлъэтынущи, пхуещIэIамэ епщIащ, пхуемыщIэмэ, укъэнащ,- жери.

Мо жыгым ешэкIауэ дэпщей блэм и кум хуэзэу бгъэр щыблэлъэтым, Мэремщауэ и джатэр къихати, еуэри, и зэхуэдитIым деж щызэпигъэлъэтщ аби, IыхьитIу къригъэхуэхыжащ.

- Иджы, щIалэфI, - жиIащ бгъэжьым, - мы букIам и лъы бахъэр зэращIихьэу, тхьэрыкъуэ шырхэр илIыкIынущ. ПщIа псом къахэныжынкъым, усIэтынщи, абгъуэр къытехи, быныр зеим хуэдгъэхьыж!

- ЕужьэрэкI-тIэ! - жиIэщ Мэремщауи, бгъэр дэлъэтеищ уафэгум нэсуи, абгъуэр къащтэри, тхьэрыкъуэ курытым хуахьыжащ.

Мэремщауэ бгъэм тхьэигъэпсэу жриIэри, псыр къригъэхъуэну псынэ къыщIэжым щыбгъэдыхьэм, тхьэрыкъуэ кIасэр къыпотIыс:

- Мы псынэм и Iыхьэ щанэр сысейщ,- жери.

- Си шыпхъу цIыкIур малIэри телъщ, - жи Мэремщауэ. - Мы фи псы нэхум щыщу зы Iубыгъуэ закъуэ къизгъэгъахъуэ, сынолъэIу!

- Тхьэ, уи шыпхъу цIыкIур сэ си мыIуэху, - жи кIасэм. - Сэ си къэшэным зигъэгусэри Истамбыл кIуэжащи, ар къысхуэбгъуэтыжрэ къысхуэпшэжмэ, сэри уи хьэтыр слъагъунщ.

- Уи къэшэныр сыткIэ къэсцIыхуну?

- Тхьэрыкъуэ махуэщ, тхьэрыкъуэ пщэхущ, и жьэгъухум IэпапIэзакъуэ фIыцIэу хэсщ.

«Шагъдий пщIэгъуалэр сиIэжкъым, Истамбыл нэс сытым сихьын?» - жиlэри гупсысащ Мэремщауэ, нэгъуэщI къыхуэмыгупсысу бгъэжьым деж макIуэ, табу щхьэщэщкIэ йолъэIу:

- Истамбыл нэс сыхьи, сыкъэхьыж, дыкъэсыжмэ, къыстеплъхьэр си хьэлъэщ!- жери.

- Уи псалъэ уепцIыжынкъэ? - жи бгъэжьым.

- Уащхъуэ Мыващхъуэ КIанэ!

Бгъэжьым Мэремщауэр егъэшэсри Истамбыл ехь. Истамбыл мэзыр щIащыкIри къагъэзэжауэ къэкIуэжрэ пэт, щIалэм и пщэдыкъым зы ткIуэпс закъуэ къыдэткIуащ. Мыр сыту пIэрэ жиIэрэ дэплъеймэ - тхьэрыкъуэ махуэу тхьэрыкъуэ пщэхут, и жьэгъуху дахэм IэпапIэ закъуэ фIьщIабзэу хэсу! Тхьэрыкъуэ дахэм нэпс щIегъэкIри къудамэм тесщ - абы нэпс къытеткIуауэ арат Мэремщауэм.

- Сыт къыпщыщIа, тхьэрыкъуэ цIыкIу?- жери йоупщI.

- Сызыпылъым и жагъуэ сщIыри мыбы сыкъэкIуэжати, сыхуозэш: сщIэнур сщIэркъым, - жи тхьэрыкъуэ пщэхум.

- Нтlэ сэ абы срилIыкIуэщ, си къэшэныр къысхуэшэж жиIэри сыкъигъэкIуащ, - жи Мэремщауэми.

Тхьэрыкъуэ цIыкIур мэгуфIэри, бгъэжьым къошэс аби, тIури къокIуэж.

Мэремщауэ бгъэм тхьэигъэпсэу жреIэри, псынэпсыр къригъэхъуэну щыкIуэкIэ, тхьэрыкъуэ цIыкIуищыр къыпотIыс.

- Иджыри къэнар сыт?- жери нэщхъей къохъу Мэремщауэ.

- Зыри къэнакъым, - жи нэхъыжьым. - Мы дунейм зы дэлъху тетмэ, етIуанэр уэращ. Ауэ мы псым жьы щIимыхуу уэ къыпхуигъэхъуэнукъым. Уэ кIуэж, дэ а псыр Iубыгъуэ зырызу уи шыпхъу цIыкIум ныхуэтхьынщ,- жи.

Щlалэм егъэзэжри, куэбжэм щыдыхьэжкIэ, Мэремгуащэр къыпожажьэ:

Къохъусыж, къохъусыж, си дэлъхушхуэ!- жери.

- Мыр дауэ ухъу, хэт уигъэхъужа?- егъэщIагъуэ Мэремщауэ.

- Тхьэ, къыздихуари къыздикIари дымыщIэ, - жи и анэм, - тхьэрыкъуэ хужьищ унэм къыщIэлъатэщ, уи шыпхъум псы Iубыгъуэ зырыз къыIуракIэри ежьэжащ, - жи.- Абы и ужькIэ хъужри къыщылъэтыжащ.

Мэремгуащэ фэрэкI напэ хъури и дахагъэр кIуэдат. Мэремщауэз ар щилъагъум, и гур къиузыкIащ, ауэ зыкъригъэщIакъым. АрщхьэкIи апхуэдэр пхуэбзыщIын: Мэремгуащэ нэджэIуджэ IуэрыIуэтэжу ежьащ. Хъыджэбз цIыкIум къыщыщIар хъуащ жаIэ, гъащ, ауэ цIыкIути, псынщIэу щыгъупщэжри и ныбжьэгъухэм яхыхьэжащ.

Ауэрэ зэмани кIуащ, Мэремгуащи и шэгъуэ хъуащ. Хьэблэ хъыджэбзыр докIуэ, хьэблэ щIалэм къашэ - Мэремгуащэ и гугъу хъыджIыркъым. И щIыбым къиплъэр къохъуапсэ, и нэкIум къиплъэр къаугъуэж. Мэремгуащэр кIуэ пэтми мэжэщI, цIыхум яхэмыхьэж мэхъу. И дэльхури абы ирогузавэ.

Махуэ гуэрым Мэремгуащэ мыпхуэдэу къыжьэдохуэ:

- Еууей, си дэлъхужь мыгъуэ, Мэремщауэ и шыпхъужь къыдэнэжар жаIэу узгъэпуд нэхърэ фэрэкIым сихьами, нэхъыфIти! - жери.

А псалъэр дэлъхум и гум кIуэри узу итIысхьащ.

Сыт ищIэнт - аргуэру тредзэри тхьэгурымагъуэм деж макIуэ:

- Ярэби, тхьэм и нэфIыр зыщыхуа, мы си шыпхъум и гузэвэгъуэм Iэмал гуэр имыIэу пIэрэ?- жери.

- Щхьэ имыIэу, - жи тхьэгурымагъуэм, - иIэщ абыи Iэмал, ауэ абы и Iэмалыр куэдкIэ нэхъ гугъущ.

- ЖыIэ уэ!

- ЖысIэмэ, жысIэ: уи нитIыр къихи, гъави, лыр егъэшх, лэпсымкIэ и напэр егъэтхьэщIи, сэпсаууэ Хъужынщ, - жи тхьэгурымагъуэм.- НэгъуэщI Iэмал сэ сщIэркъым.

ЩIалэм и щхьэр къыфIэхуауэ къокIуэж, хьэщIэщым щIотIысхьэ, и нитIыр кърехри шынакъым ирелъхьэ, итIанэ, и анэм йоджэри, езыр мэгъуэлъ, и щхьэр шхыIэным щIэлъу.

- Сыт ухуей, си щIалэ?- жи, и анэр къышIохьэри.- Усымаджэ, тIy?

- Сысымаджэкъым,- жи,- дянэ, си жеин къэкIуати, сыгъуэлъащ. СыныщIоджаращ, - жи, - мо шынакъым илъ нитIыр Мэремгуащэ къыхуэсщэхуащи, хуэгъави егъэшх, и ЛэпсымкIэ и нэкIур хуэтхьэщI!

- Ар сыт хабзэ, на-а! - егъэщIагъуэ и анэм.

- Ар зи хабзэм ущIэмыупщIэу зэрыбжесIам хуэдэу щIы! - жери мэгубжь мо зи нэжьгъитIыр къиузыкI щIалэр.

И анэм шынакъыр къещтэри щIокIыж, нитIыр егъавэри и пхъум ирегъэшх, лэпсымкIэ и нэкIуитIыр хуетхьэщIри егъэгъуэлъыж. Нэху къокIри - Мэремгуащэ зэрыщытам нэхърэ нэхъ дахэж хъуауэ къотэдж. Ар зылъэгъуа я анэр кIийуэ хьэщIэщым мажэ:

- ПсынщIэу, си щIалэ, псынщIэу, - жи, - уи шыпхъур зэрыхъужам еплъ! - жиIэурэ щIалэр къыщелъэф.

Къыщелъэфри - щIалэм и нитIыр имысыжу къыщIокI. Ар зылъэгъуа анэр къызэфIомахэ:

- Е си щIалэ делэ Мыгъуэ, щхьэ дыбгъэунэхъуа, - жи, - уэри щхьэ зыбгъэунэхъужа!

Мэремгуащэр къосри, и дэлъхум зрищIэжар щилъагъукIэ, и щхьэцхэр къречыж, и нэкIухэр ефыщIыж.

- Сыт мыгъуэу сщIыжын сэ си дахагъэри иджы! - жи.

Абы хэту Я пщIантIэм зэрамыщIэжу бгъэшхуэ къыщотIыс: - Мэрем и къуэ Мэремщауэ сыхуейт,- жери. Мэремщауэм ар зэхехри и шыпхъум зыкъыщIрегъэш:

- Еблагъэ,- жи,- си ныбжьэгъужь!

- ФIым дыхуиблагъэ, Мэрем и къуэ Мэремщауэ! Сэ си щIыхуэ тIэкIум щхьэкIэ сыкъыпхуэкIуащ: пщIэжрэ тхьэ къызэрысхуэпIуагъар?

- СощIэж,- жи,- си ныбжьэгъужь, ауэ, плъагъуркъэ, сэ хьэфиз сыхъуащ, сыт пхуэсщIэжыфын? Ухуеймэ, си гъащIэр узот! - жи.

- Уи гъащIэм иджыри ухуеижынщ, хуэмыху, щхьэ укъэдзыхэрэ! - жи бгъэжьым.- Сэ апхуэдэукъыми узэрысцIыхур!

- Къысхуэгъэгъу, си ныбжьэгъужь, - жери, укIытэжауэ и щхьэр ирехьэх Мэремщауэ. - НакIуэ жыхуэпIэм сынэкIуэну сыхьэзырщ.

- Хьэуэ, Мэрем и къуэ Мэремщауэ, сэ сыкъыщIэкIуар уи шыпхъу дахэращи, си къуэм къет!

- Iay, ар дауэ хъун! - къоуIэбжь Мэремщауэ. - Бгъэм цIыху яшэ хабзэ?

- Уи псалъэм утетыжыну хьэмэрэ тхьэгъэпцI ухъуну?

- Уэлэхьи, си ныбжьэгъужь, уэр мыхъуамэ, си шыпхъур симыIэжынут. Ауэ щыхъуакIэ, мэ: уи къуэм хьэлэл хухъу! - жиIэри, Мэремгуащэр бгъэм иритащ.

Бгъэр, хъыджэбзыр ипхъуатэри, лъэтэжащ.

Ауэрэ илъэс дэкIа, нэхъыбэ дэкIа - Мэремщауэ баш гъуазэкIэ къикIухьу есауэ, зыщIыпIэ къикIыж пэтрэ, и дамэ ижьым пцIащхъуэ къытотIысхьэ:

- Мэрем и къуэ Мэремщауэ, - жи, - бгъэжьыр къолъэIу пщэдей уныхуеблэгъэну.

- Дэнэ сыздеблэгъэнур?

- Уэ къуажэбгъум ныдэкI, - жи пцIащхъуэм, - адэкIэ сэ усшэнщ.

Арати, етIуанэ махуэм Мэремщауэр макIуэри къуажэбгъум мэув, пцIащхъуэ цIыкIyp и дамэм къытотIысхьэри, мобыкIэ-мыбыкIэ жиIэурэ ешэ. ИтIанэ и шыпхъур къыпожьэри IэплIэ къыхуещI, и Iэр еубыдри унэ гуэрым щIешэ, шэнтжьейм ирегъэгъуалъхьэри, «зомыгъэхъейуэ щылъ», - къыжреIэ. Езым щхьэгъубжэр зэIуегъэжри маджэ. А дакъикъэм тхьэрыкъуищыр къыщIолъатэ унэм, тIум яупсыр Мэремщауэ и нэжьгъым иракIэ, ещанэм и псыр къыIурекIэри щIолъэтыж. Асыхьэтым Мэремщауэ и нитIри къокIэжри псори илъагъу мэхъуж. Мэремгуащэ гуфIэжу къоплъри щытщ, Мэремгуащэм щIалэ бжьыфIэшхуэ къыбгъурытщ, укIытэри цIыплъ хъуауэ.

- Мыр хэт? - жи Мэремщауэ, - мы щIалэ дэгъуэр хэт хъуну?

- Сэращ,- жи, - бгъэм и къуэр.

Мопхуэдизыр зи нэгу щIэкIа Мэремщауэм ар фIэтелъыджэ мэхъу:

- Ар дауэ, - жи, - бгъэм цIыxy Къраш хабзэ?

- Сэ сыкъришауэ аракъым, - жи бгъэжьым и къуэм. - СыкъалъхуагъащIэу сядэ-сянэр узышхуэм ихьати, бгъэм игу къысщIэгъури, сыкъихьщ аби, сипIауэ аращ.

- Дэнэ щыIэ-тIэ си ныбжьэгъужьыр?

Унэм къыщIашри хьэгъуэлIыгъуэм хашэ: хьэкIэкхъуэкIэр щхьэхуэу йошхэ-йофэ, къуалэбзухэри щхьэхуэу йошхэ-йофэ. Хуей гуэрым джэгушхуэ итщи, гукъыдэж зиIэр макIуэри къофэ. Бгъэшхуэр и закъуэу щысти, Мэремщауэр абы деж макIуэ, сэлам гуапэ зэрахри, Iэнэ уху а щытти, пэротIысхьэри, мэхъуахъуэ, йошхэ-йофэ. МазэкIэ зэхот хьэгъуэлIыгъуэр.

Шэчэр ауэ игъащIэми тхьэIухуд тIысыпIэкъэ - йоуэри, зы тхьэIухуд хъыджэбз хулъохъури къыхуашэ, и малъхъэми уасэу жеIэри алъп кърет. Къагъэшэс аби, тхьэIухудыр и шыплIэм дэсу къаутIыпщыж.

Нобэр къыздэсам матхъэ-машхэри ди къуажэкIэм деж щысщ. Ар зи фIэщ мыхъур ирекIуи, иреплъэ.

20. НЭГЪЭЦIУ

Еуэрэ-еуэрэт, жи, къуажэ гуэрым фызыжь цIыкIу дэст, пхъу закъуэ иIэу. Зыгуэр къепсэлъамэ, хъыджэбз цIыкIум и нэр къицIыщхъукI хабзэти, абы щхьэкIэ псори къызэреджэр НэгъэцIут. Йоуэри, пщэдджыжь гуэрым фызыжь цIыкIу бэзэрым кIуэнхуей Мэхъури, и пхъу закъуэм мыпхуэдэу жреIэ:

- НэгъэцIу, - жи, - сэ бэзэрым сыкIуэнущи, кIэнфет къыпхуэсхьынщ, уэ унэм ущIэмыкIыу щIэс, сэ сыкъэсыжыхукIи бжэр зыми xyIyoмыx! ХуIупхмэ, дыгъужьым уишхынщ, алмэстым уихьынщ, -жери фызыжь цIыкIур докI.

Я шыгъуэгу хадэм нэжьгъущIыдзэ хэсу къыщIэкIри, абы псори зэхихащ.

Абы хэту дыгъужьыжьыр къэсри бжэм теуIуащ.

- Хэт ар? - жи НэгъэцIу.

Дыгъужьыжьым адыгэбзэ ищIэртэкъыми, къугъри мэзым кIуэжащ. НэжьгъущIыдзэм ари зэхихащ.

Абы и ужькIэ мыщэжьыр къакIуэри бжэм теуIуащ.

- Хэт ар?- жи НэгъэцIу.

- Нанэ бэзэрым къикIыжащ, бжэр ныIyx! - жи мыщэжьым.

- Ахайт, мыщэжь, укъыщIэзгъэхьэнукъым, - жи НэгъэцIу. - Уэ уи макъыр макъыжьщ, нанэ и макъыр макъ цIущ.

Мыщэжьри гъумэтIымэу мэзым кIуэжащ. НэжьгъущIыдзэм ари зэхех.

Абы я ужь иту алмэстыр къосри бжэм тоуIуэ.

- Хэт ар? - жи НэгъэцIу.

- Бэзэрым сыкъикIыжащ, кIэнфети къыпхуэсщэхуащ: псынщIэу бжэр ныIyx! - жи алмэстым макъ цIукIэ.

- НтIэ уи Iэбэр бжэ щIагъымкIэ къыщIэгъэлъади, сегъэплъыт!- жи.

Алмэстым и Iэр бжэ щIагъым щIегъэлъадэ.

- Уу алмэсты, уэ уи Iэр фIьщIэжьщ, нанэ и Iэр хужьыбзэщ: зыIуегъэх! - жери НэгъэцIу бэлагъкIэ къоуэ абы и Iэм.

Алмэстым и Iэр къыщIепхъуэтыжри, гъырэ бгэуэ мэзым мэкIуэж. Мис итIанэ нэжьгъущIыдзэр къокIуэри бжэм къытоуIуэ:

- НэгъэцIу-НэгъэцIу, сэ бэзэрым сыкъикIыжащ, кIэнфети куэду къыпхуэсхьащ, - жи макъ цIукIэ, - псынщIэу бжэр ныIyx!

- НтIэ, уэ унанэр пэжмэ, уи Iэр бжэ щIагъымкIэ къыщIэгъэлъадэт! - жи НэгъэцIу.

НэжьгъущIыдзэм и Iэр бжэ щIагъымкIэ щIегъэлъадэ.

- Уу, нэжьгъущIыдзэ бзаджэжь, сыкъэбгъэпцIэну арати узыхуейр! - жи НэгъэцIу.- Ди нанэ и Iэпхъуамбэм пытыр Iэбжьанэщ, уэ уи Iэпхъуамбэм пытыр лъэбжьанэщ: кIуэж мэзым! - жи.

НэжьгъущIыдзэм цIутI жимыIэу къыIуокIыжри, лъэбжьанэм ещхь Iэбжьанэжьхэр пеупщI, и Iэхэр къабзэу етхьэщIри егъэзэж аби, бжэм тоуIуэ:

- НэгъэцIу-НэгъэцIу, - жи макъ цIукIэ, - бэзэрым сыкъикIыжащ, кIэнфети куэду къыпхуэсхьащ: псынщIэу сыныщIэгъэхьэж!

- НтIэ, уэ унанэр пэжмэ, уи Iэр бжэ щIагъымкIэ къыщIэгъэ жыт!

НэжьгъущIыдзэм и Iэр бжэ лъабжьэмкIэ щIигъэлъадэмэ нанэ и Iэм ещхьу къабзэт, и Iэбжьанэхэри пыупщIат. Нанэ къэкIуэжащ, - жиIэри, гуфIэщ аби, НэгъэцIу бжэр щыIуихым, нэжьгъущIыдзэр унэм щIэпкIэщ, хъыджэбз цIыкIур къиубыдри, шыуаным иридзэщ аби, игъэващ. Игъавэри, етIысылIэщ аби, лы Iыхьэ закъуэ фlэкlа къимыгъанэу, ишхри шыуаныр дригъэжеижащ.

Абы ирихьэлIэу фызыжь цIыкIур пщIантIэм къыдыхьэжу щилъагъум, нэжьгъущIыдзэр шынэри гуэным итIысхьащ.

- НэгъэцIу-НэгъэцIу! - жиIэри нанэр къыщытеуIуэм, бжэр Iужащ.

Бжэр Iужри - Нэгъэцlу щlэстэкъым. Дэнэ кlуауэ пlэрэ мыр? - жиlэри, зыщиплъыхьым фlэль шыуаныр къилъэгъуащ. Иплъэмэ - лы Iыхьэ илъщ. Едзакъэри - игъащlэм имышхам хуэдэу lэфlт. «Алыхь-алыхь, мыр сыту lэфl! Тхьэ, ар зи lэфlагъыр, сэ сымышхыу, езы цlыкlум езгъэшхыжыным», - жиlэри джащ:

- Нэгъэцlу-Нэгъэцlу, дэнэ ущыlэ? - жери.

НэжьгъущIыдзэр гуэным къопсэлъыкl:

- НэгъэщIу уэрэ дэрэ Iэм-Iэм тщIащ! - жери.

- А сигъэунэхъу мыгъуэщ, а сыкъигъэсэхыж мыгъуэщ: си хъыджэ6з закъуэр сигъэшхыжащ нэжьгъущIыдзэ гъуамэжьым! - жиIащ фызыжь цIыкIуми, гуэныщхьэр игъэ6ыдэщ аби, гъуо къигъуэтри, жылагъуэр зэхуригъэшэсащ.

Зэхуригъэшэсщ аби, яхуэгъащ, яхуэтхьэусыхащ, итIанэ яжриIащ мыпхуэдэу:

- НэгъэцIу нэхъ дахэ къигъэщIам яхэтакъым: нэжьгъущIыдзэр схуиукIыу, НэгъэцIу къысхуэзыгъэхъужым НэгъэцIу фызу естынт! - жиIэри.

Апхуэдиз цIыху зэхуэсам зы къахэкIакъым, нэжьгъущIыдзэр сэ сыукIынти, НэгъэцIу сэ къэзгъэхъужынти жиIэну. Псори Iэнкуну здэщытм, Къуиижь ЦIыкIур къыдохьэ, сыт къэхъуар жеIэри. Къэхъуар щыжраIэкIэ:

- НэжьгъущIыдзэри сэ сыукIынщи, НэгъэцIуи къэзгъэхъуIынщи, малъхъэнэгъуи сыпхуэхъужынщ, зы закъуэкIэ сыкъэбгъэгугъэмэ! - жери къоув Къуиижь ЦIыкIу.

- Ар сыт хуэдэ закъуэ?

- Щхьэфэгъуэплъ жыпIэу сызэрыкъуийр къызомыхъуэну сыкъэбгъэгугъэмэ!

Фызыжь цIыкIу тхьэ иIуэри къигъэгугъащ. Къыщигъэгугъэм, щыуан цIыкIу къритащ:

- Иджыпсту ежьи, мы шыуаным из 6ыдзышэ схузэхуэхьэс! - жиIэри.

НэгъэцIу и анэр жылэм яхэлъэдащ 6ыдзышэ лъыхъуэ. Къуиижь ЦIыкIу гуэным иIэбэри, нэжьгъущIыдзэр кIийуэ кърилъэфщ аби, пщIантIэкум ит тутеижьым ирипхащ. Зыгуэрым щIопщ иIыгъти, къыIэпихри, еуэщ аби, нэжьгъущIыдзэр дригъэлъеящ. А6ы ирихьэлIэу фызыжь цIыкIури къосыж:

- А щхьэфэ дыщэ, а дыщэ плъыжь, 6ыдзышэр из схуэщIакъым, дауэ мыгъуэ хъуну? - жери.

Из хъуным щалэ къыхуэту арати, дызыхуейм хуэдиз дыдэр къэпхьащ жиIэри Iихащ. Iихщ аби, къамышымкIэ нэжьгъущIыдзэм еуэм ишхар къыIуригъэпкIым, къыIуригъэпкIар шыуаным къыхигъахуэурэ, псори къыжьэдигъэпкIыжащ. ИтIанэ 6ыдзышэр зэIищIэм, ебжурэ, НэгъэцIур псэууэ къыхигъэтэджыкIыжащ, и лъэнкIапIэ нэгэгъум фIэкIа къэмыту.

- Ари мыдэ щыIэщ! - жиIэри, жэщ аби, анэм къыщlихащ НэгъэцIу зэрагъэва шыуаныр.

Къуиижь ЦIыкIу а6ы хэлъ лы Iыхьэр къыхихри, быдзышэм хигъэджэразэщ аби, зэрылъам ириупцIэжри сэпсаууэ икIэжащ.

А6ы и ужькIэ нэжьгъушIыдзэр шы мыгъасиблкIэ зэкIэщIатхъащ.

Езыхэр тхъэрэ-шхэуэ къызэхэнэжауэ Къалэжь къуажэкIэм деж щысщ, унэ зэтетышхуэм щIэсу.

21. НЭНАУ И КЪУЭ НЭНАУ

Еуэрэ-еуэрэт, жи, мис мы Къэбэрдейм хуэдэ хэку гуэрым ист, жеlэ, лlыфl гуэр, хэт и лlыгъэ жаlамэ, мопхуэдэм и лlыгъэ хужаlэу. Лlыфlым къигъэщlэнур къигъащlэри, и лlэгъуэр къыщысым, къуищ иlэти, и къуищыр къриджэри, уэсят къахуищlыжащ:

- Иджы, си щlалэхэ, сэ дунейм сохыж, - жи. - Икlи сывмыгъей икlи фыкъысхуэмыщыгъуэ - сэ зылl игъэщlэни къэзгъэщlащ, зылl илъагъун слъэгъуащ. Былымышхуи къыфхуэзгъанэркъым, ахъшэшхуи къыфхуэзгъанэркъым, сэ къыфхузэзнэкlыр си цlэ закъуэращи, фымыгъэпуду зефхьэ, лlыфl къуэфl хуэщтэкъым жевмыгъыlэ. Къимыдэкlэ, - жи, - си уэсятыр мыращ: сыщlэфлъхьэжа нэужь, си щlалищым жэщ зырызкlэ си кхъащхьэр схуэфхъумэ-япэрей жэщищым!

Арати, лlыфlыр малlэри щlалъхьэж. Япэрей жэщыр къосри нэхъыжьитIым цlутl жаlэркъым. Щыжамыlэм, нэхъыщlэр - Нэнау и къуэ Нэнаукlэ зэджэр - къопсалъэ:

- Дядэм и уэсятыр фщыгъупщэжа? - жери.

- Уэлэхьэ, тщымыгъупщэжа, - жи нэхъыжьым, - нобэ кIуэн хуейри сэратэм, ауэ си щхьэр мэузри сыкIуэфынукъым. Ныжэбэ сэ си пIэкIэ уэ кIуэ, уэ уи чэзур къэсмэ, уи пIэкIэ сэ сыкIуэнщ, - жери йолъэIу Нэнау и къуэ Нэнаум.

Хъунщ жеIэри, ержыбыжьыр и дамэм фIедзэри нэхъыщIэр плъырыну макIуэ. Фочыр къегъапкIэри кхъащхьэм бгъуротIысхьэ, сыту пIэрэ къэхъунур жиIэурэ гупсысэу. Жэщ ныкъуэ хъуауэ, Нэнау и къуэ Нэнаум и нэхэр фIызэтепщIэу щIидзауэ, уафэгъуагъуэ макъышхуэ къоIури, абы хэту зы шу емынэ къос, шы къарэ лъакъуэхум тесу:

- Уи псэущхьэ сыппэмылъэщами, уи хьэдащхьэ сыптеджэгуэнкъэ иджы! - жери.

- Уэлэхьи, утемыджэгуэн-тIэ! - жери Нэнау и къуэ Нэнаур къоув.

- Хэт сэ къыспэувынур? - жи къарэм тесым. - Нэнау и къуэ Нэнаур иджыри сабэм хэсщ, нэхъыжьитIыр я ныбжьым щощтэж.

- А сабэм хэсри пхурикъунщ уэ! - жеIэр аби, Нэнау и къуэ Нэнаур йоуэри, шу емынэр кърегъэпсых.

Кърегъэпсых аби, и Iэщэ-фащэр къыпехри, и хьэдэр къуэ гуэрым ехьри щыщIетIэж. Iэщэ-фащэу къыпихар трепхэ, зы шыкIэ налъэ къыхечри, ар и бгъэгущталъэм ирелъхьэр аби, шы къарэр еутIыпщыж, сыпхуей хъумэ укъезджэнщ, жеIэри.

А жэщым афIэкIа зыри къэкIуакъым.

Пщэдджыжьым унэм къэкIуэжа нэужь, и къуэшитIыр къоупщI:

- Дауэрэ уплъыра, сытхэр плъэгъуа, сытхэр къэхъуа? - жаIэри.

- Хъарзынэу сыплъыращ, зыри слъэгъуакъым, зыгуэри къэхъуакъым, - жери, макIуэри зегъэукIурий.

ЕтIуанэ жэщыр къосри курытым жеIэ:

- Ныжэбэ сэ си чэзут дядэм и кхъащхьэр схъумэну, ауэ си дзэр къызозауэри сыкIуэфынукъым, - жеIэри йолъэIу Нэнау и къуэ Нэнаум:- КхъыIэ, си пIэкIэ уэ кIуэ, уи пIэкIэ сэ сыкIуэжынщ, - жи.

- Сэ сощIэ уэ къозауэр, - жери, ержыбыжьыр и дамэм фIэдзауэ Нэнау и къуэ Нэнаур макIуэр аби, и адэм и кхъащхьэм бгъуротIысхьэ. И фочыр къэгъэпкIауэ щысурэ жэщ ныкъуэ мэхъу, щIалэм и нэхэр фIызэтепщIэу хуожьэ, ауэ абдежым щыблэ мауэри, шы пцIэгъуэплъым тесу зы шу емынэ къохутэ:

- Уи псэущхьэ сыппэмылъэщами, уи хьэдащхьэ сыптеджэгуэнкъэ иджы! - жеIэри.

- Уэлэхьи, уэ абы утеджагуэмэ, лIы урокъум! - жери Нэнау и къуэ Нэнаур мэув.

- Хэт сэ къыспэрыуэфынур? - жи пцIэгъуэплъым тес лIым - Нэнау и къуэ Нэнаур иджыри сабэм мэджэгури хэсщ, нэхъыжьитIыp я ныбжьым щощтэж.

- А сабэм хэсри урикъунщ уэ! - жеIэри, йоуэр аби, пцIэгъуэплъ шур кърегъэпсых.

Кърегъэпсыхри, и Iэщэ-фащэр къыпех, и хьэдэр къуэ гуэрым ехьри щыщIетIэж. Iэщэ къыпихар трепхэж, зы шыкIэ налъэ къыхечри, ар и бгъэгущталъэм ирелъхьэ аби; пцIэгъуплъыр еутIыпщыж, укъезджэмэ, укъэкIуэнщ, жеIэри.

А жэщми афIэкIа нэгъуэщI къэкIуакъым.

Нэху къокIри, Нэнау и къуэ Нэнаур унэм къокIуэж, и шынэхъыжьхэр къоупщI:

- Дауэрэ уплъыра, зыгуэр къэхъуа, плъэгъуаIа? - жаIэри.

- Хъарзынэуи сыплъыращ, зыгуэри къэхъуакъым, слъэгъуаиIакъым, - жеIэри макIуэри мэгъуэлъыж.

Ещанэ жэщыр къосри нэхъыжьитI гуэрым жаIэ:

- Мы жэщ закъуэ къэнэжам щхьэкIэ дэ нэхъыжьитIыр дызомыгъэныкъуэкъуу уэ кIуэ: нэхъыщIэ цIыкIу жыхуаIэращ, - жаIэри.

- Айдэ, фыжей-тIэ, - жеIэри ержыбыжьыр и дамэм фIэдзауэ макIуэ аби, Нэнау и къуэ Нэнау и адэм и кхъащхьэм бгъуротIысхьэ. Жэщ ныкъуэ хъуауэ, щIалэр къещхьэукъуэхыу здыщысым, щыблэр мауэ, уафэр мэхъуэпскI аби, пщIэгъуалэм тесу зы шу емынэ къохутэ:

- Уи псэущхьэм сыппэмылъэщами, уи хьэдащхьэм сытеджэгуэнкъэ иджы! - жеIэри.

- Уэлэхьи, сэ си псэр пыту уэ абы утемыджэгуэн! - жеIэри, Нэнау и къуэ Нэнау и фочыжьыр гъэпкIауэ къоув.

- Хэт сэ нобэ зэран къысхуэхъуфынур? - жи пщIэгъуалэ шум. - Нэнау и къуэ Нэнау мэджэгури сабэм хэсщ, адрей и шынэхъыжьитIыр я ныбжьым щощтэж.

- А сабэм хэсри къыпхуэгъэзащ уэ! - жеIэр аби, Нэнау и къуэ Нэнау йоуэри, пщIэгъуалэ шур кърегъэпсых.

Кърегъэпсых аби, Iэщэрэ фащэу пылъыр къыпех, и хьэдэр къуэ гуэрым ехьри щыщIетIэж. Iэщэ-фащэ къыпихар трепхэж, зы шыкIэ налъэ къыхечри, ари и бгъэгущталъэм ирелъхьэр аби, езы пщIэгъуалэр еутIыпщыж, сыщыноджэм укъэсынщ, жери.

Арати, я адэм уэсяту къахуищIа жэщищыр иухри, арыххэу къызэхонэж. Нэхъыжьым сэ сыадэ палъэщ жеIэри, унафэ ищIу мэтIысыж; курытым сэ си къэшэгъуэщ жеIэри зэщыхуэпыкIауэ къекIухь, нэхъыщIэ закъуэу яIэр Нэнау и къуэ Нэнаути, хьэихубжэхуэщlу ягъэув: пхъэ ямыIэм, мэзакIуэщ, шхын ямыIэм, я пщафIэщ. Апхуэдэурэ Нэнау и къуэ Нэнаур зэракъуэшри ящогъупщэж, тралъхьэр и хьэлъэу ягъэпсэу. Ар зылъагъу гъунэгъухэм ягу къыщIогъу:

- НэхъыщIэжь цIыкIур делэжь цIыкIущ ахъумэ, лIыфIым и быныр бын хъуат,- жаIэурэ.

Апхуэдэурэ зэман макIуэ. УщымылажьэкIэ, нэгъуэщI хэкIыпIэ ущимыIэкIэ, дуней мылъкур ууейми зэ бухынкъэ - йоуэри, зэшищыр къулейсыз мэхъу, зы алащэжьрэ зы уанэжь закъуэрэ фIэкI ямыIэжу_

Йоуэри, абы я зэпыхугъуэм ирихьэлIэу а хэкур зей хъаныжьым и пхъуищыр дэкIуэныгу мэхъу. Хъыджэбзищри зым нэхърэ зыр нэхъ дахэу тхьэIухуд, защIэт, жи, ауэ я нэхъыжьыр, нащэм ещхьу, гъэужь хъуным нэблэгъауэ, курытым и шхыгъуэ дахэу, нэхъыщIэми игъуэр къэсауэ - апхуэдэххэти зэгуэпырт, щхьэ лIы дримытрэ жаIэурэ. НэхъыщIэр игъащIэми нэхъ Iущ мэхъу - иоуэри, жеIэ, я шыпхъу нэхъыщIэм къахелъхьэ мыпхуэдэу:

- Тхьэ, - жи, - дэ дядэм игу къэкIыу лIы дритыхукIэ дыдэсмэ, дыкъыдэнэжынмэ! Абы нэхърэ Iэмал къэдвгъэгъуэт.

- СлIо Iэмалу къэбгъуэтынур, удэмыкIэсэнумэ? - жи нэхъыжьым.

- Сэ фыкъызэдаIуэмэ, абы и Iэмалыр фэзгъэщIэнт, - жи нэхъыщIэ гуэрым.

- Жыlэ!

Хъыджэбзыр шыгъуэгу хадэм мажэри нащищ къехь - зыр нащэ цIынэу, адрейр и шхыгъуэ дахэрэ щхъуантIэу, ещанэри гъуэжь хъуным нэблэгъауэ. Нащищыр тепщэчым илъу унэIутым ирет:

- Мыр уипхъухэм къыпхузагъэхьащ жыIи хъаным и Iэнэм тегъэувэ - жери.

УнэIутым къыжраIар игъэзэщIащ. Хъанри, делэу щытамэ, хъан хъунт - тепщэчым илъ нащищыр щилъагъум, абы къикIыр къыгурыIуащ. КъыгурыIуэри, и гъуохэр къриджащ:

- Фышэси, лъэныкъуиплIымкIэ фызэбгрыкIи, си хэкум исым хъыбар евгъащIэ: хъаным и пхъуищыр лIы иритынущи, зигурэ зи щхьэрэ зэтелъыр мопхуэдэ махуэм фыкъекIуалIэ! - жыфIэурэ. Шыгъажэ ящIынурэ, зиш нэхъапэ къэсым хъыджэбз нэхъыжьыр иратынущ; джэдыкIэ къэщып ящIынурэ, джэдыкIипщIым щыщ къыIэщIэмыкъутэу къэзыщыпыфым курытыр иратынущ; мастэеуэ ящIынурэ, къахэжаныкIым нэхъыщIэр иратынущ, жыфIи гупсэхуу ягурывгъаIуэ! - жиIэри гъуоуищэ зэбгригъэкIащ.

Арати, гъуохэм хэкур къакIухьурэ, зэшищым я къуажэм нэсри, жылэр зэхуагъэсщ аби, хъаным и унафэр жраIащ, зыри дамыгъэхуу.

Пlалъэ щыхъуакIэ, зэ къэсынтэкъэ - къыщысым, нэхъыжьитIым кIуэну загъэхьэзыр.

- КхъыIэ, сэр и сыздэфшэ! - жери Нэнау и къуэ Нэнаури мэлъаIуэ.

- Умыделэу убжэныхъуэмэ, бжэныхъуэ! - жаIэри къыхуадэркъым. - Ди къэсыжыгъуэм ирихьэлIэу дызэпхъуэн тIэкIу тхузэгъэпэщ, - жаIэри езыхэр зэкIэсу йожьэ.

Гъуэгум и зэхуэдитIыр икIуагъэнщ иджы ди алащэжьым щыжиIэм, Нэнау и къуэ Нэнаур губгъуэм докIри, зы шыкIэ налъэр мафIэм ирегъэу, а напIэзыпIэми и шыпэбзийм хъуаскIэр кърихыу къарэ лъакъуэхур къос, сыхьэзырщ жеIэри. Нэнау и къуэ Нэнаум шым телъ Iэщэ-фащэмкIэ зехуапэ, мэшэсри йожьэ. КIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, гъуэгум и зэхуэдищыр имыкIуа щIыкIэу я алащэжьыр шэд ятIэм хэнауэ ирохьэлIэ, и къуэшыжьитIыр кIий-гуоуэ шым и джабитIыр щIауду тесу. ТIури я нэ къижу къеплъа щхьэкIэ, шур къахуэцIыхуакъым.

- Ярэби, зиусхьэн, мы ятIэм дыхэпшыжатэмэ! - жаIэри къолъэIу.

Лажьэ зимыIэ шыр фоукI жеIэри, Нэнау и къуэ Нэнаум и шынэхъыжьитIыр къамышы накIэлъакIэ ещI, алащэжьыр ятIэм къыхелъэфыжри йожьэж, дяпэкIэ шэдым фыхэмыпщхьэ, жери.

Арати, хэкум хьэIусыпэ зрату исыр зэхуэсарэ хъаным и псалъэм пэплъэу зэхэту нос Нэнау и къуэ Нэнаури. Мыгувэу шынэхъыжьитIри къосри, пщIантIэм къыдамыгъэхьэу, губгъуэм щагъэувыIэ.

Къулъшыкъум деж хъаныжьыр, шей йофэри, и пхъуищыр щIыгъуу шордакъым къохьэ:

- ЩIалэхэ, - жи, - мыр сипхъу нэхъыжьыращи, хуейр фыкIуэ аби, мо пхъэшым деж фыщызэдилъи, Бещтоужь хъурейуэ къэфкIухьи, фыкъэкIуэж: къатежу япэ къэсыжыр си малъхъэщ! - жери.

Абы щIыуэ зэпачын хуейр щызэхахым, псэлъыхъум я ныкъуэр кIэрыхужащ, къэнар кIуэри пхъэш лъабжьэм щызэдэуващ. Хъаным ипхъу нэхъыжьым и данэ бэлътокур иIэтри - шухэр зэдилъащ. Хэт Тэрчыжь щIелъафэ, хэт Урыхужь ирелъэфэк, хэти Бахъсэныжь етхьэлэ - апхуэдэурэ шухэр здэжэм, Нэиау и къуэ Нэнау яужь зыкъригъэнати, якIэлъилъщ аби, гупышхуэ кIуэр тIy ирищIыкIыу яхэлъадэри, хэт и блыпкъ иригъэпкIащ, хэт и шхулъэ икъутащ. Гупым яхэцIэфтри, кIуэщ аби, Бещтоужь къытеуващ; шухэм Iуащхьэр къажыхьа нэужь, къахэлъэдэжри, шу пашэу къакIуэр шым къытричщ аби, и лъэрыгъыпсыфэм къыщIидзри, шэджагъуашхэм къэсыжу хъаныжьым и пщIантIэм къыдэлъэдэжащ:

- Хъаным къуентхъ къыхуэсхьащ, - жиIэри, и лъакъуэр къигъэтIасхъэщ аби, лIыр быф жиIэу техуэу лъэрыгъыпсыфэм щIигъэхужащ.

Абы еплъыну бынунэр шордакъым къыщилъадэм, Нэнау и къуэ Нэнау и къарэ лъакъуэхур игъалъэри, хъыджэбз нэхъыжьыр къахипхъуэтщ, хъаным и дыщэ тажри къыдигъакIуэщ аби, къежьэжащ, жылэм я жьэр ущIауэ къаплъэу къызэхинэри.

ШынэхъыжитIым ялъэгъуар яхуэмыIуэтэжу къокIуэж:

- Алыхь-алыхь, дэ нобэ зы шу дыхуэзати, дэ нобэ зы шу тлъэгъуати! - жаlэу. - Насып уиIэти, уздэтшатэкъым армыхъуамэ, и жьым урихьэжьэнти уиукIынт!

Нэнау и къуэ Нэнау axэp джэшыпс ирегъафэри егъэгъуэлъыж; нэху къокIри шынэхъыжьитI гуэрыр шу зэкIэсу я алэщажьым мэшэсри докI.

- КхъыIэ, сэри сыздэфшэ! - жиIэу шынэхъыщIэр лъэIуа щхьэкIэ, къыхуадакъым:

- УшкIахъуэмэ, шкIэ гъэхъу, дэ дыздэкIуэм уэ уи Iуэху щыIэкъым! - жаIэри. - Абы нэхърэ ди къэсыжыгъуэм ирихьэлIэу дызэпхъуэн тIэкIу тхузэгъэпэщ, - жаIэр аби, йокъури йожьэж.

Я гъуэгур зэхуэдитI ящIакъэ иджы щыжиIэм, Нэнау и къуэ Нэнаур губгъуэм докI, зэгъуэкI зещIри, етIуанэ шыкIэ налъэр мафIэм ирегъэу, зэрыригъэуарауэ, а напIэзыпIэм пцIэгъуэплъыр къос, и шыпэбзийм мафIэр кърихыу:

- Уэ ухьэзырмэ, сэри сыхьэзырщ, - жери.

Нанэу и къуэ Нэнаум шым телъ Iэщэ-фащэмкIэ зехуапэ, мэшэс и пцIэгъуэплъыжьми, йожьэр аби, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, гъуэгум и зэхуэдищыр икIуа-имыкIуауэ, и шынэхъыжьитIым ящIэрохьэ: алащэжь тхьэмыщкIэр лъэнтхъуийм илъэхъарэ хэмыкIыжыфу, зэкъуэшитIым выуэч зырыз яIэщIэлърэ шым и джабитIыр щIауду ирохьэлIэ. Мохэр я нэ къижу къеплъа щхьэкIэ, яцIыхужакъым.

- Ярэби, зиусхьэн, мы лъэнтхъуий емынэм дыхэпшыжатэмэ! - жаIэри шынэхъыжьитIыр къолъаIуэ.

- Фэ фынэфмэ, шым сыт и лажьэ! - жеIэри, Нэнау и къуэ Нэнаум и къуэшыжьитIыр къамышы нэкIэлъакIэ ещI аби, алащэжьыр лъэнтхъуийм къыхешыжри, езыр йожьэж, етIуанэ гъуэгу лъэнтхъуийм фыхэмыхьэ жеIэри.

Арати, хъаныжьым и пщIантIэм псэлъыхъур дэзу дэтрэ хъаным и псалъэм ежьэу ирохьэлIэ Нэнау и къуэ Нэнаур. Мыгувэу шынэхъыжьитIри къос аби, пщIантIэм къыдэмыхьэу, губгъуэм щопсых.

Къулъшыкъушхуэм деж, шей йофэри, и пхъуитI къыхуэнэжар щIыгъуу хъаныжьыр шордакъым къоувэ, таж нэхъ дахэж щхьэрыгъыу:

- ЩIалэхэ, - жи, - мыр сипхъу курытыращи, хуейуэ зигурэ зи щхьэрэ зэтелъыр, мо губгъуэм фыкIуи, фызэпеуэ: джэдыкIипщIыр зэпэгъэтIылъауэ щылъщи, жэрыжэкIэ фабгъурылъадэурэ, фепхъухым - зыр къафщтэм, фыкIэлъепхъухым етIуанэр къафщтэурэ, фщIынущи, химыкъутыкI-Iауэ пщIыри къэзыщтэр си малъхъэщ, - жери.

А зэхуэса къомым зылI фIэкIа къахэкlакъым джэдыкIипщIым и ныкъуэр къищыпыфыну - къаIэщIэпIытIэм зауцIэпIыжурэ къыхэкIыжащ: мо зым тхур eкIyy къызэкIэлъищтэри, еханэм деж шыпIыртIэхъужащ. Апхуздэурэ щхьэж хузэфIэкIынур къигъэлъэгъуа нэужь, Нэнау и къуэ Нэнаур къэуващ:

- Сэ сывгъэунэхут иджы! - жиIэри.

Арати, джэдыкIипщI гуэрыр къызэпагъэтIылъ. Нэнау и къуэ Нэнаум и пцIэгъуэплъыжьыр къызэщIегъаплъэри, нэр темыпыIэу бгъуролъатэр аби, пщIыри зэкIэлъещып, зы химыкъутыкIыу; зыкъегъэкIэрэхъуэжри, джэдыкIитху къэзыщыпыгъар и шым къытреч аби, и лъэрыгъыпсыфэм щIэлъу пщIантIэм къыдохьэж. Шордакъ лабжьем деж и гъэрыр щызэкIэрегъэхури, итIанэ маджэ:

- Хъаныжьым къуентхъ къыхуэсхьащи, къыщIэвгъэкIыт! - жери. Хъаныжьыр шордакъым къолъадэ ипхъухэр щIыгъуу. Нэнау и къуэ Нэнау и пцIэгъуэплъыжьыр егъалъэри, джэдыкIипщIыр хъаным IэщIелъхьэ:

- Мис уасэр! - жеlэр аби, итIанэ, ипхъу курытыр къепхъуатэ, хъаным и таж етIуанэри къыщхьэрепхъуэтри, пцIащхъуэм хуэдэу, къыдолъэтыж.

ШынэхъыжьитIым ялъэгъуар яхуэмыIуэтэжу къосыж:

- Алыхь-алыхь! Алыхь-алыхь! - жаlэ. - Абы зы лIы щэджащэ нэкIуат алъп пцIэгъуэплъым тесун, къарэ шур пщигъэгъупщэжынт!- жаIэ. - Ди нэр къижу хъаным и пхъур къыдихри ежьэжащ. УлIэнт, ар уэ плъэгъуамэ, делэжь цIыкIу, - жаIэ.

Нэнау и къуэ Нэнау и джэш лыбжьэр хьэзырти, и къуэшитIыр игъашхэри игъэгъуэлъыжащ. Нэху, къокIри, аргуэру нэхъыжьитIым алащэжьыр къыщIаш аби, я уанэжьыр тракъуэ. Я шынэхъыщIэр къапоуври, аргуэру къолъаIуэ:

- Мы зэ кIуэгъуэращ къэнэжар, - жи, - кхъыIэ, сыздэфшэ!

- УчыцIыхъуэмэ, умыделэу уи чьщIыр гъэхъу!- жаIэри къыхуолъ нэхъыжьитIыр. - Лlы здэкIуэм уэ ущIэкIуэн щыIэкъым.

Хъункъэ-тIэ жеIэри, Нэнау и къуэ Нэнау унэм къегъэзэж: мобыхэм я гъуэгур зэхуэдитI хъуакъэ иджы щыжиIэм, езыр, зэрихабзэу, губгъуэм докI, ещанэ шыкIэ налъэр мафIэм ирегъэури, хьэжьэражьэу пщIэгъуалэр къос:

- Уэ ухьэзырмэ, сэри сыхьэзырщ! - жери.

Шым телъ Iэщэ-фащэр зыпелъхьэри, Нэнау и къуэ Нэнаур мэшэс и пщIэгъуалэжьми, йолъэдэкъауэри мэлъатэ, мо пцIащхъуэ цIыкIум ещхьу. Йоуэри, кIуэм-лъейм, кIуэм-лъейм, кIуэм-лъейурэ, гъуэгум и зэхуэдиплIыр икIуа-имыкIуауэ шынэхъыжьитIым ящIэрохьэ: алащэжь мыгъуэр нэгъуей мащэм ихуарэ къимыкIыжыфу, зэкъуэшижьитIри къугъыу абы ису ирохьэлIэ. Нанэу и къуэ Нэнаур еIэбыхри, япэ щIыкIэ алащэжьыр кърихыжащ, кIэлъеIэбыхри и къуэшитIри, цы топ хуэди къыщымыхъуу, къридзыжащ.

- ДяпэкIэ мы шыжь тхьэмыщкIэм зэкIэсу фышэсынщи, тIури фызэкIэщIэстхъынщ! - жи. - Мы зы гъуэгукIэ фызоутIыпщыж Нэнау и къуэ Нэнау и хьэтыркI.

ЗэкъуэшитIыр зоплъыж: ди къуэш делэжь цIыкIум апхуэдиз хьэтыр щхьэ иIэнкIэ хъурэ жыхуаIэу. Нэнау и къуэ Нэнауми закъримыгъэцIыхуу йожьэжри, хъаныжьым и пщIантIэм псэлъыхъур дэзу дэту нос. Мыгувэу шынэхъыжьитIри губгъуэм щопсыхри къаплъэу къоув. ЦIыхур хъаныжьым и псалъэм йожьэ.

Хъаныжьми и шей ефэныр зэфIегъэкIри, ипхъу нэхъыщIэрат къыхуэнэжари, ар щIыгъуу, нэхъ таж дахэжи щхьэрыгъыу шордакъым къоувэ:

- ЩIалэхэ, - жи, - мыр сипхъу нэхъыщIэращи, къэсхьынщ жызыIэу зигурэ зи щхьэрэ зэтелъыр нэщанэуапIэм фыкIуэ: бгъэр щыхуарзэм нэсу зы пкъо хэтIащи, абы и щыгум зы мастэ хэлъщ. Жэрыжэм тету абы феуэнущи, ар къезыудыхыу щIакIуэ кIапэкIэ къэзыубыдыжыр си малъхъэ щIасэщ, - жери.

Псэлъыхъухэм я щхьэр къыфIэхуащ, ар щызэхахым: пэ къуршышхуэ хъужауэ зы щIалэжь, и шым елъэдэкъауэри, гупым къахэувыкIащ:

- Нэщанэеуэ щыхъуакIэ фэ къомым мыбы щыфщIэн щыIэкъым, хъаным и малъхъэ кIасэр сэращ, - жиIэри.

ЩIалэжь къомым цIутI жаIакъым. Нэнау и къуэ Нэнау елъэдэкъауэри, сэмэгумкIэ бгъурихуэри щIалэжьым бгъурыуващ:

- Уэ ушыпIыртIэхъумэ, сэри си насып къихьым сеплъыжынщ, зиусхьэн, - жиIэри.

Сэ сэлъытауэ уэ сытым ущыщ жыхуиIэу щIалэжьыр къыщыдыхьэшхри, и шыр иригъэлъщ аби, нэщанэуапIэм кIуащ. Нэнау и къуэ Нэнаури кIуэри сэмэгумкIэ бгъурыуващ. Мыдрей къомри, къэхъум еплъыну, кIуэри иувыкIащ.

Арати, джэж щадзым - 2, щIалэжьыр йолъри, жэрыжэм тету и фочыр дохъутейм кърех аби, мастэм трегъапсэри йоуэ: шэр мастэм техуэным залэ нэхъ имыIэжу блокIри йожьэж. ЩIалэжьым и щхьэр къыфIохури, къокIуэр аби, Нэнау и къуэ Нэнау и сэмэгурабгъумкIэ къоувыж: уэ ушыпIыртIэхъумэ, сэ иджыри зэ сеуэжынщ жыхуиIэу.

АрщхьэкIэ дэнэт ар! Нэнау и къуэ Нэнау и пщIэгъуалэжьыр ирегъэлъ, жэрыжэм тету дохъутейм фочыр кърепхъуэтри, мастэм ирегъапщэр аби, йоуэ - мастэр къыфIеудри, къыщехуэхкIэ, и щIакIуэ кIапэм къытрегъахуэ. Къегъэзэжри, щIалэ пэ къуршыр шым къытреч, и лъэрыгъыпсыфэм щIэлъу къехьри, хъаным и пщIантIэм къыдохьэж:

- Хъаныжьым къуентхъ къыхуэсхьащи, къыщIэвгъэкI! - жеlэри маджэ.

Хъанымрэ и пхъумрэ шордакъым къолъадэ. Нэнау и къуэ Нэнау и лъакъуэр къегъэтIасхъэри - гъэрыр къыщIоху аби, пIэтIауэлъэкъуауэу йохуэх. Езым и пщIэгъуалэжьыр егъалъэри, мастэр хъаныжьым IэщIелъхьэ:

- Мис уасэу хуэпщIар! - жеIэри, ипхъу нэхъыщIэр къепхъуатэ, и таж ещанэри къыдегъакIуэр аби, хъыджэбзыр и шыплIэм дэсрэ дыщэ тажыр щхьэрыгъыу къыдолъэтыж, цIыхум зэрагъэщIэгъуэнур ямыщIэу къызэхенэри.

Жэщыр хэкIуэтауэ шынэхъыжьитIыр къосыжри, я джэш лыбжьэ Iыхьэр яшх аби, Нэнау и къуэ Нэнау и хьэтыркIэ пщIэгъуалэ шум къызэрелар ябзыщIри, цIутI жамыIэу загъэукIурииж.

Нэху къокIри, щхьэгъубжэмкIэ къыдэплъмэ - къарэри, пцIэгъуэплъри, пщIэгъуалэри я шы фIэдзапIэм фIэлъщ, пщIэгъуалэм теса лIыр йокIукI-къокIукIри пщIантIэм дэтщ. Мыр сыт гъэщIэгъуэн, мыщыри щхьэ къытхуепсыхынкIэ ухъу жаIэри къыщIож:

- Еблагъэ, зиусхьэн, Нэнау и къуэ Нэнауи иджыпсту къэтэджынщ, жаIэурэ пщIэгъуалэ шум бгъэдыхьэмэ - ар я шынэхъыщIэрауэ!

- Айдэ, фышэс! - жи Нэнау и къуэ Нэуау. - Къарэр нэхъыжьым ейщ, пцIэгъуэплъыр курытым ейщ, - жери, Iэщэ-фащэмкIи зарегъэхуапэ, къегъэшэсхэри кърешажьэ.

Псышхуэ гуэрым и Iуфэм Iуту дришейурэ, зы абджыпс унэшхуэ деж носри, пщIантIэм дохьэ. Хъаным ипхъу нэхъыжьыр къыщIож:

- УкъэкIуэжа, зиусхьэн, си псэр зышхын, си шхьэфэр лъэгущIыхь зыхуэсщIын! - жиIэурэ шынэхъыжьыр ирегъэпсых. Негъэблагъэ уи ныбжьэгъухэри, ди пщэдджыжьышхэр хьэзырщ, жи.

- Мыхэр си ныбжьэгъуу аракъым, - жи нэхъыжьыр йопсыхри. - Мыхэр уи пщыкъуэу аращ.

НэхъыщIитIми шым зыкърагъэлъэтхэри йоблагъэ. Хъаным и пхъум къигъэхьэщIэфынтэкъэ ахэр: къегъатхъэ-къегъашхэ. Унэр нэхъыжьым и унэти, къыгуроIуэри къыщIонэ.

НэхъыщIитIыр йожьэжри, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, шэджагъуэ хъуауэ, аргуэру зы абджыпс унэщхуэ къалъагъури, дохьэ.

Хъаным ипхъу курытыр къыщIож:

- Укъэсыжа, зиусхьэн, си псэ тIэкIур зышхын, си щхьэфэр лъэгущIыхь зыхуэсщIын! - жиIэурэ курытыр ирегъэпсых. - Негъэблагъэ уи ныбжьэгъури, ди шэджагъуашхэ хьэзырщ, - жи.

- Мыр си ныбжьэгъуу аракъым, - жи курытым, йопсыхри. Мыр уи пщыкъуэ нэхъыщIэращ, нэхъыжьыр мэуэ дящхъэрэкIэ

щысщ, -жи.

Нэнау и къуэ Нэнау шым къолъэри йоблагъэ. Хьаным и пхъум екIурэ-ещхьу къегъэхьэщIэ ар, къегъатхъэ-къегъашхэ. Унэр курытым зэриунэр къыгурыIуати, къыщIонэ.

Нэнау и къуэ Нэнау йожьэжри, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, пшапэр зэхэмыуа щIыкIэ, тIууэ зэтету абджыпс унэшхуэ деж носри дохьэ. Хъаным ипхъу нэхъыщIэр къыщIожри къожэ:

- Укъэсыжа, зиусхьэн, си псэ тIэкIур зышхын, си щхьэфэр лъэгущIыхь зыхуэсщIын! - жиIэурэ ирегъэпсыхри, къыпщIыхэдзауэ унэм щIешэж.

Тхьэмахуэ дэкIа, мазэ дэкIа - сытми махуэхэм ящыщу зы махуэ гуэрым нысащIэм жеIэ мыпхуэдэу:

- Ярэби, лIы, си шыпхъужьитIым щхьэкlэ согузавэ: япэрей махуэм шы къарэ тесу зы шу мафIэ накlуэри, нэхъыжь дыдэр яфIихьри ежьэжащи, нобэр къыздэсам я хъыбар тщIэркъым. Сыт хэпщIыкIрэ?

- Абы щхьэкIэ умыгузавэ, - жи, - си шынэхъыжьым и щхьэгъусэщ.

- ЕтIуанэ махуэм пцIэгъуэплъым тесу зы шу маскIэ нокIуэри, курытыр яфIехь аби, мэкIуэж.

- Абы щхьэкIи умыгузавэ, - жи, - ар си къуэш курытым и щхьэгъусэ хъуащ.

Арати, Нэнау и къуэ Нэнау и къуэшхэмрэ и нысэхэмрэ кърегъашэри, сигрэсефэ -3 яхуещI, я нэгу зрегъэужь. ИтIанэ и къуэшхэр хъаным зэрызыхуащIын хуеймкIэ егъэIущ аби, фитон зырызым ису хъаныжьым деж макIуэ. Хъанри мэгуфIэри, ирегъэблагъэ, хьэгъуэлIыгъуэшхуэ къэхуещI. Абы и ужькIэ и малъхъэхэмрэ ипхъухэмрэ иреджэ езыр зыщIэс пэшым:

- Ахэр псори хъарзынэщ, си малъхъэ дыщэхэ, - къажреIэ. Фишхэри шыщ, фэри фылIщ. Ауэ джэгур джэгущ, уасэр уасэщи, уасэ къызэвмыту здэнукъым, - жи.

- Мыр уасэ хъун сфIащI, - жеIэ нэхъыжьми, хъаным и дыщэ тажыр иретыж.

- Мыр-щэ, мыр нэхъыкIэ абы нэхърэ! - жеlэ курытми, таж етIуанэр иретыж.

- МыбыикI зытебгъэгусыхь хъункъым, - жеIэ Нэнау и къуэ Нэнауми, таж ещанэр иретыж.

Хъаныжьри зыхуеиххэрати, гуфIэри ипхъуэтэжащ: мыдрейхэри зэхуэарэзыуэ зэбгрыкIыжауэ, нобэр къыздэсам зэкIэлъокIуэ, зэролъытэ, матхъэ-машхэри урыху Iуфэ Iусщ.

1. Шордакъ - балкон жыхуиIэщ.

2. Джэж дзын - лIыгъэ щIэным къыхуеджэн жыхуиIэщ.

3. Сигрэсефэ - къызытекIар тщIэркъым, ауэ зэхуефэ цIыкIy кърагъэкI.

22. КЪЭЩIЭРЕИЩЫМ Я ТАУРЫХЪ

Еуэрэ-еуэрэт, жи, мы ди къуажэм хуэдэ къуажэ гуэрым зэкъуэшищ дэст, жеIэ, зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу. Зэшищым зы уанэш дэгъуэ яIэт, чэзууэ хъыджэбзаплъэ ирикIуэу. ШыфIым дыгъу къемыщэу хъурэт - йоуэри, пщэдджыжь гуэрым шыр ядыгъуауэ нэху къокI. Зэшищым я шэщыр зэпаплъыхьыжри, зым мыпхуэдэу жиlащ:

- Уэлэхьи, къуэшхэ, ди шыр зыдыгъуар лIы кIэщI пэтIинэм, и нэ лъэныкъуэри нэфым! - жери.

- Уэлэхьи, къуэшхэ, - жеIэр курытми, - псом я щIыIукIи жьакIагъуэм ди шыр зыдыгъуар!

НэхъыщIэр къопсалъэри, абыи жеIэ:

- Уэлэхьи, си шынэхъыжьхэ, а псом я щIыIужкIи Iэ сэмэгум ар! - жери.

- НтIэ, фынакIуэ, лIы кIэщI пэмIинэ къэдвгъэлъыхъуэ, жьакIагъуэу, нэ лъэныкъуэу, Iэ сэмэгуу! - жаIэри зэшищыр йожьэ.

Куэбжэм зэрыдэкIарауэ шынэхъыщIэ гуэрыр къопсалъэ:

Ди шыр дэзышам ищхъэрэкIэ игъэзащ, - жери.

- ИщхъэрэкIэ игъэзамэ, ипщэкIэ щопсэу, - жи курытым.

- АтIэ ипщэкIэ дэ къыдэзыкун щыIэкъым Бэрэгъуныжьым и къуажэм фIэкIа, - жи нэхъыжьым.

Арати, зэшищыр йожьэри, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, мэш хьэсэ гуэрым нос. Мэш хьэсэм здыпхрыкIым, нэхъыжьым жеIэ:

- Мы гъуэгум махъшэ ирикIуащ, и нэ лъэныкъуэр нэфу, - жери.

- Мыбы ирикIуа махъшэр щIакъуэт, - жи курытым.

- ФэндитIи телъащ, - жи нэхъыщIэм, - зым шэ иту, адрейм фо иту.

Йожьэжри, куэд ямыкIуу, лIы гуэр къахуозэ:

- Ярэби, мыбыкIэ фыкъыздэкIуэм махъшэ фымылъэгъуауэ пIэрэ? - жери.

3эшхэр зоплъыжри, зыр йоупщI:

Уи махъшэр нэ лъэныкъуэ нэфт? - жери.

- Уэлэхьэ, нэ лъэныкъуэ нэфтэм!- жи лIым.

- Уи махъшэр икIи щIакъуэт? - щIоупщIэ адрейр.

- Уэлэхьэ, щIакъуэтэм!

- Уи махъшэм фэндитI телът, зым фо, зым шэ иту? - йоупщI ещанэри.

- Телът, - жи.

Зэшищыр аргуэру зоплъыжри:

- Уэлэхьи, дымылъэгъуа, - жаIэ. - Тхьэм къуитыж!

- Дауэ фымылъагъунрэ, - жеIэри лIыр къащохьэ, - и теплъэр щыфщIэкIэ, телъар щыфщIэкIэ! Фэращ си махъшэр зыдыгъуари, къызэфтыж!

- Хьэуэ,- жаIэ мыдрейхэм, - уи махъшэм дытеплъакъым. Зыхуэдэмрэ телъамкIэ и лъэужьыми дыкъигъэгъуэзауэ аращ.

АрщхьэкIэ лIым псалъэ хэзэгъэжыркъым, жаIэр гурыIуэжыркъым. Е си махъшэр къызэфтыж е судым фынакIуэ жи. Арати, зэшищыр елъэф судым:

- Мы щым си махъшэр ядыгъуащи, къызэгъэтыж! - жери.

- СыткIэ къэпщIа уи махъшэр мыбыхэм ядыгъуауэ?- жи судым.

- КъызэрысщIаращ, си махъшэр флъэгъуа жысIэу сащеупщlым, уи махъшэр мыпхуэдэт жаIэри, зэрынэфри, зэрыщIакъуэри, фэндитI зэрытелъри, зы фэндым фо зэритри, адрейм шэ зэритри къызжаIащ: ямылъэгъуамэ, ямыдыгъуамэ, а къомыр дэнэ къыщащIар? - жи лIым. - Мыхэращ си дыгъури, махъшэр къызегъэтыж!

Судым и нэщхъыр къахузэхеукIэ зэшхэм:

- Дэнэ щыIэ махъшэр?- жи.

- Тлъэгъуакъым.

- Фымылъэгъуамэ, зыхуэдэр шхьэ фщIэрэ?

- ЩIэтщIэращ, - жаIэ зэшищым, - дызытет гъуэгум махъшэ лъэужь иIэти, махъшэ ирикIуащ жытIащ ...

- Хъэуэ, - жи судым, - ар зэрыщIакъуэр дэнэ къыщыфщIа?

- Лъэужьым дигъэлъэгъуащ: лъакъуищым я лъакъуампIэр IупщIу хэпкIыкIат, лъакъуампIэ еплIанэр телъэщIати, умыделэмэ, къыбгурыIуэнкъэ махъшэм и лъакъуэ еплIанэр зэрилъэфыр.

- НтIэ, - жи судым, - зэрынэ лъэныкъуэр дауэ къэфщIа?

- А зиунагъуэрэ, ар къэщIэгъуей! Махъшэр гъуэгум здрикIуэм мэшым хэмыуэу хъунт - ижьырабгъу напщIэр трихъукIат, сэмэгурабгъум еIусэххатэкъыми, и нэ сэмэгур нэфщ жыдоIэ.

- А псори си фIэщ хъунт, - жи судым, - ауэ махъшэр фымылъэгъуамэ, абф фэндитI зэрытелъа ри, а фэндитIым ярытари сыткIэ фщIэрэ?

-Абыи къыбгурымыIуэну сыт хэлъыр! - жаIэ зэшищым, - Мы лъэныкъуэмкIэ мэш бзийхэм шэ теутхати, бадзэхэр епщIауэ тест. Ар щытлъагъум шэ зэрыта фэндыр ижьырабгъукIэ зэрыкIэрылъар къэтщIащ. Мо лъэныкъуэмкIэ фо ткIуэпсхэм епщIауэ бжьэр тезти, фо зэрыта фэндыр сэмэгурабгъумкIэ кIэрылъащ жытIащ.

- Уэрэ дэрэ дыделэмэ, мы щым сыт я лажьэ? - жеIэри судым лIыр къыщIехуж. - ЖумыIэн жумыIэу, кIуэи, уи махъшэ щIакъуэр къэлъыхъуэж! - жери.

Судыр къыщIокIри и IэштIымым зыгуэр илъу къыщIехьэ:

- Мы си Iэм илъыр къафщIи, фэ фыкъэщIэреир пэжщ, - жи. НэхъыщIэр къопсалъэри жеIэ:

- Хъурей цIыкIущ а уи Iэм илъыр ахъуамэ, уи IэштIымыр зэкIэщIишынт.

- Быдэ цIыкIущ а уи Iэм илъыр ахъуамэ, апхуэдэу пкъузынтэкъым, - жи курытым.

- ЩыбыдэкIэ, щыхъурейкIэ, щыцIыкIукIэ мэзыдэ хъунщ, - жи нэхъыжьым. - Мывэу щытамэ, къэщIэгъуафIэщ жыпIэнти, къэпщтэнтэкъым.

Судым и Iэгур еущIри - мэзыдэ цIыкIущ илъыр.

Мыхэр цIыху губзыгъэщ, хьэщIагъэ ехын хуейщ, жеIэри судым ирегъэблагъэ зэшищыр. Мэл яхуеукIри, ирегъашхэ-ирегъафэ. Зэшхэр гъуэлъыжа нэужь, езыр якIэщIодэIухь.

Нэхъыжьыр къопсалъэри жеIэ:

- Сыту пIастэ бэлыхьт мы ди бысымым и пIастэр, - жи, хьэдэмэ тIэкIу щыут ахъуамэ!

- Уэлэхьи, и мэлылри мынэхъыкIэт, - жи курытым, - хьэмэ тIэкIу щыут ахъуамэ!

- Уэлэхьи, езы судыщIэри лIы делэ хуэмыдэ, - жи нэхъыщIэм - лъхукъуэлIщ жыпIэу умыгъэпудынумэ!

Судым и жагъуэ хъуащ нэхъыщIэм жиIар. Сядэр пщымэ, сянэр гуащэмэ, сэ дауэ, жи, сызэрылъхукъуэлIыр? Зэгуоп. ИтIанэ макIуэри и анэм щохьэ:

- Сэ си лъхукъуэлIыкIэр дауэ? - жери.

- ЖыпIар сыт хьэдыгъуэдахэ! - жери зытригъэхьэркъым и анэм. - Уядэр пщымэ, уянэр гуащэмэ, аракъэ пщы аслъы жыхуаIэжыр, - жи.

- Хьэуэ, - жи судым, - псори зыщIэ зэшищым сэ сылъхукъуэлIу жаIащи, пэжыр къызжумыIэу здэнукъым!

АрщхьэкIэ и анэм зытригъэхьэркъым. ЩызытримыгъэхьэкIэ, судым сымаджэшхуэ зещIри зыкъытрегъахуэ:

- ПсынщIэу хьэ мэрамысэ схуэфщI! - жери.

Хьэ мэрамысэ тэбакъкIэ къахьри идэркъым, сыхьэнкIэ къахьри идэркъым:

- Уи Iэгум сигъэшхыкI!- жи.

Iэбжьыгу зэгуэткIэ мэрамысэр къыщыбгъэдихьэкIэ, судыр йопхъуэри, и анэм и IитIыр зэтрекъузэри - мэрамысэ пщтырыр хуэшэчынт? - занщIэу къегъэхашэ:

- Мыращ, - жи, - зэрыхъуар: уи адэм пхъу фIэкIа зэримыIэм иригузавэрт, сэри абы щхьэкIэ сригъэкIыжынкIэ сышынэрти, ди унэIут фызымрэ сэрэ зы жэщым дыщылъхуэм, си пхъур абы кIэщIезгъадзэри уэ укъыкIэщIезгъэхащ, зыкъимыщIэж щIыкIэ. УнэIутым укъилъхуами, сэ си быдзышэкIэ успIащ, - жи.

«СыкъащIащ гъуэгу мыгъуэ емыжьэнхэм!» - жиIэри судым и жагъуи хъуащ икIи игъэщIэгъуащ. ИтIанэ и пщафIэр къреджэри йоупщI:

- Уи пIастэм хьэдэмэ щхьэ щыурэ?- жери.

- Абы сэ си зэран хэлъкъым, - жи, - зиусхьэн: уэгъушхуэм щыгъуэ, жылэншэу фыкъэнати, зыгуэрым и кхъащхьэм къытекIа щхьэмыжищыр ягъэлъалъэри трасагъащ. Мис абы лъандэрэ фи хум хьэдэмэ тIэкIу щоу, - жи.

Абы и ужькIэ мэлыхъуэр къреджэ:

- Ди мэлылым хьэмэ щхьэ щыурэ? - жи.

- Ар зэрыхъуаращ, - жи, - зиусхьэн: зы гъэ зы мэл лъхуагъащIэ дыгъужьым ихьати, абы и щынэ цIыкIур пщыIэм къытедмынэу хъуакъым. 3ы мэлыхъуэхьи лъхуат а зэманми, щынэр, хьэпшырхэм яхэсыхьщ аби, хьэ анэжьым ядэщIэфащ. Мис ар къыфпэщIэхуамэ, абы и лым хьэмэ тIэкIу щыунущ, - жи. - Ауэ умыгузавэ, адрейхэр къабзэщ.

Нэху къекIщ аби, судыр и хьэщIэхэм къахыхьащ:

- Иджы, си хьэщIэ лъапIэхэ, фэ Iуэху щхьэкIэ фыкъежьауэ къыщIэкIынущи, фи Iуэхур къызжефIэ.

Дэ Бэрэгъуныжьым дыхуейуэ дыкъэкIуат.

- НтIэ, фыкъэкIуамэ, сымис: жыфIэ фи Iуэхур!

- ЖытIэмэ, жытIэ: дэ щым, гъуэрыгъуэу хъыджэбзаплъэ дрикIуэу, зы пщIэгъуалэжь диIати, ядыгъуащ. 3ыдыгъуар уи жылэм ящыщщ, езыр лIы кIэщI пэтIинэщ, жьэкIагъуэщ, нэ лъэныкъуэщ, Iэ сэмэгущ, - жаIэ.

Судым гъуо егъаджэри жылэр зэхуешэс.

- ЛIы кIэщI пэтIинэу хэтыр фыкъыхэкI! - жеIэри лIы зыбгъупщI къыхегъэкI.

ЛIы кIэщI пэтIинэхэм яхоплъэри, жьакIагъуэу лIих яхэтти. ахэр къегъанэр аби, адрейхэр IуегъэкIыж. ЖьакIагъуэхэм яхоплъэри, нэ лъэныкъуэу щы яхэтти, ахэр къегъанэр аби, модрейхэр IуегъэкIыж.

- Iэ сэмэгу фхэт? - жери яхоупщIыхь нэ лъэныкъуэхэм.

- Мыр Iэ сэмэгущ! - жаIэри зыр къыхагъэж.

- НтIэ, уанэ мыгъуэр тезылъхьэн, упсэуну ухуеймэ, кIуэи, мы си хьэщIэ лъапIэхэм я пщIэгъуалэжьыр къахуэшэж! - жеIэри къахурегъэшэж.

Зэкъуэшищыр къежьэжын щыхъум, судым шыпхъу дахищ иIэти, я зырызу къаретри къеутIыпщыж.

Уэ плъэгъуамэ, сэри слъэгъуащ.

23. ДЖЭДУ ХЬЭЖЫ

Еуэрэ-еуэрэт, жи, дэ зы джэду къуэлэн диIащ, и нэ зытеплъа дзыгъуэр IэщIэмыкlыу. Абы игъэшына дзыгъуэшхуэмрэ дзыгъуэ цIыкIумрэ истамбылакIуэр къахыхьэщ аби, ди щIапIэм ибзэхыкIащ. Ауэрэ джэду къуэлэныр жьы хъури, дзыгъуэ къыхуэмыубыдыжу къыщынэм, хъыбар Iуащ, ди бийр жьэгум дэгъухьыжащ, ди уэркъыгъэр къэдвгъэхьыж, жаlэри.

Нэгум щIэтыр лъэгум макIуэ. Йоуэри, дзыгъуэшхуи дзыгъуэ цIыкIуи зэгуроIуэри, хэт Нотхэ къокIыж, хэт БищIохэ къоIэпхъукIыж, хэти Бетрожьхэ къокIуэсыкIыжри къызэхуосыж, дядэжьхэм яшхыр I зыIэрыдгъэхьэжынущ жаIэурэ.

Ар псом я пэ джэду къуэлэныжьым къимыщIэу хъурэт, къищIэри ещэу щIидзащ. ЯкIэлъоIэри ящIэрыхьэркъым, якlэлъолъэри къыхуэубыдыркъым. Мо дзыгъуэ сэхъуахэр къытогушхуэри, и ныбэгум къытоджэгухь, и тхьщIэмкIэ кърожэри и щхьэмкIэ йожэхыж.

- Сэ фэ сызэрывгъэпудар фхуэзгъэгъумэ, мы си пащIитIыр сабийм яугъэлыгъуэ! - жери, тхьэ еIуэр аби, Iэмал къегупсыс.

ЕщакIуэм-ещакIуэурэ, зы дзыгъуэжь цIыкIу хутыкъуауэ къеубыд. - УэуитIыр къысхуэкIуащ, - Жери мэкIий дзыгъуэжь цIыкIyp. - Яжьэм хэгъухьыжам сиубыдащ, жьэгум дэгъухьыжам сетхьэлэ! - жи.

- УмыкIий, тхьэмыщкIэ, сэ усшхыну аракъым укъыщIэзубыдар, - егъэудэIу джэдум дзыгъуэр. - Сэ IуэхутхьэбзэкIэ сынолъэIуну аращ.

- Сыт Iуэхутхьэбзэ? - егъэщIагъуэ дзыгъуэжь цIыкIум.

- Сэ дяпэкIэ дзыгъуэ зэрызмышхыжыр фи лIакъуэм схуажеIэж! - жеIэри джэду къуэлэным и къуентхъыр еутIыпщыж.

Мо дзыгъуэ къэуIэбжьар къоплъри - джэдур къуэлэныжкъым абащхъуэ - 2 щыгъыу, сэрыкъ - 3 плъыжьыр щхьэрыгъыу нэмэз щыгъэ егъажэ.

- Мыр сыт! - жи дзыгъуэжь цIыкIум.

- Зи сытыращ, - жи мыдрейми, - жьы сыхъуат, си лIэгъуэр къэсати, Мэчэ-Мадинэ сыкIуэри хьэж сщIащ, си гуэныхьхэри спшыныжащ. ДяпэкIэ дзыгъуэ къэубыди, дзыгъуэшхи сыхэтыжынукъым, дзыгъуэ зэрысшхын дзэи сIутыжкъым, - жи. - ЛъэIу закъуэу пхузиIэращ, тIy, фи гуэныхь стелъу хьэдрыхэ сывмыгъакIуэ:

зэрыжылэу си пащхьэ фыкъихьи, ди гуэныхьу птелъыр пхудогъэгъу, дыпхуэразыщ къызжефlи, фыкIуэж!

Дзыгъуэжь цIыкIур гуфIэри гъуэмбым илъэдэжащ.

- Мыр сыт гъэщIэгъуэн, сыт телъыджэ, джэду къуэлэныжьым дауэ укъыIэщIэкIа? - жаIэри дзыгъуэ быным къаувыхь.

- Зи дауэращ, - жи дзыгъуэжь цIыкIум, - джэду къуэлэныжьым дзыгъуэ ишхыжыркъым, Мэчэ-Мадинэ кIуэри хьэж ищIащ, и гуэныхьыр ипшыныжащ, - жи.

- НтIэ уэ щхьэ уиубыдат?

- СыкъыфхуиIуэхун щхьэкIэ! - жеIэри псори яхуеIуэтэж.

Дзыгъуэхэр мэгуфIэ, долъей-къолъых, дзыгъуэшхуи дзыгъуэ цIыкIуи зэхохьэри тхьэлъэIу ящIыж. ДжэгуакIуэ гуп къашэри джэгушхуэр къызэIуах. Дзыгъуэшхуэм зы дзыгъуэ фэкъужь яхэтти, тхьэм и дамыгъэ телъщ жаIэри, ефэ-ешхэм тхьэмадэу хагъэтIысхьэ аби, ягъэхъуахъуэ.

Дзыгъуэ пэцIьщI жаIэри зы дзыгъуэ цIыкIу яхэсти, мыпхуэдэ псалъэ къахелъхьэ абы:

- Уэ дзыгъуэу дзыгъуэ делэхэ, джэдум минрэ хьэж ищIами, джэдущ: хъуагъэщагъэкIэ зыкъевмыгъэгъапцIэ, щIым и пцIанапIэм дришэнщи, дызэтришхыхьынщ! - жери.

Ешхэ-ефэр зэпагъэущ, зэныкъуэкъур ирагъажьэри, зэгурымыIуэу тIy зэрищIыкIщ аби, зы гупыр пэцIцыIым ирешажьэри йожьэж, адрейр фэкъужьым и ужь йоувэри гъуэмбым къокI. Джэду хьэжыр нэмэз ищIу унэкум исти, дзыгъуэ гупыр и пащхьэм къотIысхьэ. Хьэжы нэпцIыр къахоплъэри, я зэхуэдитIи къызэрымыкIуар къыгуроIуэ: «Я фIэщ сымыхъуауэ аращ», - жеIэ игукIи, сэлам ет аби, дзыгъуэм сэлам къарех. ИтIанэ и нэмэз щыгъэр игъажэурэ къажреIэ:

- Иджы, си гъунэгъужьхэ, - жи, - сэ Чэбэм сызэрыщыIэрэ дзыгъуэ сшхыжыркъым, ауэ абы и пэкIэ фи гуэныхьу къэсхьар къысхуэвгъэгъуну сыволъэIу: гуэныхь стелъу си тхьэ и пащхьэ сивмыгъэхьэж!

- Ди гуэныхьу птелъыр пхудогъэгъу, дяпэкIэ ди гугъу къыумыщIыж закъуэ! - жаIэ дзыгъуэ гупым.

- ДяпэкIэ унэри пщIантIэри фыфейщ, ауэ сэ сызырывэлъэIуращ, къэп лъащIэрэ гуэн лъапэрэ фымыугъуэн: фыдэжеурэ гуэныщхьэмрэ къэпыщхьэмкIэ ифх фызыхуейм хуэдизыр.

АбыкIэ зэгуроIуэри, джэдур нэмэзым тотIысхьэж, дзыгъуэхэри гуфIэу мэкIуэж. Хъыбарыр адрей гупым щалъэIэсыжкIэ, сыту дыдела жаIэри мэукIытэж, дыщызыгъэуар уэ делэращ жаIэри, йожэр аби, пэцIцыIыр ялI.

Махуэ дэкIа, махуитI дэкIа - хьэжыжьым яхуеIуэху дзыгъуэхэм:

- Пщэдей си нэщIикlыжщи, Iэубыд фыкъысхуекIуэкI, къурмэныр къыздэвгъэлъапIэ! - жери.

Йоуэри, дзыгъуэ гупитIыр зы зэрогъэхъужри Iэубыд къокIуэ джэду хьэжым деж. Дзыгъуэ жылэр пэшым къызэрыщIэужьгъэу, джэду къуэлэныжьым и абэр зыщехыж, и сэрыкъыр зыщхьэрехыжри гъуэмб ихьэжыпIэм IуотIысхьэ:

- Ярэби, къэпыщIэр фымыугъуэну къэпыщхьэмкIэ фызыхуейр ифх жысIэу сызэлъэIуар фэрмырауэ пIэрэт? - жери.

- Дэрат.

- НтIэ мы ди бысымым вэсмахуэ къащэхуа я къэп щIэрыпсыр щхьэ фугъуэна? Къэп щхьэпсыр зэпыфшхыкIамэ, зэфIэкIатэкъэ!

- Дугъуэнакъым, деIусакъым, тлъэгъуакъым, - жаIэри щаIуэж дзыгъуэ гупым.

- АтIэ фэ фи псалъэм афIэкIа къыщимыкIкIэ, сэ си псалъэм щхьэ нэхъ къикIыпхъэ! - жери, ятеуэщ аби, дзыгъуэ жылэр зэтриукIащ, жаIэ, джэду къуэлэныжьым.

1. Дядэжьхэм яшхыр - ди адэшхуэхэр зыIуитуy щытар жыхуиIэщ.

2. Абэ - диным и лэжьакIуэхэм ящыгъыу щыта халат кIыхьщ.

3. Сэрыкъ - хьэжы пыIэ, ферс плъыжь щэкI хужь къешэкIауэ.

24. НАЛРЭ НАЛЖАНРЭ

Еуэщ-еIэри, лIыфI гуэр псэут, зыпхъурэ зы къуэрэ иIэу. ЛIыфIым и лIэгъуэр къэсри, лIэн щыхъум, хъыджэбз цIыкIумрэ щIалэ цIыкIумрэ зыбгъэдишэри мыр уэсяту къахуищIыжащ:

- Иджы, - жиIащ, - сэ сымыхъужрэ сылIэмэ, мылъкуу къэзгъанэр фыухыхукIэ фшхы, - жи. - Ар фыуха нэужькIэ, унэри шIапIэри фщэж аби, фшхы, - жи. - Ар фхуримыкъурэ, мо си шы гъуабжэжьыр щIэфщIи, тIури фызэбгъурытIысхьи, си шынэхъыщIэр мо Жанхъуэтхьэблэ дэсщи, абы дей фекIуэлIэж!

ЛIыфIыр лIэри щIалъхьэжащ. Зэдэлъхузэшыпхъур унэ нэщIым къыщIэнэри я адэм и мылъкур яшхыурэ псыуащ. Я адэм и мылъкур яухри къулейсыз щыхъум, унэмрэ щIапIэмрэ ящэри, ар яшхащ. Аргуэрыр щаухым, шы гъуабжэжьыр щIащIэщ, зэбгъурысу зэдэлъхузэшыпхъур итIысхьэри, я адэ къуэшым деж екIуэлIэжащ.

ЩIалэм и цIэр Налт, жи, хъыджэбзым и цIэр Налжант, жи. Налрэ Налжанрэ я адэ къуэшри лIыфIу къыщIэкIынти, къащыгуфIыкIащ, дахэ къажриIэри зришэлIэжащ, адэ-анэ зиIэм иригъэхъуэпсакъым. ЕджапIэ щыIэти, еджапIэм иритри тIури иригъэджащ. Ауэрэ Нали лIы мэхъу, Налжани хъыджэбз мэхъу. Арати, къуажэ псом нэхъ хъыджэбз дэгъуэу дэсыр Гуринэти, Гуринэм лъохъури щIалэм къыхуашэ. Къуажапщэм деж щIапIэ къыщыпеч адэ къуэшым, унэшхуэ щрегъэщI, кърегъэхухьыж аби, ныбжьыщIитIымрэ Налжанымрэ егъэIэпхъуэ:

- Мис, си щIалэ, - жи адэ къуэшым, - мыр фи унэщ, мыр фи щIапIэщ. Фрипсэуну мор фи витIщ, мори фи жэмитIщ: хьет жевгъэIэ, фылажьэ, фышхэж, цIыху зытевмыгъакIуэ! Абы къимыдэкIэ, фи адэ тхьэмыщкIэм фэр щхьэкIэ къигъэна мылъкум мыри ахъшэу къыдэхуащи, мэ, тIасэ, мыри уи гуфIакIэ дэлъхьэж! - жери сом мин зытIущи къретыж.

- Сядэр псэуами, арат сэ къысхуищIэфынур, ар зыщымыгъупщэн сэри тхьэм сищI! Ину берычэт бесын! - жриlэщ и адэ къуэшми, Налыр унагъуэу тIысыжащ.

ТIысыжри, мазэ дэкIа, илъэс дэкIа, йоуэри, Нал мэгупсысэр аби, мыпхуэдэ Iуэху къахелъхьэ:

- Ахъшэ хьэзыр диIэщ, ди унэри инщи, къыдолыж: ярэби, зы пэшыр тыкуэн тщIымэ, дауэ феплърэ? - жеIэри. - Сэ тэвар къасшэурэ къыщIэслъхьэнщ, Налжан ар ищэнщ. Си гугъэщ жылэм я дежкIи сэбэпу, ди дежкIи фейдэуэ, - жи.

Ерэхъу жаIэ псоми, тыкуэныр къызэIуах. Нал Бакуу макIуэ, Тифлис макIуэри цIыхур зыхуеин хьэпшып къешэ, Налжани еджащи, екIурэ-ещхьу мэсондэджэр. Жылэри мэгуфIэ, езыхэри арэзыщ.

Нал къыщыкIуэжкIэ, Налжан щIожри, и дэлъхур IэплIэешэкIкIэ къыщIешэж; Налжани щIэкIамэ, къыщIэмыхьэжын фIэщIу, и дэлъхум фIыуэ къелъагъу. А псор зи нэгу щIэкI Гуринэ, абы щыгуфIыкIыным и пIэкIэ, мэбампIэ, и пщыпхъум хузэгуоп, зэдэлъхузэшыпхъур зэрызэщигъэхьэн Iэмал къелъыхъуэ. «Уи шыпхъум уи ахъшэр зыкIэщIеупщIэ», - жреIэ и лIым, лIым ар къыфIэIуэхукъым. «Уи шыпхъур къэхьпэщ», - жреIэ, лIым ар и фIэщ хъуркъым.

НэгъуэщI Iэмал щимыгъуэтыжым, йоуэри, зы жэщыбг гуэрым къотэдж Гуринэри, Нал и адэм къыщIэна шы гъуабжэжьым и лъакъуплIри джыдэкIэ пеупщI аби, джыдэр лъы защIэу къехьыжри, и пщыпхъум и щхьэнтэ щIагъым щIедзыж, езыр макIуэри, зыри имыщIэ хуэдэ, мэгъуэлъыж.

Нал хуэкъулей хъури, лIыщIэ къищтауэ, и Iэщыр абы зрыригъэхьэрт, псом хуэмыдэу шы гъуабжэжьым хуэсакъын хуейуэ ар и пщэм илъу. ЛIыщIэр пщыхьэщхьэкIэ кIуэжырти, и унэ илъыжт, пщэдджыжькIэ жьыуэ къакIуэрти, Iэщыр зэрихьэрт. Унагъуэр шхэмэ, ядэшхэрт, ефэмэ, ядефэрт. Арат абы и лIыщIэкIэри, а зэрихабзэу, пщэдджыжьым жьыуэ къосри, шэщыбжэр Iyex. Iуехри - шы гъуабжэжьым и лъакъуиплIри пытыжкъым. ЩIалэр кIийуэ къыщIожыжри пщIантIэм къыдолъэдэж. Гуринэ зыпэплъэххэр арати, къыщIокIри, и набдзэхэр хишу пырхъуэм къытоувэ:

- Сыт къэухъу, тIy? - жеIэри.

- Уэлей, зэрыбжесIэнур сымыщIэ, - жи лIыщIэм. - Шы гъуабжэжьым и лъакъуиплIри паупщIауэ нэху къекIащ.

- Алыхь-алыхь, абы и псэм дэхуар! - жери зокуэфэуэж Гуринэ. - Азалыхь, а къэхьпэм фIэкIа ар зыщIэфын дунейм темыт!

Абы ирихьэлIэу, хьэпшып къешэри Нал къыдохьэж.

- Къэхъуар сыт? - жи.

- Къэхъуаращ, - жи Гуринэ, - уи шыпхъу къэхьпэм шы гъуабжэжьым и лъакъуиплIыр пиупщIауэ нэху къекIащ.

ЗэрыпиупщIа джыдэри и пIэщхьагъым щIэлъщ.

Нал щIэлъэдэжри, и шыпхъум и пIэщхьагъым щIэпхъуэщ аби, лъы защIэ хъужауэ, джыдэр къыщIихащ.

- EI! - жиIэри и шыпхъум щIэкIиящ.

- Къэхъуар сыт? - жеIэри хъыджэбзыр къыщолъэт, жейуэ хэлъти.

Мо лIы къэлыдам ищIэр имыщIэжу:

- Уи IитIыр къэший! - жери кърегъэший, езыр джыдэкIэ йоуэр аби, Налжан и IитIыр пеупщI: IитIыр, пхъэ къутам хуэдэу,йохуэхри, пIэжьажьэу унэ лъэгум тохуэ.

УэуитIыр къысхуэкIуащ жери, хъыджэбзым и IитIыр шияуэ дожри, здэкIуэри-здэжэри имыщIэжу йожьэж.

Iэджэрэ жаи ар, лъы Iэджи щIэжаи абы - сытми зы щIыпIэ гуэрым зы фызыжь цIыкIу пхъэхькIэ псы къихьу хуозэ Налжаныр. Фызыжь цIыкIур къаплъэри, мобы и IитIым пыж лъыр щилъагъум, игу къыщIогъу:

- А си тIасэ, сыт мыгъуэ къыпщыщIар?

- Мыращ, мыращ къысщыщIар!

- КъакIуэ-тIэ, сэ пхуэспхэнщ, - жиIэщ аби, фызыжьым дишащ я дей, и Iэхэр хуигъэкъабзэщ, хущхъуэ ирихьэлIэри хуипхащ.

Фызыжьым къигъэнащ хъыджэбзыр.

А фызыжьым къуэ закъуэ иIэти, ар еджакIуэ кIуауэ Налшык щыIэт, зыгъэпсэхугъуэ махуэхэм къэкIуэжрэ и анэм бгъэдэсу. Еуэри, зыгъэпсэхугъуэ махуэ гуэрыр къэсри, щIалэр къэкIуэжащ, хъыджэбз хьэщIэ яIэу кърихьэлIэжащ.

- Мыр слIо, дянэ?

- Мыр зищIысыр мыращ, - жеIэри Налжаным и Iуэхур къызэрекIуэкIар хуеIуатэ. - Иджы псапэщ жысIэри, и Iэм сеIэзэу щызгъэIэщ.

ЩIалэм игу щIэгъуащ хъыджэбзым:

- Сыту цIыхубз къабзэт, бетэмал, Iэ пытам! - жиIэри ехъуэпсащ: «Уэлэхьи, Iэ зыпымытыр щхьэ къиша жиIэнщ дянэм армыхъуамэ, тIэу семыплъу къэсшэнтэм!» - жи игукIэ.

Фызыжьым и псэм дыхьат хъыджэбзри, игукIэ жиIэрт жи: «Тхьэ, Iэ зыпымыт къэзбгъэшащ жиIэнщ си къуэм армыхъумэ, нэхъ нысэфI къэзмылъыхъуэнт, къилъхури сыдэIэпыкъуурэ дэспIынтэм!» - жери.

Налжан и къабзагъэмрэ и губзыгъагъэмрэ дахьэхщ щIалэри, еуэри, и ныбжьэгъу гуэр къыхуиIуэхуащ и анэм. Фызыжьри гуфIэри арэзы техъуащ. Iуэхур ямыгъэгувэу нэчыхьи ирагъэтхри, хьэгъуэлIыгъуэ екIуи иращIэкIыжщ аби, зэлIзэфыз хъуащ Налжанрэ Уэсбийрэ - арат щIалэм и цIэр.

И чэзур къосри Налжан щIалэ дыгъэ цIыкIу къелъху. И къуэр еджапIэм щыIэти, фызыжьым шу егъакIуэ абы деж, письмо иретри. Письмом итырат: «Си нысэм щIалэ цIыкIу къытхуилъхуащи, согуфIэ, уэри гуфIэ!» - жиIэу. АрщхьэкIэ Налшык нэмысу, жэщ къытохъуэри, бысым къилъыхъуэн хуей мэхъу. ИмыщIэххэу хуозэри Налжан и дыщым я деж йоблагъэ. Нали Уэсбий и гъусэу а еджапIэм щIэст. Гуринэ и закъуэти, шум къоупщI:

- Дэнэ укIуэрэ, дэнэ укъикIрэ? - жери.

- Мопхуэдэм Iэ пымыту фыз къишати, абы щIалэ къилъхуауэ хъыбарегъащIэ сагъакIуэ и адэм деж, письмо сагъэхьри, - жи, хъыбарзехьэу кърагъэжьар губзыгъащэу къыщIэкIынтэкъыми.

Гуринэм къыгурымыIуэу хъурэт ар - къыгурыIуэри, хьэщIэр фIыуэ иригъафэщ аби, игъэгъуэлъыжащ. ЩIалэр зэрыжейуэ, мо фыз бзаджэм письмор къыкIэщIидыгъукIщ аби, къеджащ. Письмор игъэсри, нэгъуэщI итхри кIэщIидзащ. Нэху къокIри, щIалэр щежьэжым, зыхуигъэхьэфотэ хуэдэурэ, жреIэ:

- УкъыщыкIуэжкIи нэгъуэщI бысым умылъыхъуэу ди деж къыдыхьэ, - жеIэри. - Си фо махъсымэр хьэзыр хъунущ абы ирихьэлIэу, - жи.

Арати, шур Налшык нос, Уэсбийр къегъуэтри, письмор ирет.

Письмом итырат: «Си нысэр лъхуэри, къилъхуар хьэрэ кхъуэрэ тщIэркъым. Жылагъуэм дахэмыIуэ щIыкIэ, зы унафэ щIы!» - жери. ФIы игу щыщIэнт абы къеджа лIым-губжьащ, и гур къызэфIэнащ, ауэ, егупсысыжщ аби, письмо щIыбым мыпхуэдэу къытритхащ: «къилъхуар сыт хуэдэу щытми, къэзылъхуам евгъэпIыж, и гугъу фымыщI!» - жери. Хъыбарзехьэр, аргуэру жэщ бысым хуей мэхъури, Гуринэ деж къыдохьэж. Мор зыхуеиххэрати, щIалэжьыр, кхъуэм хуэдэу, ирегъафэри егъэукIурий, езым письмор къыкIэщIедыгъукI аби, нэгъуэщI кIэщIедзэ, мыпхуэдэу иту: «Къилъхуари къэзылъхуари сывмыгъэлъагъуу дэфху!» - жери.

ЩIалэжьыр нэсыжри, письмор Уэсбий и анэм иритыжащ и нысэр игъэгуфIэну фызыжъыр жэри письмор и нысэм иритащ:

- А си псэм хуэдэ, псынщIэу къеджэт щIалэм къитхыжа письмом! - жери.

Налжаныр письмом къеджэри ... гъащ.

- Сыт письмом итыр? Къэхъуар сыт, щхьэ угърэ? ЩIалэм къыщыщIаIауэ арэ? - къогузавэ фызыжьыр.

- Умыгузавэ, - жи и нысэм, - уи къуэм лажьэ иIэкъым. Къитхыращ: уи нысэм къилъхуари езы къэзылъхуари сомыгъэлъагъуу дэху! - жери.

- Алыхь-алыхь, сыунэхъури сытIысыжщ!- жери фызыжьыр магъ.

IэплIэ зэхуащIауэ зэнысэзэгуащэр куэдрэ гъащ. АрщхьэкIэ унафэр унафэти, Налжаным зихуапэщ, и сабийр хъыданжэрумэм кIуэцIишыхьщ аби, и шхын тIэкIуи къищтэри ежьэжащ. Гуащэми гуIэжурэ дигъэкIыжщ аби, IэплIэ хуищIыжри, иутIыпщыжащ.

Арати, Налжаныр ежьэжщ аби, айдэ къикIухьым, айдэ къикIухьурэ, мэзым щIэжу зы псышхуэ гуэрым и Iуфэм Iухьащ. Мо Iэ зыпымытым сабийри хузехьэртэкъым, езым и шхыни хуэгъэхьэрычэттэкъым, и нэр къижу еплъурэ и къуэ цIыкIур жэщIырт. «Алыхь, мы сабийр апхуэдиз бэлыхь телъу згъалIэ нэхърэ, ар япэ щIыкIэ псым хэздзэнщи, езгъэтхьэлэнмэ, абы и ужькIэ сэри зезгъэтхьэлэжын - мэ!» - жиIэщ Налжанми, хъыдан жэрумэм зэрыкIуэцIылъу, и щIалэ цIыкIур псым хидзащ.

Сабийм и гущIыIур къыдэгъэзеяуэ уфафэурэ ихьт, жеIэ, псыми, и анэм къыIуплъэри къыхуэгуфIащ. КъыщыхуэгуфIэм, и анэм и гур къилъэтри, псы Iуфэм Iуту кIэлъыщIэпхъуащ: къыхихыжынущи - къызэрыхихыжын Iэ пыткъым, къыхимыхыжщи, сабийр итхьэлэнущ! Фызыр мэкIий, зефыщIыж. Абы хэту зыгуэр къоджэ:

- Сыхьэт мыгъуэм хуэзэн, епхъуи, къыхэхыж сабийр, йомыгъэхьу! - жери.

- Сыт мыгъуэкIэ сыхэпхъуэн, - жи Налжан - Iэ спыткъым.

- Хэпхъуэ жысIакъэ! - жери къыщыщIэкIиекIэ, зимыщIэжу хопхъуэр аби, зэрыхэпхъуариуэ, и IитIри къыпокIэжри, сабий цIыкIуp иIыгъыу къыхехыж.

ЦIыхубзым и IитIыр къыпыкIэжауэ щилъагъум, гуфIэри гъащ: «Тхьэм зы жиIащи, тIy хъункъым иджы», - жиIэри и къуэр иIыгъыу ежьэжащ. Сигу щIэгъумэ, си дей щызгъэIэу, уигу щIэгъумэ, уи дей щыбгъэIэу - апхуэдэу псэухэурэ щIалэ цIыкIур псалъэ хъуащ, къикIухь-къижыхь хъури, и анэм и Iэр иIыгъыу ежьащ. Гугъу ехьурэ къэхъуати, щIалэ цIыкIур губзыгъэ цIыкIу мэхъу.

Апхуэдэу къикIухьурэ, махуэ гуэрым Жанхъуэтхьэблэм къыщохутэри, я пщIантIэжьым дохьэ:

- Ярэби, сыбысымыншэщ, ныжэбэризэм - сыщывгъэIатэм! - жеIэри. И нысэр къоплъри егъэщIагъуэ: «Тобэ, Тобэ, - жи, - мыр сыту си пщыпхъум ещхьыщэ! Тхьэ, Iэ пытщ ахъуамэ, НалжанкIэ шэсыпIэ сихьэнтэм!» - жи.

- Еблагъэ, ахай ущызгъэIэн! - жеIэри щIешэ.

ЗдыщIыхьам илIри щIэсщ, и дэлъхури щIэсщ, мэуэршэрхэри.

Уэсбийр Къоплъри, «ярэби, Iэ пытщ ахъуамэ, си фызым сыту ещхьыркъабзэт!» - жи. Налыр къоплъри, «ярэби, мыр си шыпхъу насыпыншэм зэрещхьыщэ, - жи, - Iэ пытщ ахъуамэ! » Арати, зэанэзэкъуэр ирагъашхэ-ирагъафэ, ауэрэ и чэзур къосри, Налжан и къуэр игъэгъуэлъыжын и пэкIэ къыщIеш. КъыщIешри жреIэ мыпхуэдэу:

- Пщэдджыжь жьыуэ дежьэжын хуейщ, кIуэи, гъуэлъыж бжесIэнущ дызэрыщIэхьэжуи, уэ хьэуэ жыIи, къэув, мы лIы щхьэпэхэм зы таурыхъ яжезмыIауэ сыгъуэлъыжынукъым жыIи, зигъанэ. ЖевгъэIэ щыжаIэкIэ, си Iуэхури уи Iуэхури къызэрекIуэкIap, таурыхъыу яжеIэ. ИжьымкIэ щысыр уи адэращ, си щIалэ, сэмэгумкIэ щысыр уи анэ дэлъхуращ, си щIалэ, - жеIэри.

Апхуэдэу игъэIущри, щIишэжащ Налжаным и къуэр.

- ИIэ, иджы гъуэлъыж, си щIалэ, пщэдеи жьыуэ дежьэжын хуейщ! - жи.

- Хьэуэ, - жи щIалэ цIыкIум, -лIы щхьэпэхэм зы таурыхъ яжезмыIауэ сымыгъуэлъын! - жеIэри и лъэдакъэпитIыр фIегъанэ.

- ЖевгъэIэ, зиунагъуэрэ! - щыжаIэкIэ, и анэм къыжриIэжауэ псори ищIэрти, щIалэ цIыкIум кърегъажьэ, и пэм къыщыщIедзэри.

- Тхьэ, мы щIалэжь цIыкIум къэвэну и мурадым, абы нэхърэ гъэгъуэлъыжи, нэхъыфIщ! - жи Гуринэм, гурыщхъуэ ещIри.

Налми зыгуэрхэр къыгурыIуа хъунти, и фызым хуолъ:

- Упэрымыуэу жиIэнур жегъэIэ абы! - жери.

ЩIалэ цIыкIум, таурыхъышхуэм хуэдэу, къеIуетэж Налжан и Iэр зэрыпаупщIари, ар Уэсбийм къызэришари, лъхуа нэужь къызэрыдахужари, и анэм и Iэр къызэрыпыкIэжари ...

Гуринэр ирагъэкIыжри, Нал нэгъуэщI фыз къыхуашэж. Фызри къуэри сысейщ жеIэри Уэсбийм ешэж. Ар зылъагъу фызыжьри гуфIэу къапожьэри ирегъэблэгъэж. Жылагъуэ псор зэхуашэс аби, тхьэлъэIушхуэ ящIыжри, тхъэрэ-шхэуэ къызэхонэж.

Пэжи, пцIыи…

25. ДЫГЪУАКlУИТlЫМ Я ПСЫСЭР

ПцIыи пэжи - сытми, зэрыжаIэмкIэ, дыгъуакIуэжьитI щыIэт, ТIутIэрэ ШутIэрэ жаIэри. Зэныбжьэгъуу, зэдэдыгъуэу. Мэкъуи ящIэртэкъым, мэши ящIэртэкъым, къадыгъур я Iycy псэу мыхъумэ. Арати, махуэ Гуэрым, и бауэ бжыгъэр иуха хъунти, ШутIэр къытохуэри малIэ, и жьакIэр дэгъэзеяуэ. ШутIэм къуэ иIэт ТIытIу и цIэуи, ТIытIум и адэр щIилъхьэжщ, дэуэдапщэр зэфIигъэкIри тридзэщ аби, ТIутIэм деж кIуащ:

- Дядэм уридыгъуакIуэгъуу, уриныбжьэгъуу щытащ, - жери. Сэри абы и IэщIагъэм срипсэуну мурад сщIащи, сегъаджэ, сегъасэ, - жи. - Уэ къысхуэпщIэр сэри стекIуэдэнкъым, алыхьми псапэу къуитыжынщ.

- Хъунщ, - жи, - си щIалэ, деплъынщ. Япэ къэсыр молэ хъу щхьэкIэ, япэ къэсыр фащIэ хъу щхьэкIэ, дыгъуакIуэ хъуркъым, жи. - Удыгъуэн щхьэкIэ, щхьэ ухуейщ. Пщэдей къакIуи дызэпсэлъэн. Сэр и гъусэфI сыхуейщи, зыгуэр уи щхьэм илъ закъуэмэ, адреир сэ си Iуэхущ, - жери къеутIыпщыж.

ТIэкIу иризэгуэпащ абы ТIытIур, ШутIэ и къуэр сэрмыра нэхъей, ар къызэрызэпсэлъа жиIэри.

Арати, етIуанэ махуэм ТIытIу макIуэри ТIутIэр дэмысу ирохьэлIэ.

- Дэнэ кIya, - жи, - си Iустазыр?

Уи Iустазри иджыпсту къэсыжынщ, къакIуэ, къыщIыхьэ! - жеIэри ТIутIэ и фызым ирегъэблагъэ, тахътэбаным ирегъэтIысхьэри махъсымэ фалъи къыIэщIегъэувэж. ТIытIум махъсымэ фалъэр щигъэщIейм, и нэр тохуэри къелъагъу бгыкъум фIэдза бгъуэр. Мо бгъуэ пшэрыр щилъагъум, щIалэм и гурыIупсыр къожэри, къотэджыж: «Молэ хъумрэ фащIэ хъумрэ уэзгъэлъагъунщ сэ уэ ныжэбэ!» - жери.

Куэд дэмыкIыу, ТIутIэри къосыж:

- Си гъэсэныр къэкIуакъэ? - жери.

- Тхьэ, уи гъэсэныр схущымысу щIэкIыжам!- жи фызым.

- Нэ IейкIэ уеплъагъэнт.

- Тхьэ, икIи сыщыгуфIыкIри, махъсымэ фалъи IэщIэзгъэувэри згъэтIысатэм! - жи.

- Дэнэдей бгъэтIысат?

- Тахътэбаным изгъэтIысхьат.

ТIутIэ зеплъыхьри и пащIэкIэм щIогуфIыкI:

- НтIэ, фыз, мо бгъуэр уи пхъуантэшхуэм дэлъхьи, Ныжэбэ уэ тегъуэлъхьэж, - жеIэри и фызым унафэ быдэ хуещI.

Жэщыр мэхъури, бгъуэр жэз пхъуантэшхуэм делъхьэ пIэ трещIыхьыжри фызыр тогъуэлъхьэж. ТIутIэм бжэри щхьэгъубжэри егъэбыдэр аби, тхьэр игъэпцIакъэ, езы ТIутIэ мыгъуэр къигъэтэджыжу иримыгъэдыгъумэ!- жеIэри игу къыхэмыщту мэгъуэлъыж.

Жэщ ныкъуэр мэхъури ТIытIур къос, бжэм йоIэри - хьэлъкъыр етащ, щхьэгъубжэм йоIэри - кIэIунэр Iугъэуащ. Ар щымыхъукIэ пкIэлъей иреупсей аби, унащхьэм докIуейри жьэгу уэнжакъымкIэ къох, арщхьэкIэ бгъуэр бгъуэтмэ къащтэ! ЩIалэм зеплъыхьри ТIутIэр и тэхътэбаным мэпырхъри илъщ, фызым и пIэр нэщIщ, езы фызыр и пхъуантэшхуэм мэжейри телъщ. ТIытIу хьэлъакъуиплIу бгъэдопщхьэ фызми къегъэуш:

- Ей, фыз, фыз! - жи ТIутIэ и макъкIэ. - Уэлэхьи, согузавэри сымыжеиф: къащтэт мыдэ бгъуэр, си пIэщхьагъым щIэлъмэ, нэхъ хъума хъунщ.

- Алыхьым удихыжи уэ дзыхь мыщIыжьыр! - жери, мо фыз жейбащхъуэм гъумэтIымэурэ бгъуэр пхъуантэм къыдехри кърет.

ТIытIу зыхуейр къыщыпэщIэхуэм, жьэгу уэнжакъымкIэ къипщыжри къежьэжащ.

Абы хэту ТIутIэ къоушри и фызым къоджэ:

- Дэплъэт, - жи, - пхъуантэм: бгъуэр дэлъыжу пIэрэ? - жери.

- Щхьэ сумыгъэжейрэ, лIыжь! - жеIэри фызыр мэгубжь. - Иджыпстукъэ бгъуэр щысIыпхыжар, си пIэщхьагъым щIэлъмэ, нэхъыфIщ жыпIэу? "

«ЫI, уэлэхьи, мы зы гъуэгукIэ укъыстекIуам, ауэ деплъынкъэ уэ ар здынэбгъэсым!» - ТIутIэр къыкIэлъыщIопхъуэри, хадэ кIуэцI защIэкlэ япэ зыкърегъэщ аби, щхьэфIэпхыкI тIэкIу телъу ТIытIухэ я унэм къыщIотIысхьэ.

ТIытlу зэрынэсыжу, и анэм и макъкIэ къохъурджауэ:

- Дэнэ, Iей, ныжэбэрей жэщым къыщыпкIухьыр? - жери. - Уи адэм и хабзэр уэр гуэрым къэпщта!

- Ар Iуэхукъым, дянэ, мэ, мы бгъуэм щыщ тхуэгъажьи, дыгъэшх! - жеIэри, и анэра и гугъэу, бгъуэ къихьар ТIутIэм ирет, мыдрейри зыхуеиххэрати, кIэбгъу зещIри, мэкIуэж.

Зытэлай нэхъ дэмыкIауэ ТIытIур и анэм деж макIуэ, лы гъур гъэжьар ишхыну. ЩIыхьэмэ - и анэр пырхъыжу жейуэ! Къегъэушри йоупщI:

- НетIэ гъажьэ жысIэу уэста бгъуэр дэнэ щыIэ? - жери.

- Сытыбгъуэ, сыт бгъузэ? - жи и анэм. - Алыхь, зыри къызомыта!

ТIытIум къыгурымыIуэу хъунт къэхъуар - къыгуроIуэри, ТIутIэм къыкIэлъегъазэ. Трегъазэри зэлIзэфызым я пырхъ макъыр къэIуху бжэм деж даIуэу Iуотыр аби, тIури къыхэпырхъыкlыу щыхуежьэкIэ, аргуэру уэнжакъымкIэ йопщхьэ; хьэм хуэдэу памэурэ тахътэбаным йокIуалIэ: бгъуэр ТIутIэ и уэншэку щIагъым щIидзри тегъуэлъхьэжауэ телът. «Елъыркъэ абы къигупсысар!» - жеIэри, пэшым пхъэ къута щIэлъ хъунти, лъэныкъуитIымкIэ къыщIидзныщlидзурэ, мо лIы жейр къытреIэтыкI аби, бгъуэр къыщIегъэкIуэсыкIри, бжэмкIэ къыщIокIыж. «Уэ тхьэр бгъэпщIакъэ, сэ сыкъомыгъуэтмэ иджы!» - жыхуиIэу мэзым макIуэри, мафIэ ещI аби, бгъуэр дзасэкIэ игъажьэу мэтIысыж.

МыдэкIэ ТIутIэр къызэщыумэ, и уэншэкур быркъуэшыркъуэт, гугъусыгъути, бгъуэр зэрыщIидзам хуэдэу щIэлъ и гугъэурэ, куэдрэ хэлъаи ар; иужькIэ зыщигъазэм, «быркъ»!» - жеIэри, зы пхъэ къыщIоху. ТIутIэр къыщылъэтрэ уэншэкур къиIэтмэ - бгъуэр щIэмылъыжрэ пхъэ къутар щIэзу щIэдзауэ! ТIутIэр къыщIоцIэфтри ТIытIухэ мажэ - зыри игъуэтыркъым, бгъуэнщIагъхэр къызэхежыхь - игъуэтыркъым. Мэзым макIуэри, бгъуэр жьауэ дзасэм къыщыфIихыжым ирохьэлIэр аби, «Шхощх апщий!» - жери Iуохьэ.

- ЦIыхуфI и Iэнэр хьэзырщ, еблагъэ! - жи мыдреими.

ТIутIэр мэтIысри зы пIастэ ныкъуэ къызыкъуех.

- Мыр дэнэ къипха? - жери, ТIытIум егъэщIагъуэ. - Фи унэм пIастэ вэгъу къудеи щIэзгъуэтатэкъыми сэ!

- Мыр пщэдджыжь фшхыну фызыщыгугъа пIастэращ, - жи ТIутIэ, и пащIэкIэ щIогуфIыкIри. - Зэхэшэ щабэ жыхуаIэращ, тIy. Лы шыугъэр пIастэншэу тхуэшхынкъым жысIэри къыздэсщтат.

Арати, бгъуэр зэдашх, я Iэпэхэм йобзеижри, итIанэ ТIутIэм жеIэ:

- ЛIыгъэ уиIэщ, - жи, - уядэм укъызэрилъхуар бгъэгъуэщакъым, - жи. - Сэ уэ узыхуезгъэджэжын щыIэкъым, - жи, - ауэ, ущIемыгъуэжамэ, нобэ щыщIэдзауэ узидзейщ, - жи.

Йоуэри, абдежым Уащхъуэ Мыващхъуэ КIанэкIэ тхьэ зэхуаIуэ зэдэдыгъуэнуи, етIуанэ махуэм зэдожьэ.

Арати, етIуанэ махуэм ТIытIу гуэншэрыкъ щIэрыпситI къыздещтэри зэдожьэ. КIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, зы пэу еуэкIыпIэ гуэрым нэсауэ маплъэри зы выгу къалъагъу, вы ахъырзэманитI щIэщIауэ къакIуэу.

- Мо витIыр къэдгъэдыгъу! - жи ТIытIу.

- Дауэ къызэрыбдыгъунур, - жи ТIутIэ, - выгур зеир гублащхьэм дэсмэ, и нитIыр къижу къаплъэмэ?

- Мыдэ еплъ-тIэ сэ абы есщIэм! - жеIэри, ТIытIу и зы гуэншэрыкъ лъэныкъуэр пэум адэкIэ, мыдрей лъэныкъуэр пэум мыдэкIэ гъуэгум трелъхьэ, фIыуэ зэпэIэщIэу.

Езы TIyp пабжьэм хотIысхьэжри къыкIэлъоплъ.

Выгур гуэншэрыкъ лъэныкъуэм деж къосри къоувыIэ. ГущхьэIыгъым гуэншэрыкъыр къещтэри зэпеплъыхь. Вакъэ лъэныкъуэр сыту сщIын жыхуиIэу хыфIедзэжри къожьэж. КъакIуэурэ, пэум къоуэкIри, адрей гуэншэрыкъ лъэныкъуэм къыхуозэ. ЛъэныкъуитIыp вакъэ ирокъу жеIэри, япэрей лъэныкъуэр къищтэжыну егъэзэж гущхьэIыгъым.

Мыдрей тIyp мажэри, витIыр щIагъэху аби, мэзым хагъапщкIуэ. ТIытIу гуэншэрыкъ лъэныкъуэри къыздещтэж аби, пабжьэм зыхегъэпщкIуэж. Выгузехуэр къосыжри - витIыр бгъуэтмэ, къащтэ, гуэншэрыкъ лъэныкъуэри щылъыжкъым. ЛIым сыт ищIэжынтхъуанэщ, бгэщ, гуэншэрыкъ лъэныкъуэри хыфIидзэжщ аби, ежьэжащ, гъырэ бжэуэ. ТIытIу гуэншэрыкъыр къипхъуэтэжри и гъусэм деж къигъэзэжащ.

- Сыту уIэзэ, сыту угубзыгъэ! - жи ТIутIэ, егъэщIагъуэ.Сыту eкIyy къэбгъэпцIа а делэр!

- Уемыжажьэ, - жи ТIытIу. - Абы къимыгъэзэжынкIэ Iэмал иIэкъым. И закъуэу къигъэзэжрэ - дехъулIащ, пхъэр къишэрэдыунэхъуащ.

- НтIэ сыт ди Iэмалыр?

- Дэ нэгъуэщI Iэмал диIэкъым, къэдгъэпцIэн фIэкIа! - жеIэри, унафэ ещI аби, витIым я щхьэр паупщIри, яхь аби, псыпцIэм халъхьэ, я бжьакъуэхэр къыхэщ къудеиуэ.

Пхъэр къакIуэмэ, япэу зыхуэзэнур абдежырати, дыгъуакIуитIым загъэпщкIури къыкIэлъоплъ. Выгузехуэм зылI щIыгъуу къегъэзэжри, абдеж дыдэм къыIуохьэ. ПсыпцIэм къыхэпlиикI выбжьэхэр щалъагъукIэ, затIэщIри, хохьэ. ТIытIу зыпэплъэрати, жэри, я щыгъынхэр къищтэри пабжьэм къыхэлъэдэжащ. Модрей тIум я выбжьэ тIурытIыp яубыдри, къеIэщ-неIэщ аби, щхьэ зырызыр къыхачри, пхэщIкIэ шэдым къыхэтIысхьэжащ. «Еууей, я щхьэхэр къыфIэтчри, витIыр щIилъэфащ!»- жаlэри къыхокIыж. КъыздыхэкIыжам я щыгъынхэр щылъыжкъым.

-Алыхь-алыхь, уэлъэхьи, мыр дэ ди гугъэм щыщымыIэ, мыр бзаджэнаджэ тIысыпIэу арам: бисмылэхь! бисмылэхь! - жаIэри, я анэ къызэрилъхуам хуэдэу пцIанабзэу, щIопхъуэри мэкIуэж.

- Iыхьы, - жи ТIытIу, - мис иджы Iуэхур зэфIэкIауэ плъытэ хъунущ: сэ си Iуэхущ, а витIым я лъэужьыр зыгуэрым къихумэ! - жи.

Арати, мо лIы пцIанитIыр кIуэжын хуейтэкъэ - гъуэгу здытетым, шы гуартэ къахуу, шу гуп ирохьэлIэ.

- Мыр слIо, хъаным и пхъум фылъыхъуну фыкIуэрэ, сыту зыкъифхрэ! - жаlэри къыщодыхьэшх.

- Феуэ, феуэ!- жаlэ мыдрейхэми.- А фэ фыздэкIуэмкIэ фыкIуэмэ, дэ дэщхьыркъабзэу зыкъифхыу къэвгъэзэжынщ!

- Уэлэхьэ, мис ар хьэлэмэт хъунтэм! - жаIри шу гупыр йожьэж.

АпщIондэхукIэ ТIутIэрэ ТIытlурэ къадыгъуар зэрагъэкIуэкIри, я жыпхэр ахъшэкIэ къуауэ къыздэкIуэжым, шыху макъыр зэхахри, жыгышхуэ гуэрым допщейр аби, якIэлъоплъ. Мэзыкум деж зы хуеишхуэ иIэти, абдеж къыщоувыIэ, мыбдеж жэщырыпщ щитхынщи, пщэдджыжь ди гъуэгу дытеувэжынщ жыхуаIэу. Шым лIитI къыпэранэри, езыхэм зы хэщIапIэ къагъуэт, запхъэх аби, пщэфIэн щIадзэ - хэт лы егъажьэ, хэт егъавэ, хэти зегъэпсэху, щIакIуэм телъу.

«Iыхьы, мис иджы игъуэ хъуащ», - жеIэри, TIытIy жыгым къохыж, щIакIуэр тепхъуауэ плъырхэм я деж къокIуэ:

- ФыкIуи, псынщIэу фышхэ, - жери, - лыр хьэзыр хъуащ, апщIондэхукIэ сэ шым сыпэрытынщ.

Мо лIы мэжэлIагъитIыр мэгуфIэри къокIуэж. ТIытIу шыр ирехужьэри ТIутIэм ирет:

- Айда, - жи, - псынщIэу дядэм и гъэпщкIупIэжьым ху аби, щыгъэпщкIу! - Сэри мыгувэу сынекIуэлIэжынщ.

МыдэкIэ плъыритIыр гупым щахыхьэжым, я нэхъыжьым егъэщIагъуэ:

- А зи унэ мыкIуэдынхэ, шыр хэт къыхуэвгъэна? - жери.

- НэбгъэкIуам къыхуэдгъэнащ.

- Уэлэхьэ, сэ зыри нэзмыгъэкIуа!

Абдежым гупыр къыщолъэтри, я хьэпи я шыпи къагъанэр аби, мэпхъэр.

ПытIу зыпэплъэр арати, мэзым къыхэжри, я Iэщи, я фащи, я лы гъэжьаи, я лы гъэваи къызэщIикъуэщ, шыуан къэкъуалъэм мывэ хэзу хикIутэри, и адэм и гъэпщкIупIэжьым къигъэзэжащ.

Мыдрей лIы гупыр, нэху щыху мэзыр къащри, зыри къамыгъуэтыжауэ, лъэужь гуэри темыувауэ къызэхуосыж. КъыздэкIуэжам я Iэщи, я фащи, я лы гъэжьаи, я лы гъэваи щымыIэжу кърохьэлIэж.

- Уэлэхьэ, - жи я нэхъыжьым, - дэ ди зекIуи, дэ ди зежи къэмыт, афIэкIа лIыгъэ щыдимыIэкIэ! Дэ къытхуэнэжаращи, дыгъуасэрей лIитIым ещхьу, хъаным и пхъум дылъыхъунщ!

Арати, шу гупу ежьар лъэс гупу къежьэжащ, жи.

Уэ плъэгъуамэ, сэри слъэгъуащ.

26. БАЖЭМ И КЪУЕНТХЪ ГУЭШЫКIЭР

Еуэри, жеIэ, зы мэзыжь гуэрым зы Аслъэныжь щIэсти, Дыгъужьымрэ Бажэмрэ щакIуэгъу ищIри, зэдежьащ. Жьыр здепщэ лъэныкъуэмкIэ къыщыхэхьэри, зы сыхьэтым и кIуэцIкIэ зы щыхь, зы мэз бжэн, зы кхъуэло къащэкIури, я хэщIапIэм кърахьэлIащ. Къуентхъхэр зэбгъуралъхьэри зэныбжьэгъужьхэр еплъу тIысыжащ. Аслъэным и шхэгъуэр къэсагъэнти, Дыгъужьым жриIащ:

- СлIожь узыпэплъэр, Дыгъужьыжь, уэ ущакIуэжьщ, куэд уи нэгу щIэкIащ, уэ нэхърэ нэхъ Iэзэу хэт игуэшын къуентхъыр! - жиIэри.

- Уэлэхьи, мыр гуэша хьэзырым езыр! - жи Дыгъужьым.

- Сыт абыкIэ жыпIэну узыхуейр? - йонэщхъауэ Аслъэныр.

Дыгъужьыр къотэджри, щыхьыр къыбгъэделъафэ Аслъэным:

- Уэ узиусхьэнщи, мы нэхъ ин нэхъ IэфIыр къыплъос, - жери. Сэ уи къуэдзэу сыщыщыткIэ, сэ мы мэз бжэныр къыслъос, - жери и Iыхьэр хелъэф. - Бажэр нэхъыщIэ цIыкIущи, мы лори хурикъунщ, - жери Бажэм хуедз къэнэжа закъуэр.

Аслъэныр къогубжь:

- Уэ пхуэдэ щхьэхуещэр дзей зыщIыращ, ахъумэ уэ сыт уи лажьэр! - жеIэ аби, зэ еIэгъуэм Дыгъужьым и псэр хеуд.

ИтIанэ, къотIысыжри, Бажэм йоплъ:

- Уэ ущIалэщ, бзаджагъэ пщIэн хуейкъым, Бажэжь цIыкIу, тэджи гуэш! - жери.

Бажэр мэтэджри щыхьыр къыбгъэделъафэ Аслъэным:

- Уэ узиусхьэнщи, мы нэхъ ин нэхъ IэфIыр шэджагъуашхэу къыплъос. - КIэлъоIэбэри мэз бжэныр къыхубгъурелъхьэ. - Уэ удитхьэмадэщи, мы щIэщыгъуэр уи пщыхьэщхьэшхэу пшхыныр сфIэигъуэщ, - жи, къэнэжарати, кхъуэлори къыбгъэдилъхьэжащ. - Мыри, Iыхьэтелъу аращи, пщэдджыжь укъэушмэ, мащIэIэфIу пшхыжынщ, - жи.

Аслъэныр къуентхъым йоплъ, Бажэм йоплъыжри погуфIыкI: игу ирихьащ абы и гуэшыкIэр.

- Акъыл зиIэр хэгъуэщэнкъым, - жи Аслъэным.

- Уянэр хэтхэ япхъу?

- Гугухэ япхъущ.

- Алыхь-алыхь! - егъэщIагъуэ. - Уядэр хэт и къуэ?

- Тыркум къикIа дэжыгым и къуэщ.

- НтIэ мы гуэшыкIэ дахэр хэт уигъэщIа?

- Дыгъужьым и псэ хэкIам.

- Уэ сыт пшхынур, сэ мы къомыр сшхыжмэ?

- Сэ сыщхьэгъэрытщи, щхьэр щыпкъутэкIэ, тхьэкIумэр къыслъос.

27. КЪУИИЖЬ ЦIЫКIУ ПЩЫЖЬЫМ ЗЭРЫТЕКIУАР

Еуэрэ-еуэрэт, жи, зы пщыжь гуэр псэут зы пхъу закъуэ иlэуи, йоуэри, абы ипхъу закъуэм и дэкlуэгъуэр къос. Хъыджэбзыр и чэзум ямышари хъарбызыр и чэзум къыщlамычари - тlури зэхуэдэщ. Арати, пщыжьым гъуо зэбгрегъэкlри дуней псом хъыбар ярегъащlэ: мыращ, малъхъэ сыхуейщи, зигурэ зи щхьэрэ зэтелъыр мопхуэдэ махуэм фыкъызэхуэс! - жеlэри. Къызэхуос цlыхур: зылъэкlри къокlуэ абы, зылъэмыкIри къокlуэ. Зылъэкlым хъыджэбзыр зыlэригъэхьэн и гугъэщ, зылъэмыкlми и нэгу зригъэужьын и мурадщ.

Арати, зэхуэсынур зэхуэса нэужь, пщыжьым ипхъу закъуэр шордакъым кърешэри псэлъыхъухэм къарегъэлъагъу: фыз тIысу къилъхуатэкъым, жаlэ, апхуэдиз зи дахагъ хъыджэбз! Къанжэм и хужьыр и хужьрэ къанжэм и фlыцlэр и фlыцlэу апхуэдэт, жи. Абдеи кърихьэлlауэ а хъыджэбзым Iуплъам ягъэщlагъуэри зэуэ я пыlэр къащхьэрыхуащ, жи. Пщыжьыр къеплъыхри къахэплъащ: псори къызэхуэсар щхьэ фlыцlэ защlэт, зы щхьэфэ гъуэплъ фlэкlа яхэмыту. А щхьэфэ гъуэплъыр Къуиижь Цlыкlути, псоми къацlыхужащ.

- Слlо, Къуиижь ЦIыкlу, уэри уи мурадыр? - къыщодыхьэшх абы пщыжьыр.

- Слlо, Къуиижь ЦIыкIу, уэри уи мурадыр? - къыщодыхэшх абы къызэхуэсар.

- Си нэгу зезгъэужьыну аращ,- жи езыми.

- Ун нэгу зебгъэужьынум, тlасэ цlыкlуу диlэ, модэ нэхъ жыжьэlуэу къэуви зегъэужь: мы хьэIусыпэ зратым уащIыхэтын щыIэкъым! - жаlэри пщlантIэм къыдахуж.

- Иджы, си хьэщlэ лъапlэхэ, - жи пщыжьым, - сэ си пхъур зэстынур зи пащlэкlэ нэхъ дахэу гъэкlэрэхъуаракъым, зи хуарэ нэхъыфIу къажэракъым. Сэ си пхъур зэстынур, - жи, - акъылкlэ къахэжаныкlыращ: щэ упщlэгъуэ сынывэупщlынщи, щэми жэуап тэмэм къызэзытыжым си пхъур и lэрылъхъэщ. Ар зыхузэфlэмыкlым и щхьэр си lэрылъхьэщ - фlэсхынурэ мо бжэгъу щхьэкlэм фlэсlужынущ. Аращ Iуэхур зэрыщытри, къигъэгугъэр ижьымкlэ фыхэкlи, фыув, къимыгъэгугъэр сэмэгумкlэ фыхэкlи, зевгъэхь!

Лlищэ ирикъуным зылl фlэкlа мычэму - апхуэдиз ижьымкlэ хокlри мэув, дэ дыкъегъэгугъэ жаlэри.

Арати, пщыжьымрэ и пхъумрэ унэм щlохьэжри шэнтжьейм йотlысхьэж. Псэлъыхъухэр хьэщlэщым яшэри щlакlутэ. Щыхьэт хасэу жаlэри, я жьакlэлэ я бынжэм теуэу лlыжьищ къуажэм къыхаш аби, жьантlэм дагъэтlысхьэ, пщыжьым и ижьырабгъур яlыгъыу.

Йоуэри, псэлъыхъухэм пхъэидзэ ящlыр аби, зи пхъэ къикlар къокlуэри пщыжьымрэ и пхъумрэ я пащхьэ къоувэ.

- Уигурэ уи щхьэрэ зэтелъ? - жи пщыжьым.

- Зэтелъщ.

- Нтlэ, си щlалlэ, мы дунейм сыт щынэхъ бей?

- Уэ ущынэхъ бейщ, пщыжь.

- Мы дунейм сыт щынэхъ жумарт?

- Уэ ущынэхъ жумартщ.

- Мы дунейм сыт щынэхъ дахэ?

- Уи пхъур щынэхъ дахэщ.

КъэпщIакъым жаIэри, щIалэжь мыгъуэр чачэу щIалъэф аби, и щхьэр фIахри, бжэгъу щхьэкIэм фIаIуж.

Адрей псэлъыхъухэми абы и махуэращ къахуэкIуар.

- Щхьэ дапщэ фIэтха? - жи пщыжьым.

- Щэ ирикъуным зы чэмщ, - жи щхьэпыупщIым.

- КIуэ-тIэ, иджыри зы къашэ! - жеIэри къыщlегъэкI и пщафIэ щIалэр.

ХьэщIэщым зыри щыщIэмысыжкIэ, сыт ищIэнт, нэгузегъэужь къэкIуахэм яхоупщIыхь:

- Зигурэ зи щхьэрэ зэтелъ фхэту пIэрэ? - жери.

ЦIыхухэр мэшынэри йокIуэт, Къуиижь ЦIыкIу къахокIри къоув:

- Сэ сыкъегъэгугъэ, - жи.

Ешэри, пщыжьымрэ и пхъумрэ я пащхьэм ирегъэувэ.

- Уигурэ уи щхьэрэ зэтелъ? - жи пщыжьым.

- Ауэ сытми зэтелъ! - жи Къуиижь ЦIыкlу.

Щыхьэт хасэр къолъэlу:

- Умыделэу кIуэж, Къуиижь Цlыкlу, - жаlэри. - Уянэжь тхьэмыщкlэм и дуней нэхур томыгъэункIыфlэ!

- Зи дуней нэхур зытеункlыфlэнур мис мо пщыжьыращ,- жи Къуиижь Цlыкlу.

- IoxoIy?

- CoxoIy!

- Нтlэ, делэжь цlыкlу, мы дунейм сыт щынэхъ бей?

- Щlы фыцIэжьыр щынэхъ бейщ, - жи Къуиижь Цlыкlу. - ЩIым къытемыкIа мылъку мы дунейм теткъым.

- lay, уэлэхьэ, къищlам! - жери пщыжьым игьэщlэгъуащ. НтIэ, делэжь цIыкlу, мы дунейм сыт щынэхъ жумарт?

- ЩIы фIьщIэжьыр щынэхъ жумартщ, - жи Къуиижь ЦIыкIy. - Зы ху хьэдзэ ептмэ, щхьэмыж псо къуетыж; мыIэрысэ жылэ ептмэ, мыIэрысэ жыг къуетыж; lэщ уэд ептмэ, Iэщ пшэр къуетыж.

- Iау, уэлэхьэ, ари къищIам! - жери пщыжьыр къоуIэбжь. НтIэ, делэжь цIыкIу, мы дунейм сыт щынэхъ дахэ?

- ЩIы фIыцIэжьыр щынэхъ дахэщ, - жи. - Мы дунейм теткъым цIыхум IэщIэмыужагъуэ, щlым и дахагъэм фlэкIа!

- Iay, уэлэхьэ, аргуэрыр къищIам! - жери и пщыжьыр Iэнкун къохъу:

ЛIыжьищыр мэгуфIэри къыщолъэт:

- Алыхь-алыхь, пщыжьым малъхъэ игъуэтащ! - жаlэри. Къуиижь ЦIыкIу псоми ятекIуащ!

АрщхьэкIэ пщыжьыр яфIокIуэтыж:

- Хьэуэ, - жи, - фемыжажьэ: Къуиижь ЦIыкIу и щхьэр ищэхужауэ аращи, кIуэжыну хуит сощI. Хьэуэ жиIэрэ, уи пхъур къэзмыхьыну Iэмал иIэкъым жиIэрэ, си пхъум упщIищ къритынущи, абы я жэуапыр кърегъуэтыф, - жи. – Къигъуэтрэ - си пхъур и Iэрылъхьэщ, къимыгъуэтрэ - и щхьэр си Iэрылъхьэщи, щэр зыхуэчэмыр игъуэтыжащ.

- Сэ щхьэщэхуж сыкъэкIуакъым, - жи Къуиижь ЦIыкIу. - Сэ сыкъыщIэкIуар уи пхъуращи, си пыIэжьыр фпэгъэтIысащ: къикIут, дахэ, уи упщIэхэр!

- НискIутмэ, нискIут, - жи хъыджэбзым. - Къуий Iэджи мы дунейм тетщ. Узэрыкъуийм щхьэкIэ унэхъ лей уфIэщIыжрэ?

- Къуий Iэджи тетынщ дуней щыхъукIэ, - жи мыдрейми. - Ауэ Къуиижь ЦIыкIу жаIэмэ, сэ зыращ. КъикIут мыдэ уи упщIэхэр!

- НтIэ, къуийм я нэхъ делэ, мы дунейм сыт IэфI?

- Уей, хъыджэбз дахэ, ар шкIахъуэ цыкIухэми ящIэ: мы дунейм нэхъ IэфIу тетыр псалъэщ, - жи Къуиижь ЦIыкIу. - Блэр гъуэм къизышыр псалъэщ, лъагъуныгъэ зэраIуатэр псалъэщ, анэм и гъэфIэгъыбзэр псалъэщ. Псалъэ дахэм и ужькIэ фори IэфI къыпщыхъужыркъым.

- Тхьэ, къэпщIамэ, Къуиижь ЦIыкIу! - жеIэри хъыджэбзым и нэр къыхуегъэцIу.- НтIэ, мы дунейм сыт щынэхъ дыдж?

- Уей, хъыджэбз дахэ, ар бжэныхъуэ цIыкIухэми ящIэ: мы дунейм нэхъ дыджу тетыр псалъэщ, - жери Къуиижь ЦIыкIуи и нэр хуегъэцIууж. - Благъуэр гъуэмбым къызэрырахур псалъэщ; лъагъуныгъэм я нэхъ иныр зэракъутэри псалъэщ; гыбзэ зэрагъэIури псалъэщ. Псалъэ дыджым къелам щхъухьи пэлъэщыжрэ!

- Тхьэ, ари къэпщIамэ, щIалэ! - жери хъыджэбзыр къыхуогуфIэ. - НтIэ, мы дунейм сыт щынэхъ лъэщ?

- Уей, хъыджэбз дахэ, ар кIэнджэгухэми ящIэ: мы дунейм нэхъ лъэщу тетыр псалъэщ, - жери Къуиижь ЦIыкIуи хуогуфIэж.Тхьэм и Iэмырыр зэригъэIур псалъэщ, джатэм къыхуэмыгъэшар къызэрагъэшыжыр псалъэщ, цIыхум я щIэныгъэр зэраIуатэр псалъэщ. Джатэм и удыным и хущхъуэр псалъэщ, псалъэм и удыным зыри пэлъэщыжыркъым.

- Тхьэ, аргуэрри къэпщIамэ, си псэр зышхын! - жери хъыджэбзыр Къуиижь ЦIыкIум хьэщыкъ хуохъу.

Пщым игу ирихьакъым ар апхуэдэу зэрыхъуар. «Сыту Iейуэ сышыпIыртIэхъуа, - жи игукIэ. - ХьэIусыпэ зратыр зэтезукIауэ къуийр малъхъэ сощI. Хъуэгъэщагъэ сыхуекIуэнщи, къыфIэсхьыжынщ!» - жеIэри Къуиижь ЦIыкIу мыпхуэдэу къыжреIэ:

- Си малъхъэ дыщэ, - жи, - баз дызэпигъэхьэ!

- Сыт хуэдэ баз?

- Мис мыпхуэдэ баз, - жи пщыжьым, - уэ щэ упщIэгъуэ укъызэупщIынщи, япэр къысхуэмыщIэмэ, си мылъкур узот; етIуанэр къысхуэмыщIэмэ, си пщыгъэр нытызолъхьэ, ещанэри къысхуэмыщIэмэ, си щхьэр уи Iэрылъхьэщ. Щыри къасщIэмэ, си пхъур къыпфIэсхьыжащ. Уарэзы?

- Сарэзыщ!

Арати, йоуэри, баз зэпохьэ.

- НтIэ, пщыжь, - къыхедзэ Къуиижь ЦIыкIу, - зэныбжьэгъуитI шууэ зы щIыпIэ кIуэрт. КIуэрти, гъуэгу здытетым, зы лIыжь цIыкIу къахуозэ, дыщэ таж иIыгъыу. ЗэныбжьэгъуитIыр зэдохъуапсэ дыщэ тажми, лIыжь цIыкIум щохьэ, уи дыщэ тажыр къыдэщэ жаIэри. «Фызощэ, - жи лIыжь цIыкIуми, - зиш нэхъ хуэмыхум и шымкIэ изохъуэж!» «Ар сыткIэ къэтщIэну?» - жаIэри зэныбжьэгъуитIыр зоплъыж. «КъызэрыфщIэнуращ, - жи лIыжь цIыкIум, - фишхэр ивгъэлъи, мо мэзым нэс фызэдэжэ: я ужь къинэр нэхъ хуэмыхущи, си дыщэ тажыр абы есхъуэжынщ». ЗэныбжьэгъуитIым яшхэр зэдрагъэлъри, зым адрейр я пэ иригъэщын щхьэкIэ и шыр къыжьэдикъуэурэ, хьэпкIэр ущым хуокIуэж, итIанэ ущри лъэбакъуэ мэхъуж аби, яжаи-якIуаи щымыIэу къоувыIэж: «Уэлэхьи, апхуэдэу шы бгъажэ мыхъу!» - жаIэри. «Хьэуэ, - жи лIыжь цIыкIум, - абы Iэмал иIэщи, а Iэмалыр къэзыгъуэтым дыщэ тажыр пщIэншэу изот!»

Пщыжьыр и тхьэкIумэ тегъэхуауэ йодаIуэ абы.

- Иджы, зиусхьэн, си япэ упщIэр мис, - жи Къуиижь ЦIыкIу: - сыт хуэдэ IэмалкIэ зэхагъэкIыфыну зэныбжьэгъуитIым хэт и шыр нэхъ хуэмыхуми?

Пщыжьым, сыт имыщIами, а Iэмалыр къыхуэгъуэтакъым.

- Алыхь-алыхь, пщыжьым и мылъкур и малъхъэм фIихьэхуащ! – жаIэри щыхьэт хасэр мэгуфIэ.

- ФымыпIащIэ, - жи Къуиижь ЦIыкIу, - дэ ди зэпеуэр дыухакъым. НтIэ, зиусхьэн, зэныбжьэгъуищ псэут, щыми зы хъыджэбз фыуэ ялъагъуу. Дауэ тщIымэ, дауэ хъуну? – жаIэри зочэнджэщыжри мыпхуэдэ Iэмал къагупсыс: «Дэвгъауи, пщэдей дэвгъажьи, хъыджэбзыр зэрыдгъэгуфIэн саугъэт зырыз къыхуэдвгъэлъыхъуэ: хэт къигъуэтар нэхъ игу ирихьми, хъыджэбзыр абы еттынщ, къэнагъитIым шыпхьу тщIынщ», - жаIэри. Арати, зэгуроIуэр аби, накIуэ-сыкIуэ жаIэри йожьэ. Йожьэр аби, илъэскIэ къакIухьри, къагъэзэжауэ къыздэкIуэжым, Iуащхьэ гуэрым деж щызэхуозэж. Хэт сыт къигъуэта жаIэри зоупщIыж. Нэхъыжым, къопсалъэри, жеIэ: «Сэ гъуджэ къыхуэзгъуэтащ, жи, уиплъэмэ, уигу щIэгъур уигъэлъагъуу». Алыхь-алыхь, хъыджэбзым урихуэупсэну дэгъуэщ! – жаIэри мыдрей тIур щотхъу. Курытыр къопсалъэри жеIэ: «Сэ арджэн къыхуэзгъуэтащ, - жи, - утетIысхьэрэ «но!» - жыпIэмэ, уздэкIуэнум напIэзыпIэм унихьэсу». Алыхь-алыхь хъыджэбзым урихуэупсэну дэгъуэщ! – жаIэ мыдрей тIуми, щотхъу. НэхъыщIэр къопсалъэри жеIэ: «Сэ Iэгубжьэ къыхуэзгъуэтащ, жи, абыкIэ псы IурыпкIэмэ, лIари къигъэхъужу». Алыхь-алыхь, хъыджэбзым урихуэупсэну дэгъуэщ! –жаIэри мыдрей тIур къыщотхъу.

Девгъэплъыт жаIэри къызэкъуах. Гъуджэм йоплъэри – щыри зыпылъ хъыджэбзыр лIауэ къощ. ПсынщIэу жаIэри, арджэным тотIысхьэр аби – напIэзыпIэм къехьэсыж. IэгубжьэмкIэ псы IуракIэри хъыджэбзыр къотэджыж: «АIей, сыту куэдрэ сыжея!» - жери.

Пщыжьым и жьэр Iурыхуауэ йодаIуэ абы.

- Иджы, зиусхьэн,си етIуанэ упщIэр мис, - жи Къуиижь ЦIыкIу: - а зэныбжьэгъуищым дэтхэнэра хъыджэбзыр зылъысын хуейр?

- Хъыджэбзыр къэзыгъэхъужар IэгубжьэмкIэ IуракIа псыращи, Iэгубжьэр къэзыгъуэтам лъысыпхъэщ, - жи пщыжьым.

- Догуэ, зиусхьэн, гъуджэм иплъэу хъыджэбзыр зэрылIар къамыщIамэ, Iэгубжьэм сыт и сэбэпт? – и пащIэкIэм щIогуфIыкI Къуиижь ЦIыкIу.

- НтIэ гъуджэр къэзыгъуэтам лърес!

- Догуэ, зиусхьэн, гъуджэм сыт и сэбэпт, къэзыхьыжын арджэныр ямыIамэ? – пщыжьыр ауан ещI Къуиижь ЦIыкIу.

Пщыжьым сыт имыщIами, жэуапыр къыхуэгъуэтакъым.

- Алыхь-алыхь, пщыжьым и пщыгъэр и малъхъэм фIихьэхуащ! – жаIэри щыхьэт хасэр зэрогъэкIий.

- ФымыпIащIэ, - жи Къуиижь ЦIыкIу, - иджыри зы упщIэ къэнэжыщ. НтIэ, зиусхьэн, еуэри, жеIэ, зэкъуэших псэут. Абы я къуажэми зы хъаныжь дэст, пхъу закъуэ иIэу. Хъыджэбзым и дэкIуэгъуэ щыхъум, жин пащтыхьыр къатеуэри, хъыджэбзыр ипхъуатэщ аби, щIэпхъуэжащ. Хэт кIэлъыкIуами кIэлъыкIуар къиукIащ. НэгъуэщI Iэмал щимыгъуэтыжым, хъаныжьым гъуо зэбригъэкIащ: си пхъур къэзыхьыжыфыр малъхъэ сщIынущ! – жиIэри. Зэкъуэщихыр зоплъыжри, дежьэнт жаIэ, ауэ дыздэкIуэнур дэнэ лъэныкъуэ? Я шынэхъыжьым жеIэ: «Сэ пэ емынэ сиэщи, лъагъуэ сыхуэмыныкъуэу, дыгъур мэкIэ къызогъуэт», - жи. АтIэ, удигъуазэщи дышэ! – жаIэри ар япэ ирагъэувэри, йожьэр аби, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, я гъуэгур кIуэдащ. Зэшхэм ящIэнур ямыщIэу зоплъыж. Нэхъыжьым кIэлъыкIуэр япэ йощри, фэлъыр еубгъу, зэриубгъуарауэ гъуэгур, фэлъыр ишам хуэдэу, къоунэху. Йожьэжхэри, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, жин пащтыхьым и къуажэм нос». Дыкъэсын дыкъэсащ, - жи гъуазэм, - хъыджэбзыр дауэ къэддыгъужыну?» «Фымыгузавэ, - жи къуэш ещанэм, - сэ уи нэр къижу укъызэплъурэ уи нэкIум тет уи пэр къытездыгъукIыфынущ», - жери, жин къэрэгъул щащIэм я нэр къижу къеплъурэ хъыджэбзыр къафIидыгъужащ. Жин пащтыхьым и уэнжакъым фIэсу бгъэ гъэса иIэти, хъыджэбзыр зэрадыгъужар щилъагъум, еджащ: «Зиусхьэн, къэпхьар яхьыж!» - жиIэри. Жин пащтыхьыр къащыкIэлъыпхъэрым, зэшхэр зоупщIыж: дауэ тщIымэ, дауэ хъуну? – жаIэри. Къуэш еплIанэр къоув, фымыгузавэ жеIэри: «Сэ зы дакъикъэм къалэ сощIыф!» Йоуэри зы напIэ дзыгъуэм мывэ къалэ быдэр къегъэхутэ, зэшхэр абы щIохьэри и бжэр къагъэбыдэж. Жин пвщтыхьыр мывэ къалэм блыпкъ ижьымкIэ къоуэри, и блыпкъыр йопкI; блыпкъ сэмэгумкIэ къоуэри, аргуэрыр йопкI. Езым щылъэмыкIыжIакIэ, и бгъэ гъэсар къреджэ: «Мывэ къалэм уэнжакъ закъуэ иэщи, лы ищэн тхьэм уигъащэ!» - жи. Бгъэр уэнжакъымкэ къоуэри хъыджэбзыр яфIепхъуэтэж. «Сыт ди Iэмал?» - жи нэхъыжьым. Я къуэш етхуанэр къопсалъэри жеIэ: «Сэ си нэр уфIыцIауи сыутIыпща шэр сызыхуей дыдэм макIуэри зыхесэ!» - жи. И шабзэр къызэфIедзэри мауэ, шэр занщIэу макIуэри бгъэм зыхесэ. Бгъэр къехуэхыу щыхуежьэкIэ, зэшхэр зоплъыж, хъыджэбзыр тфIеукI жаIэри. Я къуэш нэхъыщIэр къопсалъэри: «Фымыгузавэ, - жи. – Сэ шху пцIагъащIэр мо уафэм къехуэхми, къэзубыдынурэ, зэIымыуду згъэувыжынущ», - жеIэри, долъейр аби, хъыджэбзыр бгъэм къыIэпехри, лажьэ емыкIыу щIым къытрегъэувэж. Хъыджэбзыр къахьыжри зэкъуэшихыр хъаныжьым и пщIантIэм къыдохьэ. Жылэр мэгуфIэри къызэхуос, хъаным малъхъэ игъуэтащ жаIэри. Iуэхур зэрыхъуа щIыкIэр щыжраIэжкIэ, хъаныжьыр Iэнкун мэхъу: дэтхэнэра фэ хым си пхъур зылъысыр?- жеIэри

Пщыжьыр мыбауэу едэIуащ, жи, а псысэм. Зы зэман зэ зыкъищIэжа нэужь, Къуиижь ЦIыкIур йоупщI абы:

- Уэ, зиусхьэн, а хъаныжьым и пIэ уитамэ, а хым дэтхэнэрат малъхъэу къыхэпхынур? - жери.

Пщыжьым дауэ зимыщIами, жэуапыр къыхуэгъуэтакъым.

- Пщыжьым и щхьэр Къуиижь ЦIыкIу и Iэрылъхьэщ! - жаIэри щыхьэт хасэр къыщолъэт.

- Тэмэм, - жи Къуиижь ЦIыкIу, - мис иджы пщыжьым ипхъури, и мылъкури, и пщыгъэри, и щхьэри си Iэрылъхьэ хъуащ!

Щыхьэт хасэм унафэ ящIри, щхьэфIэхым пщыжьым и щхьэр фIех аби, бгъущIрэ бгъум ещанэу бжэгъу щхьэкIэм фIеIуж.

Мис ар и хъукIэу Къуиижь ЦIыкIу пщы хъури, цIыхур къыхуарэзыуэ, езыри тхъэрэ шхэуэ псэуащ, жаIэри жаIэж.

28. НЭХУРИНЭ КЪЕХЪУЛIАР

Еуэри, жеIэ, НэхуринэкIэ еджэу хъыджэбз цIыкIу псэут. Абы и анэр лIэри, и адэм фыз къимышэжу хъуакъым. Къишэжар уду къыщIэкIри и мылъхупхъур ишхыжыну мурад ищIащ.

Йоуэри, махуэ гуэрым лIыр мэз макIуэ. «Уядэр мэзым кIуащ тхьэкIумэкIыхь къиубыдынуи, накIуэ дэри дегъэплъ!» - жеIэри, Нэхуринэр къегъапцIэр аби, удым ирешажьэ. И анэнэпIэсым лэгъуп цIыкIур къищтауэ щилъагъум, Нэхуринэ гурыщхъуэ ещI, мы нанэжьым и нэхэр зэблоплъ, и гум фIы илъкъым жеIэри. КIуэм-кIуэурэ, зы теуэгъуэ якIуауэ, удым бэлагъымрэ сэмрэ къыщыгъупщауэ къыщIокIри егъэзэж:

- Уэ мыбдей щыт, си хъыджэбз, сэ иджыпсту сыкъэсыжынщ, жеIэри.

Удым зэригъэзэжу, Нэхуринэ щIопхъуэри, гъуэгу нэпцI тоувэр аби, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, зы сэреишхуэ хуозэ. Сэреим зы хьэ къуэлэныжь дэлъти, къыпожьэри, къыхуэгуфIэурэ, дешэ. ПщIантIэм унэ абрагъуэ дэтти, зыри щIэстэкъым. Хъыджэбз цIыкIум сэреири унэри зэлъыIуех, епхъэнкI. Я Iэнэр хьэм хуэдиз хъурт, я шынакъхэм матэ хуэдиз я инагът. ИгъэщIагъуэурэ псори етхьэщIри егъэувыж, итIанэ йоувалIэри IэфIу мэпщафIэ. «Бысымхэр къызэрысыжу шхэн хуэдэу!» - жеIэри, шынакъхэр блы хъурти, Iэнэм къытригъэуващ, хьэнцэ хуэдиз хъууэ хъуп зырызи къабгъурилъхьэжащ.

Абы хэту Iэуэлъауэ къоIури, Нэхуринэ щхьэгъубжэмкIэ доплъ.

Доплъри - хъуакIуэщакIуэ къикIыжауэ иныжьибл къыдохьэж, я нэхъыжьым щхьибл фIэтрэ я нэхъыщIэм зы щхьэ фIэкI къыфIэмыкIауэ. Нэхуринэ шынэри, пхъуантэ гуэр щIэтт унэми, абы дэтIысхьащ.

Иныжьхэр зэрызехьэу къыщIохьэжри - къызрихьэлIэжар ягъэщIагъуэ, зыхуахьынур ямыщIэу. МэжэлIа хъунти, Iэнэм телъыр яшхри - нэхъ гъэщIэгъуэныж ящохъу: «Алыхь-алыхь, апхуэдиз и IэфIагъыу пщафIэр хэту пIэрэ?» - жаIэри.

ЕтIуанэ махуэм, шынэхъыщIэхэр иригъажьэри, я нэхъыжьыp къэнащ, апхуэдизу зи нэфI къытщыхуар къэсщIэнщ жыхуиIэу. ЗигъэукIурийри, къэкIуэнIам пэплъэурэ, Iурихащ. Иныжьыр зэщIэжьыуэжу пырхъыу щыхуежьэм, Нэхуринэ пхъуантэ фlыцIэжьым къыдокIри, унэр зэлъыIуехыж, мэпхъанкIэ, мэлъасэ, нэхъ IэфIыжу мэпщафIэри, пхъуантэм дотIысхьэж.

Иныжьхэр къосыжри я шынэхъыжьым иоупщI:

- КъэпщIа апхуэдиз и IэфIагъыу пщафIэр? - жаIэри.

- Къэсщlакъым.

Нэхъыжьым къыкIэлъыкIуэр щхьих зыфIэт иныжьырати, ар махуэ ещанэм къыдонэ, апхуэдизу зи нэфI къащыхуар къищIэн мурадкIэ, арщхьэкIэ аргуэрыр мэшыпIыртIэхъури Iypex, къэушыжмэ - я унэр зэлъыIухарэ я шхынри хъунымэ-бжьынымэр къыхихыу Iэнэм тету!

Апхуэдэу чэзу ящIри нэхъыжьихыр гъуэрыгъуэурэ къыдэна щхьэкIэ, зыми къахуэщIакъым - мо зи гъащIэм псэху зымыщIахэр зэрыгъуэлъу жейрт, къэушыжа нэужь, я унэр къабзэрэ я Iэнэр хьэзыру къыщIэкIырт.

ИкIэм икIэжым чэзур нэхъыщlэ дыдэм къылъосри къыдонэ. Мыжеин щхьэкIэ, и Iэр еуIэж, уIэгъэм шыгъу треудэри, тахътэбаным йогъуалъхьэ, щIакIуэри зытрепIэж аби, пырхъ хуэдэ зещI, езыр щIакIуэ кIапэм къыщIоплъ.

Пырхъ макъыр зэрызэхихыу, Нэхуринэ пхъуантэм къыдокIри мэпхъанкIэ, мэтхьэщIэ, езым ишхыну· тIэкIури ешх, иныжьхэм я къэсыжыгъуэ щыхъукIэ, мажэри пхъуантэм допкIэж. ШынэхъыщIэм псори елъагъу, арщхьэкIэ зыри жиIэркъым.

Иныжьхэр зэрызехьэу къыщIохьэжри:

- Сыт хъыбар? - жаIэ. - Сыт къэпщIэфа?

ШынэхъыщIэр макIуэри, пхъуантащхьэр трех. Иныжьхэм хъыджэбз цIыкIур щалъагъукIэ, ягъэщIагъуэ:

- Догуэ, мы цIыкIура дэ иныжь къомыр дызыгъашхэр? - жаIэри.

Нэхъыжьыр мэIэбэри хъыджэбз цIыкIур и Iэгум ису къыдех, щIылъэм нимыгъэсу ехьри, пIэкум ирегъэтIысхьэ. Мыдреихэр щхьэщэ ящIурэ бгъэдохьэри, Iэ далъэ, ди шыпхъу цIыкIу жаIэурэ ягъафIэ, яхуапэ.

Абы ирихьэлIэу иныжь зауэ къохъейри зэшиблыр кIуэн хуей мэхъу.

- Дауэ хъуну, дэнэ утхьыну? - жаIэри иныжьхэр мэгузавэ.

- Фымыгузавэ, си дэлъхужьхэ, - жи Нэхуринэ. - Мывэ сэрей и лъагэ къызэфщIэкIи, фежьэ.

Зэшиблыр йожэри мывэ сэрей лъагэ къращIэкI я шыпхъу закъуэми, езыхэр зауэм макIуэ.

Нэхуринэ и анэнэпIэсыр удтэкъэ - маплъэри къещIэ и мылъхупхъур здэщыIэр. КъещIэр аби, къытредзэри къокIуэ иныжь щIапIэм. Мывэ сэрейр хъурейуэ къекIухьри, дыхьэпIэ щимыгъуэткIэ, мывитI зэхуакум гъущI Iунэкlэ дэтIыхьурэ еугъуэнри, маджэ:

- А си хъыджэ6з дыщэ цIыкIу, упсэу? - жиIэурэ къегъапцlэ Нэхуринэр. - Дэ хьэм уашха тфIэщI мыгъуэри, удгъейуэрэ дытхъуаи, - жи. - Мыдэ уи Iэпхъуамбэр къысхудэгъэжи, ба тIэкIу хуэзгъэщIыт, си тIасэ! - жиIэурэ къыдригъэгъэжщ и Iэпхъуамбэ цIэншэри, Iэлъын цIыкIу IэритIэгъащ.

Iэлъыныр къызэрыIэритIагъэу, Нэхуринэр къызэфIэмахэри къэукIуриящ.

Удри зыхуейр арати, кIэбгъу зищIри ежьэжащ.

Иныжьхэр я бийхэм текIуэри къагъэзэжащ. Маджэри - зыри къэджэжыркъым, тоуIуэри - зыми бжэр Iуихыркъым. «Алыхь-алыхь, мыбы зыгуэр къыщыщIащ!»- жеIэри, мывэ сэрейр якъутэр аби, долъэдэжри - я шыпхъу цIыкIур лIауэ ирохьэлIэж. ФIы ягу щыщIэнт - Нэхуринэр ягъеиж, дыщэ гъуэлъыпIэ хурагъэщIри, абы илъу Iуащхъэ хъурейм трагъэувэ, дыплъэмэ, тлъагъуу трырет жаIэри.

Куэдрэ тета, мащIэрэ тета ар абы - сытми махуэ гуэрым щакIуэ гуп мэзым къыщIэкIыжауэ къыхуозэ: удзыпцIэ щхъуантIэм хэту дыщэ гъуэлъыпIэ Iуащхъэ хъурейм тетщ, данэху-данапIэм хэлъу абы хъыджэбз дахэ илъщ. Маджэхэри – хъыджэбзым зигъэхъейркъым, фоч щхьэщагъэукIри - къэушыркъым. Щымыхъуххэм, щакIуэхэр къыбгъэдохьэ. Къызэпаплъыхь - нызэпаплъыхьурэ, щакIуэ тхьэмадэм гу лъетэ хъыджэбзым Iэрылъ Iэлъыным. Iэлъыныp къыIэрегъэкIуэтри - хъыджэбзыр къыхобэукI, къыIэрехыпэрикъохъуж:

- АIей, сыту куэдрэ сыжея! - жери Нэхуринэ къызыфIотIысхьэ.

- Уэлэхьэ, а Iэлъыныр пIэрылъамэ, уэ къэуш уиIэну къыщIэмыкIынт! - жеIэри, щакIуэ тхьэмадэм хъыджэбзыр къыздехьыр аби, и къуэм къыхуешэ.

Илъэс дэкIа, нэхъыбэ дэкIа - Нэхуринэ хъыджэбз цIыкIу къелъху. Къилъхуам НэхуритIэ фIащ. Зэнэзэпсэу зэдопсэу.

АрщхьэкIэ уд гуэрыр маплъэри къещIэ Нэхуринэ къызэрыхъужари пхъу къызэрилъхуари. КъещIэр аби, къытредзэри къокIуэ. НэхуритIэ джэгуу уэрамым тетти, къеплъри къицIыхуащ. ЗыкъыхуигъэбзэгуфIэурэ йоджэ хъыджэбз цIыкIум:

- Мыдэ къакIуэ, си дахэ цIыкIу, уи щхьэ хъурыфэ цIыкIур сыгъэжь! - жи.

- Сыхуейкъым, - жи НэхуритIэ. - Сэ си щхьэр иджыпсту нанэ ижьащ, - жи.

- КъакIуэт, си тIасэ, уи щхьэр сыгъэжьи, си мажьэр уэстынщ, жеIэри, къегъапцIэр аби, зыбгъэдешэ.

Хъыджэбз цIыкIум и щхьэр ижь хуэдэ ищIурэ и щхьэфэм банищ xeIy. ЗэрыхиIуарауэ НэхуритIэ тхьэрыкъуэ цIыкIу мэхъури мэлъэтэж.

Нэхуринэ хупцIынэ ипщу здэщытым, и гур къолъэт. «Сыт мыгъуэр къэухъу?», - жиJэрэ къыщlэжмэ, ипхъу закъуэр тхьэрыкъуэ хъури лъэтэжауэ! Нэхуринэ жыг щIагъым къакIуэри тхьэрыкъуэм еджэу хуежьащ:

- НэхуритIэ, НэхуритIэ, - жиIэурэ.

Тхьэрыкъуэ цIыкIур жыгым къехыурэ, къакIуэщ аби, и анэм и Iэгум къитIысхьащ.

- НэхуритIэ, НэхуритIэ, - жиIэурэ, и щхьэм Iэ дилъэурэ банищри къигъуэтщ аби, къыхичыжащ.

Банищыр къызэрыхичыжу, НэхуритIэ хъыджэбз цIыкIу хъужащ. Абы и ужькIэ жылэм унафэ ящIщ аби, удыр къаубыдри зэкIэщIатхъащ. Мыдрейхэри тхъэрэ-шхэуэ къызэхэнэжащ.

НэхуритIэ и хьэгъуэлIыгъуэм иныжь зэшиблри къакIуэри хэтащ, жи.

29. ЩХЬЭХЫНЭМРЭ ДЫГЪУЖЬЫМРЭ

Пэжи пцIыи - сытми, къуажэ гуэрым зы щхьэхынэжь дэст, жеIэ, ХьэпIотIкlэ еджэу. JIажьэртэкъым, пщIантIэртэкъым, и ныбэр игьуэжарэ и лъэпхъуамбэшхуэр вакъэм къипIиикIыу и гъащIэр ихьт.

ЛIыжь уэршэрхэм щыжаIэу зэхихырт абы: мопхуэдэ къуажэм тхьэгурымагъуэ дэсщи, сыткIэ уеупщIми, и жэуапыр къуетыж, жаIэу. Арати, ХьэпIотIым мурад ещI, тхьэгурымагъуэм деж сыкIуэнщи, си Iуэхур щIэмыхъур жезгъэIэнщ, жери.

Арати, йожьэри, кIуэурэ, кIуэурэ, мэз гуэрым щIэкI пэтрэ, зы Дыгъужь къыхуозэ:

- Дэнэ укIуэрэ, ХьэпIотI? - къоупщI Дыгъужьыр.

- Тхьэгурымагъуэм деж сокIуэ, си Iуэхур щIэмыхъур жезгъэIэну.

- НтIэ, сэри ныбэ уз сиIэщи, кхъыIэ, схуеупщIыт и хущхъуэгъуэмкIэ! - къолъэIу щхъуэжьыр.

Хъунщ жеIэри, ХьэпIотI йожьэж.

Аргуэру кIуэм-кIуэурэ, зы Мей куэрым хуозэ:

- Дэнэ укIуэрэ, ХьэпIотI? - къоупщI Мейр.

- Тхьэгурымагъуэм деж сокIуэ, си Iуэхур щIэмыхъумкIэ сеупщIыну?

- Ярэби, сэри илъэс къэс согъагъэ, ауэ, зым къыпимыдзэу, си гъэгъар пощэщыж; си гъащIэр бгъэуэ сохь, кхъыIэ, схуеупщIыт, сыту пIэрэ си лажьэр? - къолъэIу Мейр.

Мейри къегъэгугъэри, ХьэпIотI йожьэж.

КIуэм-лъейм, кIуэм-лъейурэ, зы Аргъем псым зыкъыхегъэжри къоупщI:

- ХьэпIотI, дэнэ укIуэрэ? - жери.

- Тхьэгурымагъуэм деж сокIуэ, си Iуэхур щIэмыхъур жезгъэIэну.

Ярэби, сэри си тэмакъыр мэуз, кхъыIэ, схуеупщIыт и лажьэмкIэ! - жери къолъэIу.

Ари къегьэгугъэри ХьэпIотI и гьуэгу тоувэж. КIуэм-кIуэурэ Тхьэгурымагъуэм деж нос.

- Ярэби, Тхьэгуpьrмагъуэ, сыту пIэрэ си Iуэху щIэмыхъур жери йоупщI. - Си гъащIэр къулейсызу сохь.

Тхьэгурымагъуэр къоплъ-къоплъри, мыпхуэдэу къыжреIэ:

- Уэ къулей ущIэмыхъури уи Iуэху къыщIимыкIри ущхьэхынэщи, аращ, - жи. - КIуэжи, лажьэ, улажьэмэ, лыжь пшхынщ, умылажьэмэ, лажьэ бгъуэтынщ.

- Тхьэр арэзы къыпхухъу! - жи ХьэпIотI. - Иджыри сыноупщIынут: Мопхуэдэ Дыгъужьым ныбэ уз иIэщи, гугъу йохь, сыт и хущхъуэгъуэу пIэрэ? - жи.

- Хущхъуэгъуэу иIэращ, - жи Тхьэгурымагъуэм, - щхьэхынэл ишхмэ, сапсаууэ хъужынуш.

- Тхьэм уигъэпсэу! - жи ХьэпIотI. - Иджыри зы упщIэ пхузиIэт: сыкъыщыкIуэм зы Мей сыкъыхуэзати, тхьэусыхащ - си гъащIэр бгъэуэ сохь, жи, гъэ къэс согъагъэри зым къыпимыдзэу пощэщыж: сыту пIэрэ абы и лажьэр?

- И лажьэращ,- жи Тхьэгурамагъуэм, - абы и лъабжьэм дыщэ кIанэшхуэ щIэлъщи, игъакIуэркъым: ар къыщIэпхмэ, пызу къыпыкIэнущ.

- Берычэт бесын! - жи ХьэпIотI. - Иджыри зэ сыноупщIыжхъун?

- КъызэупщI.

- Мопхуэдэпсым хэс Аргъейм и щхьэр къыхигъэжри къызэлъэIуащ, си тэмакъыр мэузри и лажьэмкIэ схуеупщI, жиIэри. Сыт жесIэжын?

- ЖепIэжынуращ, - жи Тхьэгурымагъуэм, - абы и тэмакъым налкъут-налмэс кIанэ тенащи, ар къытепхыжмэ, хъужынущ.

- Хъунщ-тIэ, узыншэу ущыт, къызжепIар яжесIэжынщ! - жеIэри ХьэпIотI къожьэж.

ХьэпIотI къожьэжри, къакIуэм-къалъэурэ, псым къыщысыжым, Аргъей гуэрым и щхьэр къыхегъэж:

- Ярэби, ХьэпIотI, си IуэхумкIэ сыт къыбжиIа Тхьэгурымагъуэм? - жеIэри.

- КъызжиIаращ, - жи, - и тэмакъым налкъут-налмэс кIанэ тенащи, къытепхыжым, хъужынущ.

- НтIэ, кхъыIэ, ар уэ къысхутехыж, - жери къолъэIу, - сэри сытыншыжынт, уэри уриунэнт!

- Ахей, тхьэ, сэ уи къурмакъейм сотIэщIыхьри сыщытщ жиIащ! - Идэркъым ХьэпIотI. - Сэ арыншэуи къулей сыхъуну къызжиIащ.

ХьэпIотI къожьэжри, къакIуэм-къалъэурэ, Мейм деж къосыж.

- Ярэби, ХьэпIотI, сыт си лажьэу къыбжиIа уздэкIум? - жери къыпожьэ Мейр.

- Уи лажьэу жиIаращ, - жи, - уи лъабжьэм дыщэ кIанэшхуэ щIэлъщи, уигъакIуэркъым: ар къыщIэпхмэ, уи мыр бэгъуэнущ.

- НтIэ, кхъыIэ, ар уэ къысхущIэтIыкI, - жери къолъэIу. - Сэри сыхъужынт, уэри уунэнт!

- Ахай, тхьэ, сэ уи лъабжьэр къызотIри сохьэулей жиIащ! - Идэркъым ХьэпIотI. - Сэ арыншэуи къулей сыхъуну къызжиIащ.

ХьэпIотI къожьэжри, къэкIуэжурэ, мэзыжьым къыщlыхьэжауэ

Дыгъужь гуэрыр къыпоув:

- УсхуеупщIа, ХьэпIотI? - жери.

- Айхай сыпхуеупщIа!

- НтIэ, сыт си хущхъуэгъуэу жиIа?

- Щхьэхынэл пшхымэ, ухъужыну жиIащ.

- Уэ сыт къыбжиIа? - жи аргуэру Дыгъужьым.

- Улажьэмэ, лыжь пшхынщ, умылажьэмэ, лажьэ бгъуэтынщ къызжиIащ.

- НэгъуэщI узыхуэзаIа?

- Мей гуэрым и гъащIэр бгъэуэ ихьырти, и лажьэмкIэ сригъэупщIащ. И лъабжьэм дыщэ кIанэжь щIэлърэ и къуэпсхэр абы имыгъакIуэу къыщIэкIащ.

- НтIэ дыщэр къыщIэптIыкIакъэ?

- Хьэуэ, - жи ХьэпIотI, - сэ арыншэуи къулей сыхъуну къызжиIащ.

- НэгъуэщI ухуэзакъэ?

- Аргъейм и тэмакъыр узти, и лажьэмкIэ сригъэупщIащ. Абы и тэмакъым налкъутналмэс кIанэ тенауэ къыщIэкIащ.

- НтIэ налкъутналмэсыр къытепхакъэ и тэмакъым?

- Сыт зэрызбгъэщIынур? - жи ХьэпIотI. - Сэ арыншэуи къулей сыхъуну къызжиIащ Тхьэгурымагъуэм.

- Уэлэхьэ, сэ уэ нэхърэ нэхъ щхьэхынэ сымыгъуэтыжын: уэращ сэ си хущхъуэгъуэр! - жиIэщ аби, Дыгъужьыр къепхъуэри, ХьэпIотIыp ишхащ. Дыгъужьым и ныбэр хъужри ежьэжащ.

Мис аращ щхьэхынэм къыщыщIар.

30. МЕДОНРЭ НЭТIАСЭРЭ

Еуэрэ-еуэрэт, жи, ар зылъэгъуари уэ къашIэ, ар зыIуэтэжами уэ лъыхъуэ, ауэ пцIы зыхэмылъыжу жыхуаIэр мыращ:

Мис мы ди къуажэм хуэдэ къуажэжь гуэрым зэлIзэфыз дэст, зы къуэ закъуэрэ пхъу зыщыплIрэ яIэу. Я къуэ закъуэм зэреджэр Медонт. Абы нэхъ щIалэ дахэ къигъэщIам яхэттэкъыми, ирапэсу къыхуашэн ямыгъуэтурэ, зэман кIуащ. Щамыгъуэтыххэм, я адэр шэсщ аби, нысэ хъун къилъыхъуэурэ, дуней хъурейр къикIухьри, имыгъуэту къекIуэлIэжащ. КъекIуэлIэжри, Медоныр зыбгъэдишэщ аби, къыжриIащ мыпхуэдэу:

- Медон, - жи, - сэ нысэ къэслъыхъуэри, хъун хуэдэ згъуэтакъым. Иджы уэ илъэс пIалъэ узотри, ежьи шхьэгъусэ пхуэхъун къэгъуэт! Къомыгъуэту укъекIуэлIэжрэ, япэ мы къуажэм къыщьшхуэзар къыпхуэсшэнущ, - жиIэри.

Медоныр и щолэхъужьым мэшэсри йожьэ.

Медоныр йожьэр аби, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, жэщибл-махуибл гъуэгу зэпичауэ, зы псышхуэ хуозэ, узэпрыплъамэ, уи нэр адрыщIым нэмыплъысу. йолъэдэкъауэри, щолэхъужьыр ныхехуэр аби, жэщищ-махуищым зэпросыкI. ЗэпросыкIри, и шыр хъуэкIуэну еутIыпщ, езым щIакIуэм зыкIуэцIегъэджэразэ, уанэр и щхьэм щIедзыж аби, жэщищ-махуищ гуэркIэ мэжей. Къэушыжа нэужь, дэ гъуэгу жыжьэ къытпэщылъщ жеIэри, и шыр егъэпскI, езыми зегъэпскIри, шхэну мэтIыс, и анэм кърита гъуэмылэ тIэкIур къызыкъуехри. Едзэкъа-емыдзэкъауэ, зы лIыжь тхышэ цIыкIу къыбгъэдохьэ:

- Шхошх апщий, Медон! - жеIэри.

- Уэ упсэу апщий, дядэ, еблагъэ! - жеIэри, егъэтIыс аби, езыр щхьэщытрэ зыхуейр ириту егъашхэ.

ЛIыжь тхышэ цIыкIум шхэн еухри, къоупщI:

- Дэнэ уежьа, Медон, сыт уи мурад? - жеIэри.

Медоным и Iуэхур къеIуатэ, бзыщI хэмылъу.

- Аха, - жи лIыжь тхышэ цIыкIум, - нтIэ, сэ пхуэсщIэфынуращи, гъуэгу утезыгъэувэн къыпхуэзгъуэтынщ: мы псыр къыздижымкIэ уи шыщхьэр гъази, къэувыIэ уимыIэу, жэщибл-махуиблкIэ кIуэ. Жэщибл-махуиблыр пкIуа нэужь, Iуащхьэ ныкъуэ гуэр ухуэзэнущи, абдеж уи шыр щыутIыпщи, уэри зыщыгъэпсэху. Зыбгъэпсэхуа нэужь, си шынэхъыжьыр къыббгъэдыхьэнущи, мис абы гъуэгу утригъэувэнщ, - жиIэри лIыжь тхышэ цIыкIур, бзэхыжащ.

Медоныр еплъыхщ ар здэщысам дежи - и гъуэмылэм дзэкъэгъуэ хэмыщIауэ щылът.

- Мыр сыт телъыджэ! - жери, Медоным ар игъэщIагъуэщ аби, тIысри и гъуэмылэр ишхыжащ.

И нэгу щIэкIа гъэщIэгъуэныр зыхуихьынур имыщIэу, шэсыжщ аби, еуэри и гъуэгу теувэжащ. КIуэм-лъейм, кIуэм-лъейурэ, жэщиблрэ махуиблрэ кIya нэужь, псышхуэм зыкъыщигъэшым деж зы Iуащхьэ ныкъуэ щыту къилъагъури, дэкIуейщ аби, и шыр иутIыпщащ, езым щIакIуэм зыкIуэцIигъэджэразэри, и щхьэм уанэр щIидзыжщ аби, жэщищ-махуищкIэ жеящ, къэуш имыIэу. И чэзур къосри къыщолъэт, зеплъыхь - псэ зыIут илъагъуркъым. ЩимылъагъуIакIэ, и шыр егъэпскI, езыми зегъэпскI аби, шхэну мэтIыс, и гъуэмылэм щыщу къэнэжа тIэкIур къызыкъуехри. Едзэкъаемыдзэкъауэ, зы лIыжь тхышэ цIыкIу къыбгъэдохьэ:

- Шхошх апщий, Медон! - жеIэри.

- Уэ упсэу апщий, дядэ, еблIагъэ! - жеIэр аби, егъэтIысри, езыр щхьэщытрэ зыхуейр хуигъэкIуатэу егъашхэ. - Уэлэхьи, уи шынэхъыжьыр сымыгъуэтауэ сежьэжыну аратэм, - жи.

- А умыгъуэта шынэхъыжьыр сэращ езыр, - жи лIыжь тхышэ цIыкIум. - Дэнэ уежьа, Медон, сыт ун гуращэ? - жи.

Медоным и Iуэхур къеIуатэ, зыри имыбзыщIу.

- Аха, - жи лIыжь тхышэ цIыкIум, - нтIэ, сэри пхуэсщIэфынуращи, гъуэгу утезыгъэувэнур къыпхуэзгъуэтынщ: мы псыр къыздижымкIэ уи шыщхьэр гъази, къэувыIэ уимыIэу, жэщибл-махуиблкIэ кIуэ. А теуэгъуэр пкIya нэужь, Iуащхьэ хъурей ухуэзэнущ. Ухуэзэнущи, а Iуащхьэм дэкIуей аби, - уи шыр утIыпщи, уэри зыгъэпсэху. Укъэушыжа нэужь, ди шынэхъыжь дыдэм ухуэзэнущи, абы имыщIэ щыIэкъым, гъуэгу утригъэувэнщ, - жи.

Медоныр зэплъэкIыу къызэплъэкIыжыху, лIыжь тхышэ цIыкIур бзэхыжащ. И гъуэмылэм дзэкъэгъуэ хэмыщIауэ щылъти, игъэшIагъуэурэ етIысылIэри, и ныбэ изу шхэщ аби, шэсри ежьэжащ: «Мы телъыджэ лажьэм е зыфI е зы Iей сыхуашэну къыщIэкIынщ сэ», - жиIэри.

ЗызэщIикъузэщ аби, ежьэжри, кIуэм-лъэурэ, кIуэм-лъэурэ, жэщибл-махуибл гъуэгу зэпичауэ плъэри, псыр къудамитIу щызэхэхуэжым деж Iуащхьэ хъурей щыту къилъэгъуащ. Абдежми япэхэм зэрыхъуам ещхьыркъабзэу хъури, лIыжь тхышэ цIыкIур къоупщI. Медони и Iуэхур хуеIуатэ, зыри имыбзыщIу.

- Аха, - жи лIыжь тхышэ цIыкIум, - сэ абы и гъуэгум утезгъэувэнщ, Медон, ауэ ущIегъуэж хъужыкъуэмэ, сэ сягъэ къыумыщIыж.

- Ерэхъу!

- НтIэ, щIалэ -, ущIемыгъуэжынумэ, ущIегъуэжми, сэ сомыгъэкъуэншэжынумэ, а узэрыкIуэм хуэдэурэ дэкIуей, мы псым убгъурымыкIыу. Мы вакъапхъэ хуэдизу къехыр фэлъыр хуэдиз хъужынущ, фэлъыр хуэдизу къехыр бгырыпх хуэдиз хъужынущ, мо уи шыр тыншу зэпрылъыфу. А бгъузэ цIыкIур мэз хъуреишхуэм къыхож. Умышынэу мэз хъуреижьым хыхьи кIуэ, абы и кум зы тенджыз цIыкIу итщи, а тенджызым и Iуфэм уIухьэху. Уеша-уелIауэ унэсынущи, уишри утIыпщ, уэри зыгъэпсэху. Ауэ нэху мыщу зыкъэгъэуш аби, уи ныбэ изу шхэ. МафIи умыщI икIиумыщакIуэ: уэ узэщэм узэрещэр къищIэмэ, дунейр къутэжыхукIэ улъыхъуами, къэбгъуэтыжынкъым.

- А сызэщэр къызэрызгъуэтынур дауэ?

- Абы щыщу сэ бжесIэж хъунур мыращи, къедаIуэ: тхьэрыкъуэф купсищ плъагъунущ, зым нэхърэ зыр нэхъ IэфIуи, нэхъ IэфIым и тхьэмпэр къытечи, тхьэмпэр IэрымыхьэжыхукIэ ууейщ, щыIэрыхьэжам, дыщэ цIыкIум хуэдэу, упыкIащ.

Ар жиIэри лIыжь тхышэ цIыкIур бзэхыжащ.

Медоным ищIэнур имыщIэу къэнащ: «Сыт тхьэрыкъуэф купсэ, сыт тхьэрыкъуэф тхьэмпэ мыбы зи гугъу ищIыр! Сэ тхьэрыкъуэф, лъыхъуэ сыкъежьа?» - жиIэурэ куэдрэ гупсысаи ар, итIанэ таучэл ищIри ежьащ:

- Сэ апхуэдиз зэман зытезгъэкIуэда Iуэхум и кIэм симыплъауэ сымыгъэзэжын! - жиIэщ аби, зызэщIикъузэри, еуэри, ежьэжащ.

Еуэри ежьэжщ аби, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, жэщищ-махуищ гъуэгу икIуауэ плъэри, мо вакъапхъэ хуэдизу къехыу щыта псыр фэлъыр хуэдиз фIэкIа хъужыртэкъым. Аргуэру ежьэжщ аби, кIуэм-лъэурэ, кIуэм-лъэурэ, жэщищ-махуищ гъуэгу икIуауэ плъэмэ - мо фэлъыр хуэдизу къехыу щыта псыр бгырыпх хуэдиз фIэкIа хъужтэкъым: и шыр зэ лъэгъуэу елъэрти, къелъэжырт. Аргуэру ежьэжри, кIуэм-лъэурэ, зы жэщ-зы махуэ кIуауэ плъэри, мо псы бгъузэ цIыкIур мэз хъуреижьым хыхьэжу къелъагъу. Шыни чэнджащи имыщIэу мэз хъурейм хыхьэри, кIуэм-лъэурэ, къаруипсэруи къыхуэмынэжауэ тенджыз цIыкIум и Iуфэм нос. Псыр а тенджыз цIыкIум къыхэжу аpaт.

Жэщищ-махуищ жейр зэфIокIри, кIэху къимыщIа щIыкIэу Медоныр къызэщо. Къыщолъэтри, и гъуэмылэм щыщу къыхуэнэжа тIэкIур ешхыж аби, къэхъунум пэплъэу зеущэхуж. Зы бзу хигъэлъэтакъым, зы тхьэкIvмэкIыхь хигъэщтакъым, зы къудамэ цIыкIуи къыпищIыкIакъым.

Дыгъэр къыщыщIэкI дакъикъэм, къухьэпIэмкIэ къикIри, тхьэрыкъуищ тенджыз цIыкIум и Iуфэм къыIутысхьащ, хуей цIыкIу гуэрым деж. Шэ къэшагъащIэм ещхьу бахъэр къыхихт тенджызым. Тхьэрыкъунщым я тхьэрыкъуафэхэр зытрагъэжри, зым нэхърэ адрейр нэхъ дахэу хъыджэбз дахищ къыщIэкIщ аби, псым зыхадзащ.

Мис абдеж Медоным къыгуроIуэж лIыжь тхышэ цIыкIум и щIагъыбзэр: тхьэрыкъуэф купсишыр мо тхьэIухудищыращ, тхьэрыкъуэф тхьэмпэхэр мо я тхьэрыкъуафэращ. Сэ тхьэрыкъуафэр зыIэрызгъэхьэф закъуэмэ, си псэр пыту естыжынтэкъым жери, ещакIуэм-ещакIуэурэ, епщылIэри, жэщ аби, я нэхъ дахэм и тхьэрыкъуафэр къипхъуатэри, афэ джанэм и гуфIакIэм дилъхьащ.

Ар щалъагъукIэ, тхьэIухудхэр зэрызохьэ, зэрогъэкIий.

Тенджызым дуней псор щIигъэнэным хуэдэу къоу:

- Мыбы уитхьэлэну ухуэмэймэ, ди шыпхъу нэхъыщIэм и джанэр къетыж! - жи нэхъыжьым.

Медон и щхьэр егъэкIэрахъуэ.

Дуней псор ихьыжыным хуэдэу жьышхуэ къопщэ, илъэсищэ хъуа жыгеижьхэр ирищIыкIыу:

- Уи псэр умиужэгъужамэ, ди шыпхъу нэхьыщIэм и джанэр къетыж: тхьэрыкъуакIэ удезгъэдзэнщ мы жьым! - жи курытым.

Медон и щхьэр егъэкIэрахъуэ.

Мы уафэр къызэгуоудри щыблэр къоух, щыблэшэр Медон къыбгъурыт жыгеижьым къытохуэри, хьэбэсабэр къыхуегъакIуэ:

- А жыгеижьым и лъэужьыр пхуну ухуэмеймэ, си джанэр къызэтыж! - жи нэхъыщIэм.

Медон и щхьэр егъэкIэрахъуэ.

Толъкъунри мэтIысыж, жьыри тоуж, жыгеижьри и пIэ къоувэж.

ТхьэIухуд нэхъыжьитIыр къопсалъэри:

- Уэ пхуэмыгъуэн, дэ тхуэмэхуэн! - жаIэри къолъаIуэ. - Ди бзылъхугъэ напэр томыхыу, уи щIыб къэгъази, дэ тIум зыдгъэхуэпэж: НэтIасэр ухуеймэ, шхы, ухуеймэ, хьы!

Медоным и щIыбыр яхуегъазэ, шыпхъу нэхъыжьитIым я тхьэрыкъуафэхэр зытрагъэлъэдэжри мэлъэтэж. Шыпхъу нэхъыщIэм и нэкIущхьитIыр къэуцIыплъауэ мо тенджыз щхъуантIэм къыхонэ.

- Медон, - жи НэтIасэм, - уэ сыкъызэрыплъыхъуэр сщIэрт, ауэ си пщIыхьэпIэми къыхэхуэнтэкъым уэ мыбы укъэсыфыну. Сэ уэ нобэ бдэслъэгъуар бдэслъэгъуауэ, сынопэгэкIыныр делагъэщ. Ауэ щхьэгъусэу укъысхуейр пэжмэ, си бзылъхугъэ напэр томыхыу, шыгъын къысхуэгъэтIылъи, уи щIыб къэгъазэ аби, зызгъэхуапэ, -жи.

И анэм ищIауэ цIыхубз фэилъхьэгъуэ иIыгът Медон, ар зыхуэхъу фIэкIа къимышэну тхьэ иIуауи, а фэилъхьэгъуэр къыхуигъэтIылъри, езым и щIыбыр къыхуигъэзащ. НэтIасэм зихуапэри, уеплъ пэтми зыщомыгъэнщIу, хъыджэбз дахэ къишIыкIащ .

Арати, йоуэри, НэтIасэр и шыплIэм дэсу Медоныр къожьэжри къокIуэж.

И адэ-анэр мэгуфIэри, жылагъуэр зэхуашэс аби, мазищ хьэгьуэлIыгъуэ хуащI.

А хьэгъуэлIыгъуэ махуэхэм ящыщу махуэ гуэрым, хьэщIэхэри ежьэжауэ, Медонри, ешати, жейуэ хэлъу, и шыпхъухэм лэгъунэм сигрэсефэ щащI, къофэ, къоудж. Зыгуэрым къахехьэри нысащIэр къагъэфэну къытрашэ. НэтIаси куэдрэ зримыгъэлъэIуу къытохьэри псом нэхъ дахэу къофэ. «Алыхь-алыхь, мы ди нысэ цIыкIум

и къэфэкIэ телъыджэр!» - жаIэри зэдагъэщIагъуэ.

- Аууей! - жи, НэтIасэм къахуидэркъым ар. - Ар сытми къэфэкIэ хъуа! Мыдэ Медон стриха си джанэр сиIэжамэ, сэ къафэ жыхуаIэр фэзгъэлъагъунт, тхьэ!

Медон тхьэрыкъуафэр щигъэпщкIум и шыпхъу нэхъыщIэм илъэгъуати, жэри, пхъуантэм къыдихщ аби, къыхуихьыжащ;

- Укъэфэнумэ, абы щхьэкIэ укъэдгъэнэн! - жиIэри.

Мо хъыджэбзыжь цIыкIум сыткIэ ищIэнт ар зищIысыр. НэтIасэм тхьэрыкъуафэр Iихщ аби, зытригъэлъэдэжри - макIуэ-мэцIыв лъатэри ежьэжащ:

- Медон къысхуеймэ, нрекIуи, сыкърегъуэт! - жиlэри. Шыпхъу нэхъыщIэм къыIэщIэщIар къыщыгурыIуэжым, жэри, и дэлъхур къигъэушащ:

- ЩIэхыу, си дэлъхужь закъуэ мыгъуэ, ди нысэр лъэтэжащ! - жиIэри.

- Еууей, си шыпхъужь цIыкIу, сыту хъыджэбз делэу укъыщIэукIыт! - жери, Медон зыкъиузэдщ, гъуэмылэр фIыуэ къищтэщ аби, шэсри Iуащхьэ хъурейм кIуащ.

Нэсщ, и шыр иутIыпщри, езыр гъуэлъщ аби, жэщищ-махуищкIэ жеящ. Къэушщ аби, и гъуэмылэр къызэкъуиха къудейуэ, лIыжь тхышэ цIыкIур къыбгъэдыхьащ;

- Шхошх апщий, Медон! - жиIэри. - ЛIо, аргуэру щхьэ укъежьа, уи тхьэIухудыр пIэщIэкIыжа? - жи.

- Си шыпхъу нэхъыщIэм зэрымыщIэкIэ IэщIэкIыжащ.

- Еууей, насыпыншэ, сыту лъэпощхьэпоушхуэм ухэхуа! - жи лIыжь тхышэ цIыкIум. - Тхьэм псэууэ укъыхихыж! Ауэ сэ зыкIи сыбдэIэпыкъужыфынукъым иджы - си Iэзэгъуэ иткъым. Сэ пхуэсщIэжыфынуращи, си шыпхъум деж узутIыпщынщ: насып уиIэмэ, абы зыгуэр къыпхуигупсысынщ! - Еуи, Медон, мы къуэкIыпIэмкIэ кIуэцIрыдз аби, жэщибл-махуиблкIэ укIya нэужь, мы ди псым хуэдитI инагъу псышхуэ ухуэзэнущи, занщIэу зэпрыкIи, дэгъэзей. Псым зыкъыщигъэшым деж, джэдыхъуэ пщыIэ тIэкIу щытщи, техьи, абы тесщ си шыпхъужьри, си сэлам ехыжи, итIанэ уи Iуэхур бзыщI хэмылъу хуэIуатэ.

Медон шэсыжри кIуащ джэдыхъуэ фызыжь цIыкIум деж:

- Бохъу апщий! - жиIэри щытехьэм, пщыIэм джэдыхъуэ фызыжь цIыкIур къыщIокI, и нитIыр лIъэныкъуэ зырызкIэ зэблэплъу - ижьыр сэмэгумкIэ плъэуэ, сэмэгур ижьымкIэ къаплъэу.

- Алыхь-алыхь, - жи, - ныжэбэ сызэрыхэщхьэжын къысхуэкIуай!

- Уи дэлъхужьым и сэлам къыпхуэсхьащ, дянэ! - жеlэри, Медон абы бгъэдохьэри и Iэр еубыд.

- А си хьэщIэ лъапIэ, сыту хъыбар дахэ къысхуэпхьа! -жеIэри ирегъэблагъэ. - Сыт и узыншагъэ си дэлъхужьым? - жи. - Илъэсищэм щIигъуащ сэ абы и хъыбар зэрызмыщIэрэ!

- Уи дэлъхуищми сарихьэлIащ, - жи Медон, - уи дэлъхуищри узыншэщ, щыми сэлам къыпхузагъэхьыжащ.

Фызыжь цIыкIур гуфIэри, жэщищ-махуищкIэ зригъэгъэпсэхуащ. Джэдлыбжьэ бэлыхь хуищIри, къигъэтэджри игъэшхащ, игъэтхъащ. Игъатхъэри, щIэкIуа IуэхумкIи къеупщIщ аби, къанэ щымыIэу жригъэIащ.

- Тхьэ, сэ абыкIэ пхуэсщIэфын щымыIэ, си щIалэ, ауэ мы ипщэкIэ си шыпхъужьыр щопсэури, си сэлам хуэхьи, мис абы зыгуэр къыпхуищIэнкIи хъунщ, - жеIэр аби, къеутIыпщ.

Псыжьыр къудамитIу щызэхэхуэжым деж щыс бабыщыхъуэм сэлам къыщыхуихьым, а фызыжь цIыкIуми аращ къыжриIар:

- Тхьэ, абыкIэ сэ пхуэсщIэфын щымыIэ, си щIалэ, - жи, - ауэ мы ипщэкIэ псыр вакъапхъэ хуэдиз щыхъум деж ди шыпхъу нэхъыжь дыдэр къазыхъуэ пщыIэу щысщи, абы имыщIэ мы уафэмрэ щIылъэмрэ я зэхуакум щызекIуэркъым. Шэси, абы си сэлам хуэхьи, елъэIу: гъуэгу утригъэувэфынкIи хъунщ. Ауэ, си щIалэ, сэ укъызэрызбгъэдыхьам хуэдэу абы убгъэдыхьэну ухуемыжьэ: зэ зыIурыдзэгъуи ухуэхъункъым, - жи. - Абы и ныбэм къикIыжаи щыIэкъым. Дыгъэ къухьэгъуэу и къазхэр къыщихужым зрегъэхьэлIи, хуэмурэ и щIыбымкIэ къыбгъэдыхьэ аби, и быдз къыщхьэпрыдзам IупэкIэ еIусэ – aбы и ужькIэ и бын ухъуауэ аращи, сыткIи елъэIу.

Медон зызэщIекъузэри, йожьэж аби, жэщибл-махуибл гъуэгур икIуауэ къелъагъу къазыхъуэ пщыIэр. НэжьгъущIыдзэр здэщыIэри, и бгъэдыхьэпIэ хъунури зрегъэлъагъу аби, йопсыхри зегъэпщкIу. Пшапэ зэхэуэгъуэ хъуауэ къазыхъуэм гъумэтIымэурэ и къазхэр къыздихужым, Медоныр Iуащхьэ гуэрым къыкъуоцIэфтри, фызыжь цIыкIум и быдзхэр и щIыбымкIэ къыщхьэпрыдзати, жэри IупэкIэ быдзыщхьэм еIусащ.

НэжьгъущIыдзэм зэуэ зыкъигъэкIэрахъуэри:

- Уэ узыхэзымыха си тхьэкIумитIри дэгу сэгъро-1 ухъу, уэ узымылъэгъуа си нэ плъыжьыжьхэри хьэфиз yхъу! - жиIащ. - IэфI тIэкIуу усшхынтэкъэ, бетэмал, ныжэбэ! - жи. - Иджы си бын ухъуащи, неблагъэ, си щIалэ! - жери фIы зыкърешэж.

- Сынеблэгъэнут, дянэ,- жи Медони. - Сэ уи дэлъхуищымрэ уи шыпхъуитIымрэ я сэлам къыпхуэсхьащ.

- Алыхь-алыхь, - жеIэри фызыжь цIыкIум IэплIэ къыхуещI. Уэ узыхэзымыха си тхьэкIумитIым сахуарэзыщ, уэ узымылъэгъуа си нэ къуэлэнитIми тхьэр арэзы къахухъу! - жи. - Илъэс щибл мэхъу си дэлъхухэм я хъыбар зэрызимыIэрэ, илъэс щищ мэхъу си шыпхъухэр зэрызмылъагъурэ: дауэ щыт тхьэмыщкIэ цIыкIухэр?

- Умыгузавэ, - жи Медон, - тхури узыншэщ, лажьэ яIэкъым, тхуми сэлам къуахыж.

Медоныр ирегъэблагъэ нэжьгъущIыдзэми, жэщищ-махуищкIэ зрегъэгъэпсэху, къазыхъу, къазыхъу тIущIэ хуеукIри егъэхьэщIэ, итIанэ щIэкIуа IуэхумкIэ къоупщI аби, къэт щымыIэу жрегъэIэ.

- А бетэмал, а НэтIасэм и ужь уимыхьэгъащэрэт! - жи фызыжь цIыкIум, гупсысэри. - Ауэ уэ иджы къэгъазэ уиIэжкъыми, сэ слъэкIыр пхуэсщIэнщ. НэтIасэр, си щIалэ, тхьэщэрыпхъуищым я нэхъыщIэщи, щыблэр и Iэщэщ: и ней къыпщыхуамэ, укIуэдащ, и нэфI къыпщыхуамэ, уи насыпщ, - жи.

- Абы и ней-и нэфIым сэ зыгуэру сыпэлъэщынт, дянэ, здэщыIэр къасщIэ закъуэмэ! - къытреIэтыкI Медоныр.

- Ар здэщыIэр къэщIэгъуейкъым, - жи, - ар Тхьэкъуэладжэ дэсщ, и шыпхъуитIым я гъусэу Iуащхьэцэ Задэм тэсщ. ШыкIэ абыукIуэну уежьэмэ, илъэсищэ гъуэгу дэлъщи, уэ абы ущынэсынур бзылъхугъэ ущыхуэмеижым дежщ, - жи.

- НтIэ сыт Iэмалыр?

- Iэмалым я нэхъ тэмэмыращи, гъэзэж.

- Илъэс мин гъуэгу дэлъми, сэ абы сымыкIуэу псэу сиIэкъым.

- НтIэ, апхуэдэу щыхъуакIэ, сэ пхуэсщIэфынуращи, унэзгъэсынщ абы, адэкIэ тхьэшхуэм гущIэгъу къыпхуищI! - жиIэри, фызыжь цIыкIум и дыщэ къамылыр къызыкъуихщ аби, Iуащхьэ папцIэм къытеувэри епщэу щIидзащ.

Епщэу щIидзэщ аби, а зы сыхьэтым и кIуэцIкIэ къуалэбзууэ щыIэм я зырыз къэтIысащ.

- Тхьэкъуэладжэр зыцlыху фхэт? - жи фызыжь цIыкIум.

- Тхэтщ.

- Мы щIалэр абы зыхьын фхэт?

- Тхэткъым, - жаIэ къуалэмрэ бзумрэ. - Ар зылъэкIыну щыIэр Анакъщ.

-Дэнэ щыIэ Анакъ?

- КъокIуэри гъуэгу тетщ.

Абы хэту жьышхуэ къыкъуоу, уридэкIуеиным хуэдэу уэшхышхуэ къошх, итIанэ дунейр кIыфI мэхъури, зэрамыщIэжу зы бгъэ ин къотIыс.

- Щхьэ укъэгува, Анакъ?

- Гъурдэ губгъуэ нэс сыкъикIати, сыкъэгуващ.

- Мы щIалэр Тхьэкъуэладжэ нэс пхьыфын?

- Уз ухуей закъуэмэ!

- Еуэ-тIэ, гъэшэси, хьы! - жеIэри Анакъым унафэ хуещI, Медон дежкIэ зыкъегъазэри къегъэIущ: - ЩIыр плъагъурэ жиIэу езыр къомыупщIауэ укъемыплъых, - жи,- уи щхьэр унэзэнщи, укъекIэрэхъуэхынщ. КъоупщIа нэужьи солъагъу жомыIэ: укъридзыхынщи, уригъэукIынщ. Езыр къэтIысыхукIэ щIыр солъагъу жомыIэ! - жи.

Фызыжь цIыкIум ину берычэт бесын жреIэри, Анакъым мэшэс аби, Медоныр мэлъатэ. Куэдрэ kIya-мащIэрэ кIya, сытми зэ, и нэр къызэтрех аби, къоплъых; къызэреплъыхарауэ, и щхьэр мэуназэ аби, къоджэрэзэх зытес бгъэ щIыбым. Насып иIэти, Анакъым къелIъагъури, къеубыдыж аби, аргуэру и щIыбым ирегъэтIысхьэж, си цыр быдэу Iыгъ жеIэри.

Арати, еуэм-кIуэм, еуэм-кIуэурэ, зы зэман зэ къоупщI:

- ЩIыр плъагъурэ? - жери: ар тIыcыну къехыу арат.

- Слъагъуркъым, - жи Медон.

Аргуэру зыкъом докIри къоупщI:

- Иджы плъагъурэ щIыр? - жери.

- Слъагъуркъым.

- Умылъагумэ, еплъ-тIэ: мис!- жери бгъэр къотIыс, и дамэ ижьыр щIым треукъуэдиери кърегъэхыж.

- Иджы, - жи Анакъ, - уэ ущыцIыхукIэ, цIыxум я делагъэм щыщ зыбжанэ уэри пхэлъын хуейщ. Мы си къабзийхэм щыщ зы къыхэч! - жеIэри къыхрегъэч. - Укъысхуей хъумэ, ар мафIэм егъэуи, сэ сыкъэсынщ, - жери мэлъэтэж.

Медон йожьэри, кIуэм-лъейм, кIуэм-лъейурэ, мо лIы мэжэлIам и къарур кIуэщI мэхъу. Уэлэхьи, ар мыхъун, жери, зы къурш бжэн къеукI аби, фIыуэ машхэри жеину мэгъуэлъ. Жэщищ-махуищкIэ жеяуэ къэушыжмэ - данэху-данапIэм хэлърэ набдзэ зытелъым я нэхъ дахэри къыбгъурылъыжу!

- Мыр сыт? - жеIэри Медоныр къыщыщылъэткIэ, дахэм зыкъедзри и пщэм зыкъредзэ.

- Ущымылъэт, си дуней нэху! – жи тхьэIухудым. - Сэ псыуэ узэфэр фо сщIынущ, сэ жьыуэ узэрыбауэр фадэ сщIынущ, - жи. Сэ нэхърэ нэхъ дахи сэ нэхърэ нэхъ гуакIуи уэ къэбгъуэтынукъым: уимылъ! - жи.

- ЖиIэр сыт куэпэчым! - жери, тхьэIухудыр зыкIэредз аби, йожьэж.

Йожьэж Медонри, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, зыI теуэгъуэ нэхъ имыкIуауэ, къуэ гуэрым къыдопщ аби, щхьищ фIэту зы благъуэжь къыпогъуэлъ, мафIэ бзийр къыIурихрэ мывэри удзри илыпщIу. Медон и джатэр кърехри мэув:

- Благъуэжь, - жи, - сэ уи Iей зесхуэркъым: лъэщыгъэкIэ зызомыгъэукIыу, текIи си гъуэгу сригъакIуэ - сэ къэслъыхъуэр НэтIасэщ!

Ар щыжиIэкIэ, благъуэжьым «ухъ!» - жеIэри зыкъедз. Медоныр мауэри и щхьищри пегъэлъэт, йолъэпауэр аби, къуэ къызыдэпщам дедзэжри, езыр йожьэж.

Йожьэж аби, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, зы теуэгъуэ нэхъ имыкIуауэ, Iуащхьэшхуэ гуэрым къыкъуокI аби щхьибл фIэту зы иныжь абрагъуэ къыпоув, зишхыхьыжрэ зилыгъуэжу. Медон и джатэр къримыхыу поув:

- Уэиныжьурэ щхьэ къуабэбжьабэ, - жи, - уэ умыцIыхуми, цIыxум урещхьщ, сэ уилъ згъэжэну сыхуеикъым: лъэщыгъэкIэ зызомыгъэукIыу, си гъуэгум тeкI; сэ къэслъыхъуэр НэтIасэщ! - жи.

- Айхай, тхьэ, уэ пхуэдэ сабий быдзафэ щхьэкIэ щысщ НэтIасэ! - жи иныжьым. - Е, гъази, укъыздикIам кIуэж, е, къакIуи, хэтIэхэсэ дыгъэджэгу!

Сыт ищIэнт, нэгъуэщI Iэмал иIэжтэкъыми, Медоныр бакъуэри, иныжьымрэ абырэ зэрыубыдащ. Иныжьым хитIэри, Медоныр и лъэджажэм нэс хисащ; Медоным хисэри, иныжьыр и лъэгуажьэм фIэкIыу хитIащ; иныжь гуэрым хитIэри, Медоныр и лъэнкIапIэ нэгэгъум нэс хисащ; Медон гуэрым хисэри иныжьыр и щахэм фIэкIыу хитIащ; иныжьым ещанэу хитIэри, Медоныр и лъэгуажьэм нэс хихуащ; Медонми ещанэу хисэри, иныжьыр и къурмакъеим нэблагъэу хиукIащ.

- Хэлъ абдей, къуабэбжьабэжь, сэ сыкъакIуэу укъыхэсхыжыхукIэ! - жиIэри Медоныр ежьэжащ.

Ежьэжщ аби, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, Iуащхьэ Задэр къилъэгъуащ, и щыгур къадзыгъуэ банэрэ езыр хъуреябзэу. Meдоным Iуащхьэр зэпиплъыхьа щхьэкIэ, унэ хэту илъэгъуакъым. ХыхьэпIэ лъыхъуэри лъагъуэ гуэри игъуэтакъым. Щимыгъуэтым, еувалIэщ аби, банэр къричым-къызэригъэувэкIым, къричым-къызэригъэувэкIыурэ, унэ гуэрым екIуэлIащ. Жэщ егъэхъури, уэздыгъэ щIагъэна нэужь, щхьэгъубжэмкIэ доплъ: тхьэщэрыпхъуищым я анэр къатIысыхьауэ мэуэршэр, щхьэж илъэгъуар жеIэж:

- Хэтми зыгуэр къокIуэ, - жи нэхъыжьым, - мыбыкIэ: ди унэIутырзыкIэридзри, къежьэжауэ къокIуэ. Фымыбэлэрыгъ!

- Ди благъуэжьми и щхьищыр пигъэлъэтащ, - жи курытым. - Елъэпауэри къызыдэпща къуэм дидзэжауэ къокIуэ: фымыбэлэрыгъ!

- Ди иныжьри и къурмакъейм нэс хитIауэ къокIуэ, - жи Нэтlасэм. - Абы пэувын щыIэжкъым: фымыбэлэрыгъ!

- Хэт хъуну пIэрэ а къакIуэр? - жи я анэм.

- Тхьэ, Медон фIэкIа мыбы къэкIуэфын мы дунеишхуэм лIы темыт! - жи НэтIасэ.

- Аууей! - жаIэри хуадэркъым ар нэхъыжьитIым. - Медон мыбы къэзыхьын шы дэнэ къыздрихар! Медон благъуэмрэ иныжьымрэ зэратекIуэн къару дэнэ къыздрихар! Медон цIыху къызэрыгуэкIщ, - жаIэ.

Абы ирихьэлIэу, Медон бжэр Iуехри щIохьэ:

- ПщыхьэщхьэфIохъу апщий! – жеIэри.

НэтIасэ зыкъидзри Медон и пщэм зыкъридзащ. Шыпхъу нэхъыжьитIым Iэнэр къаухуащ. Я анэм фадэ пIащIэр къыIэщIигъэуващ:

- ФIэхъус апщий, Медон! - жиIэри. - Тхьэ, уэ нэхъ малъхъэфI сэ къэзмылъыхъуэн! - жи.

Арати, сигрэсефэр зэфIэкIщ аби, гъуэлъыжащ. И чэзур къосри, къатэдж аби, зэанэзэпхъухэм мыпхуэдэу жаIэ:

- Медон, - жаIэ, - дэ ди лъэпкъ хабзэмкIэ, нобэ мэзищ зекIуэ демыжьэу хъуркъыми, уэ укъыдогъанэ: зыгъэпсэху, уи нэгу зегъэужь, щакIуэ - узыхуейр щIэ, ауэ дынолъэIу, мо къуэ гъущэм удэмыхьэ закъуэ! У дыхьэмэ, уэри ущIегъуэжынщ, дэри дыщIегъvэжынщ.

- Хъунщ, захуэщ - жеIэри, зэрогъэгугъэ аби, мохэр йожьэ. Медоныр, и закъуэщи, мэзэш: зэш щыхъукIэ, Iэшэлъашэр зэхекIухь, мэщакIуэ, зегъэпскI, мэжей. Апхуэдэурэ здекIуэкIым, йоуэри, махуэ гуэрым лIым игу къокI: «Сыт сэ сызыхущIегъуэжыну мы къуэ гъущэм дэлъынкIэ хъунур?- жеIэри. - СыхvщIегъуэжыпэми семыIусэу сыкъыдэкIыж мэхъу. Уэлэхьи, сыдыхьэнщи сеплъынмэ, мыбы сщабзыщIыр зищIысым!» - жеIэри дохьэ. Дохьэри, къуэ дыдж гуэрт ари, и лъащIэ дыдэм щэIу макъ къышоIу. Бгъэдыхьэрэ еплъмэ - щхьибл фIэту иныжьт, жыр церпкIэ къырым еIулIауэ! Медоным ар егъэшIагъуэри:

- Мыр слIо, иныжь, - жи, - мыпхуэдэ къулейсызыгъэ дауэ къыпщыущI?

- Илъэс хъуауэ си джийм псы ехакъым, - жи иныжьым. - Зы псы пэгун себгъэфамэ, бжесIэнт.

Медоным зы псы пэгун къехьри иныжьыр ирегъафэ.

- Мы зэшыпхъухэм я зыр къэсшэн си гугъэу сыкъылъыхъуати, хъуагьэщагъэкIэ Iэрыубыд сащIри, мыпхуэдэу сраIулIауэ, илъэсипщI лъандэрэ гугъу сохь: сагъашхэркъым, срагъафэркъым, саукIыркъым.

ЕтIуанэ махуэ гуэрым Медоныр макIуэ иныжьым дежи, бланэкуэ хуехьри ирегъэшх. Ещанэ махуэ гуэрми бланэкуэ хуехьри ирегъэшх. Ар зэришхарауэ, къоIэр аби, жыр церпыр зэпеудри, иныжьыр къуэм къыдоцIэфтыж. Ар зэанэзэпхъухэм я къэкIуэжыгъуэм ирохьэлIэри, иныжьым НэтIасэр епхъуатэр аби - макIуэ-мэлъей! Шыи щIэрыхьэнукъым, къуалэбзуи щIэрыхьэнукъым.

- Уэ пхуэмыгъуэн, дэ тхуэмахуэн! - жи зэшыпхъуищым я анэм. - Дыкъэбгъэгугъэри дыкъэбгъэпцIэжащ - жи. - Дэ абы нэхъ бий бзаджэ диIакъым, ауэ хъуагъэщагъэкIэ дытекIуэри етIулIауэ арати, иджы уэ къэбутIыпщыжащ: абы и псэр пыту дэ дишх мы щIыпIэм щыIэжкъым, - жиIэри, зэанэзэпхъухэр лъатэри ежьэжащ.

А сыхьэтым Медон уври тхьэ иIуащ:

- Уащхъуэ Мыващхъуэ КIанэ, сэ а иныжьыр сыукIыу НэтIасэ къэзмыхьыжауэ си адэжь и унэм семыкIуэлIэжын, си анэжь и пащхьэ симыхьэжын! - жиIэри.

Медон мафIэ ещIри Анакъ и къабзийр ирегъэу. Сыхьэт дэкIадэмыкIауэ, мывэдзэхэр къригъэлъэлъэхыу, жьышхуэ къыкъуоу, жьым и кIэр уридэкIуеину уэшхышхуэ мэхъуж, абы и ужьым дунейр кIыфIым щIегъанэри, нэху щыхъужкIэ, Анакъ къэтIысауэ щысу къыщIокI.

- ЛIо къэхъуар, Медон? - жи.

Къэхъуар, бзыщIи шIэхъуми хэмылъу, хуеIуэтэж бгъэм.

- Уэри уцIыхущи, цIыхум я делагъэми ухуэхейкъым, - жи Анакъ. - Ауэ букIыну къэплъыхъуэ иныжьыр здэщыIэр пщIэрэ?

- СщIэркъым, ауэ, мы дунеижьым темыкIыжамэ, къэзгъуэтынщ!

- НтIэ, Медон, ар щыпсэу къуэладжэм уэ унэсын щхьэкIэ, илъэс минкIэ шууэ укIуэн сэ сынэсын щхьэкIэ лъэтауэ илъэс енкIэ сыкIуэн хуейщ.

- Сыхь!

- НтIэ къэдаIуэ, - жи бгъэжьым. - Дэ Гъурдэ гъубгъуэр зэпыдмыупщIу нэгъуэщI кIуапIэ щыIэкъым. Гъурдэ губгъуэм псыикI щыжэркъым, мэзикI щыкIыркъым, хьэкIэкхъуэкIи щыпсэуркъым, - жи. - Ауэ щыхъуакIэ, илъэсым тшхынрэ дызэфэнрэ къызэгъэпэщ: вибл укIи, - жи, - я фэр фэнд щIыи, псы игъахъуэ, я лыр IыхьэIыхьэу упщIатэ. Абы сэ зризгъэкъунщ, - жи. - Уэ узрикъунри уэ пщIэжынщи, ари къызэгъэпэщ!

Медоным ахэр къызрегъэпэщри, фэндхэр бгъэм и дамэ ижьым трелъхьэ, лыр и дамэ сэмэгум трелъхьэри, йоуэр аби, мэлъатэри йожьэ. Жьым хэту кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэулэ, бгъэм «къып!» жеIэри, и щхьэр сэмэгумкIэ къегъазэ, Медон абы лы Iыхьэшхуэ Iуредзэ; аргуэру «къыу!» жеIэри, и щхьэр ижьымкIэ къреIуэнтIэкI, Медон абы псы пэгун IурекIэ. ИтIанэ езым и гъуэмылэр къещтэри машхэ. Апхуэдэурэ илъэскIэ кIуауэ, бгъэр къоупщI:

- Медон, щIыр плъагъурэ? - жи.

- Слъагъуркъым.

Анакъ аргуэру сыхьэткIэ къохри:

- Медон, - жи, - иджы плъагъурэ щIыр?

- Слъагъуркъым, - жи.

Аргуэру зы сыхьэткIэ къохри:

- Плъагъу-умылъагъуми, щIыр мис!- жеIэр аби, Анакъ къотIыc, идамэр щIым треупцIэри, Медоныр абыкIэ кърегъэхыж.

Бгъэмрэ лIымрэ фIыуэ загъэпсэхуа нэужь, Анакъ къэзыхьыжын гъуэмылэ къыхузэрегъэпэщ. Анакъми Медон и Iэр къеубыдыж:

- Уэрэ дэрэ дызэрызэхуэзэжынур аращ, - жери. - Уи насыпыр тхьэм тригъакIуэ!

Бгъэр къолъэтэж, Медони uиныжь къуэладжэм хуеунэтI. КIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, зы хуей щхъуантIэшхуэ ихьауэ маплъэри къелъагъу иныжьыр пырхъыжрэ жейуэ щылъу, и щхьиблыр НэтIасэ и куэщIым илърэ щхьэ ебланэр абы и нэпсиитIым яуфэнщIу. НэтIаси Медоныр къыщилъагъукIэ, иныжьым и щхьэжь къомыр удзым хелъхьэри, къожэ:

- А си Медон тхьэмыщкIэ мыгъуэ, мыбы дауэ укъэкIуэфа? - жи. - Псынщlэу зыгъэпщкIу, армыхъумэ мы гъуамэм уилIынщ, уи лIыр ишхынщи, уи къупщхьэм щIэфыжынщ, - жи.

- Уэ урисыт мы Iеижьым?

- СриунэIутщ.

- Сыт щIауэ жейрэ?

- Нобэ зекIуэ къикIыжри гъуэлъауэ аращ: жэщибл-махуиблкIэ жеин хуеищ.

- Мыр зэрызекIуэ шыр дэпэ щыIэ?

- ЩIыунэм щIэтщ, бжэ папщIэу абрэмывэ IугъэукIуриежащ.

Медон абрэмывэм йоIэри хуэгъэхъейркъым. ЩыхуэмыгъэхъейкIэ, и джатэр кърехри иныжьым и пщэм йоуэ, еуэхукIи къегъэлъеиж езыр а зэрыжейуэ мэжей.

- Дэ нIэгъуэщI Iэмал диIэкъым, - жи Медон, - зыш къэгъуэтауэ щIэпхъуэжын хуейуэ аращ къытхуэнэжар.

Иныжьым и мывэ шэщым зы алъпыжь къыщIаш, яшхынрэ ирафынрэ къытралъхьэри, езыхэри къытотIысхьэж аби, къыщIопхъуэж. ЩIыунэм щIэт къарэ лъакъуищыр къощыщри иныжьыр къызэщегъэу.

- Уэ алащэжьурэ хьэм яшхыжын, - жи,- щхьэ сомыгъэжейрэ?

- Къэпхьар яхьыж, - жи.

- Яхьыжу дэнэ кIуэн: си жей ирикъумэ, дыкIэлъежьэнщ, - жери аргуэру мэжейж.

Жэщибл-махуиблыр докIри иныжьыр къоушыж, йолъэпауэри абрэмывэр Iуедз, къарэ лъакъуищым цIахуцIэу зредзри якIэлъожэ. Сыхьэт kIya-мыкIуауэ, ящIэрохьэ, шымрэ лIымрэ зэщхьэщеудри НэтIасэр къещтэж аби, къожьэж:

- Медон, уи псы пэгуным и хьэтыркIэ мы зэм укъызогъанэ, етIуанэ гъуэгу укъыспэщIэхуэмэ, услIынщ! - жеIэри.

Медоным кIэщIкIэ къытредзэри, жэщибл-махуибл гъуэгур илъэскlэ екIуж. ЕтIуанэ гуэрым иныжьым иныжь жей ищIу ирохьэлIэри, етIуанэ альпыр къыщIаш, я гъуэмылэр къытрапхэ, езыхэри къошэс аби, къыщIопхъуэж.

ЩIыунэм щIэт къарэ лъакъыщыр къощыщри иныжьыр къызэщегъэу.

- Алащэжьурэ хьэм яшхыжын, - жи, - щхьэ сомыгъэжейрэ?

- Къэпхьар яхьыж!

- Бэлыхь хъуакъым яхьыжмэ: си жей ирикъумэ, дакIэлъежьэнщ, - жеIэри пырхъын щIедзэж.

Иныжьым и жейр ирокъури къотэджыж, йолъэпауэри абрэмывэр Iуедз, къарэ лъакъуищым цIахуцIэу зредз аби, якIэлъыщIопхъуэ. Сыхьэт kIya-мыкIуауэ ящIэрохьэри, шымрэ лIымрэ зэщхьэщеуд, НэтIасэр къепхъуэтэж аби, къожьэж:

- Медон, уи бланэкуэм и хьэтыркIэ мы етIуанэми укъызогъанэ, ещанэ гъуэгу укъыспэщIэхуэмэ, узукIынщ! - жеIэри.

Медоным зыкъещIэж, кIэщIкlэ къытредзэри къегъэзэж. Ещанэ гуэрми къуабэбжьабэжьым иныжь жей ищIу къыхуозэри, алъп ещанэр къыщIаш, я гъуэмылэр къытрапхэ, езыхэри къытотIысхьэж аби, къыщIопхъуэж.

ЩIыунэм щIэт къарэ лъакъуищыр къощыщри иныжьыр къегъэуш.

- ХьэдэIус хъун, щхьэ сомыгъэжейрэ? - жи иныжьым.

- Къэпхьар яхьыж!

- Зэпыту укIуэ, яхьыжмэ: си жей ирикъумэ, дакIэлъыпъэрынщ, - жеIэри зегъэукIурииж.

Иныжь жейр еухри къотэджыж, къарэ лъакъуищыр къыщIеш, цIахуцIэу къытотIысхьэр аби, къакIэлъопхъэр: сыхьэтым ящIэрохьэри лIымрэ шымрэ зэпэщхьэхуэу зэщхьэщеуд, НэтIасэр къепхъуэтэж аби, къожьэж:

- Медон, Iуэхутхьэбзищ къысхуэпщIати, пхуэсщIэжащ, дяпэкIэ укъакIуэмэ, укъызэлынукъым! - жеIэри.

АрщхьэкIэ Медон и псэм хуитыжтэкъыми, еплIанэуи тригъззэри, НэтIасэр кърихьэжьэжащ. Жэщибл-махуибл гъуэгур къикIуауэ, иныжьыр къыкIэлъысри къеуэщ аби, Медоныр къиукIащ. НэтIасэри, къиубыдыжщ аби, ихьыжащ.

- Тхьэр бгъэпцIакъэ, Медон, етхуанэуи къытомыгъазэм! - жиIэри. Иджы а Гъурдэ губгъуэм гъатхэ къэс удз щхъуантIэр къытекIэрт, жи, а удз кIырым абгъуэ хащIыхьырти, къуалэбзухэм я шырхэр абы къыщрашырт, арщхьэкIэ, удзыр зэрыгъуарауэ, иныжьхэм лыгъэ кърадзырт аби, удзри бзу шырри зэдэкIуэу ягъэсырт. Мис апхуэдэ губгъуэт Медон зраукIыхьари, илъэс тIощI дэкIауэ абы и щхьэ къупщхьэ джафэм тхьэрыкъуэ гуэр йокIацIэри къыщреш. Иныжьхэм къадза лыгъэм удзри бзу шырхэри зэдэкIуэу есри, тхьэрыкъуэм и шыр цIыкIуищыр къол. Тхьэрыкъуэ шырхэр тхьэрыкъуэ мэхъури, лIъатэу щыщIадзэкIэ, я анэм зыбгъэдегъэтIысхьэри мыпхуэдэу яжреIэ:

- Си шыр цIыкIухэ, - жи, - мы губгъуэшхуэ флъагъум, илъэсищэ хъуащи, фэр фIэкIа, джэдыкIэм къраша къыщыхъуакъым: иныжьхэм лыгъэ къадзурэ храгъасхьэ, - жи. -Фэри къыфщыщIынур арат, мис мы щхьэ къупщхьэм фыкъыщизмышамэ. НтIэ, а лыгъэм фыкъезыгъэлам сэбэп фыхуэхъуфыну фщIамэ, сыт фщIэфынт? - жи тхьэрыкъуэ анэжьым.

- Сыти тщIэфынт! - жаIэ тхьэрыкъуэ шырхэм.

- НтIэ, фщIэфынур пэжмэ, мо иныжь къуэладжэм фыщхьэпрыкIи, жэщищ-махуищ гъуэгу фкIуа нэужь, мэзышхуэ фыхуэзэнущ. Мэзым и кум хуей ин иIэщ, - жи тхьэрыкъуэ анэжьым. - Хуейм и кум псынэ цIыкIу къыщыщIож. А псынэр къэрэгъул щащIэу лIищэ яхъумэ. ФщIэнуращ: фязым къэрэгъул дзакIэм деж зыкъыщрегъэхуэх. Мо лIы мэжэлIахэр нэпхъуэнущи, ныщыпхъуэкIэ уIукIыурэ къэрэгъулхэр Iуш. Абдеж мыдрей тIyp псынэм фыхэуэ аби, фи жьэ зырызым жьэдэз псы къафщти, къэфхь. А псымкIэ мы тхьэмыщкIэм и Iэпкълъэпкъыр зэлъэвгъэIэсмэ, къэхъужынущ, - жи.

Тхьэрыкъуэ шырищыр мэлъатэри макIуэ а хуеишхуэм. Язым къэрэгъул дзакIэм деж зыкъыщытрегъахуэ. Мо лIы нэщIахэр щыпъуэкIэ, IупкIым-IупкIыурэ, къэрэгъул щащIэр егъэбэлэрыгъ. Мыдрей тIyp абы ирихьэлIэу псынэм хоуэри, яжьэдэзу псыр къащтэр аби, къыIуолъэтыж. Къэрэгъулхэм ар къалъагъури, абыкIэ зэрыгъэкIийуэ зыкъыщадзкIэ, тхьэрыкъуэ ещанэри яфIыхоуэр аби, и жьэм жьэдэз псы къещтэри къожьэж.

Къожьэжри, къэсыжмэ - лIым и Iэпкълъэпкъыр зэфIагъэувэжарэ, къагъэхъужын щхьэкIэ, жьэдакIэн псы яхуримыкъуауэ кърохьэлIэж. ЩхьэщотIысхьэри, псы къихьар щыIурикIэкIэ, Медоныр къызэфIотIысхьэж:

- Iэлоуэхь, сыхэжеяи! - жеIэри.

Тхьэрыкъуэ зэрыбыныр зоплъыж:

- Тхьэ, хэжея лажьэ уимыIэ, илъэс тIощIкlэ хьэдэу ущылъати, укъэдгъэхъужауэ аращ, - жаIэ.

Медоным и Iуэхур къызэрекIуэкIар игу къокIыжри, и гур махэ къохъу, зы нэпс къудами къыфIыщIокI. Тхьэрыкъуэхэм тхьэигъэпсэу щажриIэкIэ, ядэркъым:

- КъытхуэпщIар пхуэтщIэжауэ аркъудейщ, - жаIэри езыхэр мэлъэтэж.

Медоным, и псэм зэрыхуимытыж хуитыжтэкъыми, тредзэри, аргуэру иныжь къуэладжэм егъэзэж. Егъэзэжри, иныжьыр зекIуэ щыIэу ирохьэлIэ. ЗэроцIыхуж, зэрогъуэтыжри, дуней зытетыр щэ пкIэгъуэ яхуэмыхъуу мазэкIэ зэдопсэу аби, мазэр махуэу къащымыхъуауэ блокI, иныжьри къосыж:

- Фий, цIыхумэ! Фий, цIыхумэ! - жиIэу.

- Дэнэ мыбы цIыхумэ къыздибгъэкIынур? - жеIэри НэтIасэ IупщIэ ещI. - Хьэмэрэ Медон къэтэджыжа уи гугъэу ушынэу ара?

Иныжьыр къыщеудри къуэладжэр къигъэпсалъэу мэдыхьэшх:

- Къэтэджыжыпауи сощIри, Медон сэ сыщышынэхукIэ тхьэм сигъэпсэу! - жеIэри.

Иныжьым вы псо гъэвауэ ешх, и лэпсыр трефыхьыжри, иныжь жей ищIыну мэгъуэлъ, и щхьиблыр зэкIэщIэпIиеу НэтIасэ и куэщIым илъу. НэтIаси абы и щхьэм Iэ дилъэ хуэдэурэ егъэуэршэр:

- Уа иныжь, - жеIэ, - а уи къарэ лъакъуищым хуэдэ зыш сэри къысхуэбгъуэтамэ, уи гъусэу зекIуэ сынэкIуэнт, ахъумэ си закъуэпцIий сыкъыдонэри созэш.

Ныкъуэжей хъуа иныжьыр къызэщоужри нэ IейкIэ къыхудоплъей:

- ЛIо,- жи,- зи къупщхьэхэр щыжа Медон къэхъужмэ жыпIэу, шы ухуэлъыхъуэу ара? Къэхъужмэ, гъакIуэ, - жи, - НэжьгъущIыдзэ нэзакъуэм деж. ЗикI, жэщищ къудейкIэ ишхэр хигъэпщыф къудеимэ, къритынущ мо сысеим хуэдэ лъакъуищ..

Арати, жэщибл-махуиблкIэ къэуш имыIэу иныжьыр Iypex, НэтIасэ абы и щхьэжьхэр удзыпцIэм хелъхьэри, Медон деж къожэ. КIэщIрэ псынщIэу гъуэмылэ хузэрегъэпэщ аби, ирегъажьэ НэжьгъущIыдзэ Нэзакъуэм деж кIуэну .

Медоныр йожьэри, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, мэзышхуэ гуэрым щIэкI пэтрэ, зы дыгъужь уIэгъэ ирохьэлIэ, и лъыр щIэжурэ и псэр хэкIыным нэсауэ.

- Еууей, тхьэмышкIэжь, уэ зекIуэлI упащIу щытат, сыту къулейсыз ухъуа мыгъуэ! - жеIэри, и уIэгъэр хуетхьэщl, фIэрий тхьэмпэ хутрелъхьэри хуепхэж.

Дыгъужьым псэ къыхохьэж. Мэдон абы кхъуэпIащэ къыхуеукIри ирегъэшх, псынэпс къыхуехьри ирегъафэ. Къуэш зэрощI, дыгъужьым и цым щыщ зыц къретри:

- Мыр уи бгъэгущталъэм игъэлъ, - жи. - Укъысхуей хъумэ, мафIэм егъэуи, сэ сынэсынщ: Уащхъуэ Мыващхъуэ КIанэ, сэ уэр щхьэкIэ си псэ семыблэжын! - жи.

Медоныр йожьэжри, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, губгъуэшхуэ гуэр зэпиупщI пэтрэ, зы бгъэшхуэ идамэр къутарэ мылъэтэжыфу хуозэ. Ар зыIуригъэлъэдэн и гугъэу цIахуэ абрагъуи къопщ, и жьэр ущIауэ; бгъэжьми, ар щилъагъукIэ зеукIыж, мэкIий. Медон цIахуэр еукIри, бгъэм бгъэдохьэ:

- Еууей, тхьэмыщкIэжь, дзэ гъэшынэ шу закъуэ упащIти, сыту къулейсызыгъэшхуэ къыпщыущI! - жеIэри, и дамэм пхъэщIэпхэ хуещI аби егъэкIыж; ар кIыжыхукIэ, тхьэкIумэкIыхь къыхуиукIыурэ ирегъэшх, псынэпс къыхуихьурэ ирегъафэ. Бгъэжьымрэ Медонрэ къуэш зэрощI, и къабзийхэм щыщ зы къыхечри къыхуеший:

- Мыр уи бгъэгущталъэм илъхьэ, - жери. - Укъысхуей щыхъукIэ, мафIэм ебгъэумэ, сэ сыкъэсынщ: Уащхъуэ Мыващхъуэ КIанэ, си псэр нэхъыфIщ жызмыIэнкIэ! - жи.

Медоныр йожьэж аби, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, тенджыз Iуфэм носри, зы джей ин къелъагъу, толъкъуныр къеуэри ныджэм къытридза мыгъуэу, и щIыфэр дыгъэм къисрэ езыр жьым итхьэлэу.

- Еууей, тхьэмыщкIэжь, уэри лIыгъэкIэ уэркъыжь шум ухуагъадэрт, сыту Iейуэ ушыпIыртIэхъут! - жеIэри, бжэгъу щIидзым, еIэурэ псым хедзэж.

Джейм и къарур къызэрогъуэтыж, Медонрэ абырэ къуэш зэрощI, джейм и дамэм зы налъэ къыхечри къыхуеший:

- Мыр уи бгъэгущталъэм ирырелъ, - жери. - Укъысхуеин хъурэ, мафIэм егъэуи, сыкъэсынщ: Уащхъуэ Мыващхъуэ КIанэ, уэр щхьэкIэ зыкъезмыгъэлын! - жи.

Медоныр йожьжри, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, куэдрэ кIya мaщIэрэ кIya - сытми зы зэман зы унэ зэтетышхуэ къелъагъу, пIииуэ губгъуэ нэщIым иту. Къелъагъури, макIуэр аби, бжэм тоуIуэ. Бжэр къыIуехри, фызыжь гъур дыдэ къыщIокI, дэкIейщ-дэкIейри зыкъиукъуэншыжауэ, езыр къашыргъэпэ хъужарэ и натIэгум нэ закъуэ иджэрэзыхьу ису!

- Сыт ухуей, гъуамэ? - жи.

- ЛIым хуэхъун шыкIэ сынолъэIунут.

- Сэ шы стыркъым, - жи НэжьгъущIыдзэ Нэзакъуэм. - Къэлэжьи, къэблэжьар уэстынщ!

- Дауэ?

- ЛIыщIэу укъысхуежьэнщи, си шы гуартэр зы жэщ хэбгъэпщрэ къарэ лъэ закъуэр узот, жэщитI хэбгъэпщрэ - къарэ лъакъуитIыр ууейщ, жэщищ хэбгъэпщрэ - къарэ лъакъуищыр уи Iэрылъхьэщ, жэщиплI хэбгъэпщрэ-къарэ лъакъуиплIыр къэпхьащ. Хыумыгъэпщыфу бгъэкIуэдрэ - уи лыр сшхынщи, уи къупщхьэм сыщIэфыжынщ, - жи. - Уигурэ уи шхьэрэ зэтелъмэ, си гуартэр мо щIыунэм щIэтщи, абрэмывэ Iухи, къыщIэгъэкI; зэтемылърэ, уи занщIэр уи гъуэгущи, Iуфэнтхъ! - жи.

Ерэхъу жиIэри, Медоным абрэмывэр лъапэкIэ IуигъэкIуэтщ, шы гуартэр къыщIигъэкIри хъупIэм ихуащ. Махуэм шыхэр хъарзынэу хъуэкIуащ, дыгъэр зэрыкъухьэу щхьэж и занщIэр и гъуэгуу зэбгрыжу щIадзэ. Медоным зы шы цIахуцIэ зредзри жэщ псом гуартэр зэкIэщIимыгъэкIыу иIыгъщ. Пщэдджыжьым Медон шыхэр къехуж фызыжь Нэзакъуэм деж:

- Мис, дянэ, уишхэр: бжы, къэтIауэ пIэрэ? - жери.

НэжьгъущIыдзэ Нэзакъуэм шыхэр ебжри:

- Iыхьы, - жи, - хъарзынэуи бгъэхъуакIуэри умыгъэкIуэдIауи къэпхужщ. Мес, къарэ лъэ закъуэр къэблэжьащи, шэси, зегъэхь: уэ гъуамэм дежкIэ шыфIыIуэщ ар! - жи.

- Хьэуэ, дянэ, сэ сыкъыщIэкIуар къарэ лъакъуиплIщ, идэркъым Медон.

- УщIегъуэжынщ, насыпыншэ: мы гуартэр илъэс мин щIауэ зьрохуэри, жэщиплIкIэ хэзыгъэпща къэхъуакъым - зызомыгъэшх! - жеIэри, шэщым щIохьэр аби, шыхэм йохъурджауэ.

Шыхэм тхьэ къыхуаIуэ:

- Уащхъуэ Мыващхъуэ КIанэ, пщэдей ТхьэщIагъ мэзыжьым зыщIэдгуэшэнщи, зыш нэхъ мыхъуми, фIэдмыгъэкIуэдмэ! - жаIэри.

Медон якIэщIодэIухьри жаIэр псори зэхех.

Пщэдейр къосри, зыгъэжеин хущхъуэ хэлъу къегъашхэри Медоныр къеутIыпщ НэжьгъущIыдзэм. Шыхэр жэщ хъуху мэхъуакIуэ Iэсэ цIыкIууи, лIыр ягъэбэлэрыгъ; ар зэрыжейуэ, гуартэр мэкIуасэри ТхьэщIагъкIэ зэджэ мэзыжьым зыщIагуашэ. Нэхущ дахэм Медоныр къоушри - шы гуартэр бгъуэтмэ къащтэ! Медон йощтауэри щтамылэм хрегъадзэ, зэрызэщIэнэу дыгъужььщыр ирегъэу аби, напIэзыпIэм и дыгъужь къуэшыр къос:

- Сыт къэухъу, си къуэшыжь? - жери.

- Къарэлъэ закъуэу, къарэ лъакъуитIу, къарэ лъакъуищу, къарэ лъакъуиплIу мыпхуэдэ шы гуартэ ТхьэщIагъ мэзыжьым щIыхьэжащи, къэт щымыIэу езмыхулIэжмэ, си лыр яшхынурэ си къупщхьэм къыщIэфыжьшущ! - жреIэ.

- Умыгузавэт уэ! - жери, мэзым дыгъужьу щIэтыр зэхуешэс аби, зыш хамыгъэкIыу къаугъуеижри, къыхуагъэсыж.

Тхьэигъэпсэу жреIэ, и къуэшыжьым и Iэ еубыдыжри, Медоным гуартэр къехуж:

- Мие, дянэ, уишхэр: бжы, къэтIауэ пIэрэ? - жери.

НэжьгъущIыдзэ Нэзакъуэм шыхэр ебжри:

- Iыхьы, - жи, - псори тэмэмщ: къарэ лъакъуитIыр къэпхьащи, зэгъэзэгъ: уэ пхуэдэ гъуамэм хуэмыфащэу шы емынэщ! - жи.

- Хьэуэ, дянэ, сэ сызыхуейр къарэ лъакъуиплIщ, - идэркъым Медон.

- УщIегъуэжынщ, насыпыншэ: илъэс миным и кIуэцIкIэ къарэ лъакъуищ зыхьыфа зы иныжь закъуэ фIэкIа къэхъуакъымзызомыгъэшх! - жеIэри, шэщым макIуэ, ишхэм йошхыдэ.

Шыхэм тхьэлъанэ ящI:

- Уащхъуэ Мыващхъуэ Кlанэ, пщэдей дылъэтэнщи, уафэпшэм зыхэдгъэпщкIуэнщ аби, тщыщ къедмыгъэгъуэтын! - жаIэри.

Медон якIэщIодэIухьри зэхех жаIэу хъуар.

Пщэдей гуэрыр къосри, шыхэр хъуакIуэурэ, шыхъуэр ягъэжейр аби, мэбзэх. КIэху къызэрищIу, Медон къоушри, щтамылэр къызэщIегъанэ, и бгъэ къуэшым кърита къабзийр ирегъэу аби, бгъэр къос:

- Сытыр къэухъу, си къуэшыжь? - жеIэри.

- Къарэ лъэ закъуэрэ, къарэ лъакъуитIрэ лъакъуищрэ, лъакъуиплIу мо пшэ фlьщIэжьым зыхэзыгъэпщкIуа гуартэр къэмытIауэ сымыхужмэ, си лыр яшхынурэ си къупщхьэм къыщIэфыжынущ! - жреIэ.

- Ар гугъу-тIэ! - жеIэри, бгъэуэ губгъуэжьым исыр къреджэр аби, зыш кIэрамыгъэхуу къаугъуейри къыхуагъэсыж.

ТхьэигъэпсэукIэ зэбгъэдокIыжри, Медоным туартэр къехуж:

- Мис, дянэ, уишхэр: къэтIауэ пIэрэ, бжыт! - жери.

- Зыри къэткъым, - жи нэжьгъущIыдзэм. - Къарэ лъакъуищыр къэблэжьащи, уи хьэлэлщ: шэси, ежьэж, йомыгъэлейуэ!

- Хьэуэ, дянэ, сэ сызыхуейр къарэ лъакъуиплIыращ, - идэркъым Медон.

- УщIегъуэжынщ, тхьэмыщкIэ: илъэс миным и кIуэцIкIэ а гуартэр жэщиплIкIэ хэзыгъэпщыфа къэхъуакъым, дяпэ илъэс минкIи къэхъунукъым - зызомыгъэшх! - жеIэри, шэщым щIохьэр аби, шы гуартэр зей башкIэ щIеукIыхь.

Шыхэм лъэгуажьэмыщхьэ зрагъауэри псалъэ быдэ кърат:

- Тенджыз лъащIэм дехынщи, бгъуэнщIагъым дыщIыхьэнщи, бгъуэнщIагъыр къэдгъэбыдэжынщ: тхьэр игъэпцIащ дэ абы дыкъимыгъуэтмэ! - жари.

Медоным ари зэхех.

Арати, и чэзур къосри, Медоныр зэрыIурихыу, гуартэр тенджызым хопкIэр аби, зэрыжаIам хуэдэу, загъэпщкIу. Нэхулъэ къызэкIэщIетхъри, Медоныр къоуш, джей дамэ налъэр мафIэм ирегъэури, и джей къуэшыжьыр тенджыз Iуфэм къосылIэ:

- Сытым уигъэгузавэрэ, си къуэшыжь? - жери.

Къэхъуар щыхуиIуатэкIэ, джейуэ тенджызым хэсыр зэхуешэс аби, бгъуэнщIагъ щIыхьэпIэр якъутэ, шыхэр къыщIахури, зыш кIэрымыхуу, къахуж. Берычэт бесынкIэ зэбгъэдокIыжри, Медон шы гуартэр НэжьгъущIыдзэ Нэзакъуэм IэщIегъэхьэж:

- Бжыи, къэмытIамэ, уишхэр сIыхыж, дянэ! - жеIэри. - Сэри къэзлэжьаIамэ, къэзлэжьар къызэтыж!- жи.

- Хэди, къыхэх,- жи Нэзакъуэм,- дэтхэнэри лIым хуэхъун шыщ!

МахуиплIым и кIуэцIкIэ якIэлъыплъат ар шыхэми, ходэр аби, натIэ гъуджэрэ и лъакъуиплIри лъакъуэхуу зы къунан къыхехри, къошэс аби, йоуэри, къожьэж.

Медоныр къожьэж аби, къакIуэм-къалъэурэ, зы жэщ-зы махуэ къэкIуа нэужь, шымрэ лIымрэ зэрыIуэта, зэрьщIыхуа мэхъури, тхьэ зэхуаIуэ, дунейм тетыхукIэ зэрыгъэпэжыну. Арати, мазищкIэ лъэсу къикIуа гъуэгур зы махуэ-махуитIым икIужри, Медоныр иныжь къуэладжэм дыхьэжащ. Иныжьым иныжь жей ищIу ирихьэлIэжати, ярикъун гъуэмылэ къытрапхэщ, Медоныр къэшэсщ, НэтIасэр и шыплIэм къыдигъэтIысхьэжри, къеуэщ аби, къежьэжащ.

Къарэ лъакъуищыр къэщыщри иныжьыр къигъэушащ:

- СыщIамыгъэжейр сыт, хьэдэIусу яшхыжын! - жери къуабэбжьабэжьыр хуолъ.

- Къэпхьар яхьыж! - жи лъакъуищми.

- Яхьыжмэ, зэпыту укIуэ! Си жей ирикъумэ, дакIэлъежьэнщ.

- Сэ сылъакъуищщ, ар зэрахьыжыр лъакъуиплIщ, - жеIэри шы гуэрыр къошыщ.

- Ар щхьэ занщIэу къызжомыIарэ-тIэ! - жиIэщ, къарэ лъакъуищым зридзри, иныжьыр якIэлъыпхъэращ.

Медон къызэплъэкIри ар щилъагъум, тенджызымкIэ игъэзащ. Тенджызым зэрыхэхуэхэри, къарэ лъакъуищыр къыкIэрыху щыхъум, иныжьыр зэрылъэкIкIэ шым еуэу щIедзэ. Мо удын гуащIэм къигъэдзыха шыр къощыщри къолъаIуэ:

- Дызэпэмыбжми, зэшыпхъужьитIым дыкъалъхуащ, мыбы сомыгъэукIыу сызыщIэгъыхьэ! - жери.

ЗыщIимыгъэхьэ-зыщIимыгъэиурэ тенджызым и куупIэм хишати, къощыщыж:

- А птесыр едзыхи, узыщIэрызгъэхьэнщ! - жери.

Къарэ лъакъуищым зегъэбгъунлъэри, иныжьыp тенджызым хедзэр аби, ирегъэтхьэлэ, езыр къарэ лъакъуиплIым бгъуроувэж. Къагъэзэжри, зы мазэ гъуэгуу Гъурдэ губгъуэ къызэпрокIыж аби, Iуашхьэ Задэм къокIуэж. НэтIасэ и анэмрэ и шыпхъухэмрэ къегъуэтыжри къешэж я щIапIэжьым. ТхьэлъэIу ящIыж, фIыуэ загъэпсэхури къожьэж, къазыхъуэ фызыжь цIыкIум деж къокIуалIэри берычэт бесын жраIэ, абы и шыпхъуитIымрэ и дэлъхуищымри яхуохьэщIэ, йохъуэхъухэри, Медон и адэ-анэм деж къокIуэж, хьэгъуэлIыгъуэшхуэмрэ тхьэлъэIушхуэмрэ зэгъусэу ящIыж аби, тхъэрэ-шхэуэ къызэхонэж.

Уи фIэщ мыхъумэ, Къалэжь къуажэкIэм деж щысщи, кIуэи, плъэ, къыпщыгуфIыкIыу уагъэхьэщIэнщ.

1. Дэгу сэгъро - дэгу дыдэ жыхуиIэщ.

31. МЫ ДУНЕЙМ СЫТ НЭХЪ IЭФIУ ТЕТ?

Пэжи пцIыи - тхьэм ещIэ, ауэ МыхъуратI жаIэри зы щIалэжь псэути, и витIым я зыр къытохуэри малIэ. Сыт ищIэнт - мэз кIуэн щыхъукIэ, пэлъэныкъуэр щIещIэри докI. ЗдэкIуэм, пщыр зы щIыпIэ къикIыжу къыхуозэри ауан къещI:

Къикъутэу пхъэ гулъэшхуэ къэпшэнущ уэ сэ слъагъум, - жери.

- СыкъыщыкIуэжкIэ дызэхуэзэмэ, плъагъункъэ! - жи мыдрейми.

МыхъуратIым тхуей кIащIэрэ пхъэкIэр щIым трилъафэу пхъэ гулъэшхуэ кърелъхьэ, езыми пэлъэныкъуэу зыкъыщIещIэжри къожьэж. Пщым и куэбжэмкIэ къыблэкIэжрэ пэт, пщыр щхьэгъубжэмкIэ къыдоплъри къелъагъу.

Йоуэри, етIуанэ махуэм зиусхьэныр къоджэри ешэ щIалэжьыр:

- МыхъуратI, - жи пщым, - слъэгъуащ уи пхъэ гулъэр. Ауэ, жи, - уэ уапхуэдэр пэжмэ, мо си вы сэхъуар узотри ху фи дей! Упэлъэщрэ пхуфмэ - уи хьэлэлщ, упэмылъэщрэ пIэщIэкIмэилъэскIэ пщIэншэу укъысхуэлэжьэнщ.

Ерэхъу! - жеIэри, пщымрэ МыхъуратIрэ баз зэпохьэ.

МыхъуратI кIуэрэ плъэмэ - уий зэрамыщIэжу зы вы куофтакъ щIэтщ, гъуахъуэу, цIыхуи былыми зыбгъэдимыгъэхьэу. ЩIалэжьым унафэ яхуещI пщIантIэдэтхэм:

- Мы выр сысей хъуащи, дяпкIэ фымыгъашхэ, - жи. - И шхэгъуэр къэсмэ, абы ишхын сэ къыхуэсхьынщ, - жери къокIуэж.

Тхьэмахуэ докIри МыхъуратIыр кIэлъокIуэ: выр гъуэхъуэжыртэкъым, ауэ и нэр иджыри плъыжьт. Мэкъу Iэмбатэ иретри къокIуэж.

Махуищ докIри МыхъуратIым трегъазэ: вым и нэр къабзэ хъужат, ауэ цIыхуи былыми зыбгъэдигъыхьэртэкъым иджыри. Мэкъу Iэмбатэ гуэр иретри, къокIуэж.

МахуитI докIри аргуэру макIуэ МыхъуратIыр, зы мэкъу пхыр иIыгъыу. Выр къеутIыпщ аби, езыр къожьэж. Выр мэкъу пхырым къыкIэлъожьэри, щынэ IэрыпIым хуэдэу, щIалэжьым и ужь иту къокIуэ.

МыхъуратI вы сэхъуар бэкхъым щIегъыхьэ, мэкъу IэмбатэфIи ирет. Нэху къокIри, вым цIутI жимыIэу зыщIрегъащIэ, езым и сырыхужьри пыщIещIэж аби, мэз макIуэ. ЗихъунщIэ-дэлъейми, дэнэ кIуэнт - бжьым йосэри вы мэхъу. ЩIалэжьым жыгей кIащIэр из къещI аби, витIыр игъэщэIуу пщым къыхуешэ.

- Базым и Iуэхур дауэ хъуа? - жи щIалэжьым, и пащIэкIэм щIогуфIыкIри.

- Уи хьэлэлщ, - жи зиусхьэнми. - Пхьащ.

Иджы а пщыжьым зыпхъу сэхъуаикI иIэт, жи, куофтакъ хъужауэ. Мы дунейм теттэкъым яхуищIэ, жэщым жейрэ махуэм шхэуэ арат и псэукIэр. Йоуэри пщыр мыпхуэдэу йогупсыс Iуэхум: «Уэлэхьэ, а вы сэхъуар зыгъэсэфам мы сипхъури хуэгъэIэсэнтэм: дауэ тщIымэ, дауэ хъуну пIэрэ?» - жери. МыхъуратI гуэрыр иреджэр аби, зыбгъэдегъэтIысхьэри къыжреIэ:

- Си пхъур уэстыну си мурадщ, - жери.

- Ауан сыкъыумыщI, зиусхьэн! - жеIэри къотэджыж мыдрейр.

- УсщIыркъым, - жи пщым. - Уэр фIэкIа абы лIы хуэхъун сэ сщIэркъым.

- А зиунагъуэрэ, сэ дауэ пщым ипхъу къызэрысшэнур, сэ сылъхукъуэлIщ! - зехъунщIэ МыхъуратI.

- Сэ сыщымыгузавэкIэ, уэ абы щхьэкIэ сыт ущIэгузавэр! - трегъэчыныхь зиусхьэнми.

Уи пхъур зэспэсыркъым жепIэ хъурэт пщым - йоуэри, хьэгъуэлIыгъуэшхуи къыхуащI, щIалэжьми гуащэ хъыджэбзыр къешэри къокIуэж.

- Алыхь-алыхь, дыбгъэунэхъуащ! - жери щIалэм и анэр зокуэфауэ. - Мыр сэ IэплIэкIэ сыбгъэпIыну ара?

- Умыгузавэ, дянэ, абы и щхьэр езым ипIыжынщ,- жи МыхъуратI.

НысащIэм ахэр къыгурыIуэххэркъым, макIуэри гъуэлъыпIэм зрегъэукIурие.

Нэху къокIри, щхьэж и IэнатIэ пэроувэж. НысащIэр пырхъкъэушыжу хэлъщ. Пщыхьэщхьэм къокIуэлIэжри, МыхъуратI къопсалъэ:

- Нобэ хэт сыт ищIа? - жери.

- Уэ тепсэну нартыху жылэр згъэлъалъэри къэпым искIутэжаш,- жи и анэм.

- Сэр и си витIри жэщ хъуху дыващ, - жи и къуэм. - НэгъуэщI хэт сыт ищIа?

НысащIэм цIутI жиIэркъым.

- Айдэ-тIэ, - жи МыхъуратI, - сэ витIым къалэжьа мэкъумылэр естынщ, дэ къэдлэжьа пщыхьэщхьэшхэр уэ къытелъхьэ!

Iэнэр хьэзыр хъури, нысащIэм и гурыIупсыр къажэу къеплъу, зэанэзэкъуэр тIысщ аби, шхащ. Апхуэдэурэ махуи макIэ, махуитIи макIуэ. Махуэ ещанэм нысащIэм хуэмыхьыжу тэджри унэр зэлъыIуихащ, ипхъэнкIащ.

Пщыхьэщхьэр хъури, зэанэзэкъуэр къекIуэлэжщ аби, МыхъуратI гуэрым жиIащ:

- Нобэ хэт сыт къылэжьа?- жери.

- Тхьэ, нобэрей махуэм сымыувыIэу гуарцэ сщIамэ! - жи и анэм.

- Уэлэхьи, сэри увыIэ сымыщIэу нобэрей махуэм вагъэр къистхъам!- жи и къуэм. - НэгъуэщI хэт сыт ищIа?

- Тхьэ, си нысэми унэр зэлъыIуихам, ипхъэнкIам! - жи аргуэру фызыжьым.

- НтIэ, зы хьэлIамэ къилэжьащи, ет, дэри къэдлэжьар къытелъхьэ, си витIым къалэжьар сэ естынщ, - жери щIокI МыхъуратI.

Iэнэр хьэзыр щыхъум, тIысри щхьэж и Iыхьэр ишхыжащ.

НысащIэм и хьэлIамэ закъуэм нэхъ IэфI шхыныгъуэ щымыIэу къыщыхъуащ.

Аргуэру нэху къекIри, щхьэж и IэнатIэ Iуувэжащ. НысащIэм хьэлIамэ IэфIыр игу къэкIыжри, тэджщ аби, унэр зэлъыIуихащ, ипхъэнкIащ, пхъэ къихьащ, псы къихьащ. Пщыхьэщхьэр щыхъум, зэанэзэкъуэр къэсыжащ.

- Нобэ хэт сыт ищIа? - жи МыхъуратI.

- Сэ бжьын хьэсэ сщIащ, - жи фызыжьым.

- Сэри вэн-сэн сыухащ, - жи щIалэжьым. - НэгъуэщI зыщIаIа щыIэ?

- Тхьэ, си нысэм унэр зэлъыIуихщ-ипхъэнкIри, пхъэи псыи къытхуихьам! - жи фызыжьым.

- АтIэ, зы хьэлурэ зы кхъуей кIанэрэ къилэжьащи, ет, - жи МыхъуратI. - Дэри къэдлэжьаIамэ, къытелъхьи, дыгъэшх, сэ си витIым къалэжьар естри згъэзэгъэжащ! - жи.

Арати, щхьэж къылъысар ишхри гъуэлъыжащ. «А-Iей хьэлумрэ кхъуеймрэ нэхъ Iэфl къигъэщIам зэрахэмытыр сщIакъым иджыри къэс!» - жиIэу, игъэщIагъуэурэ хэлът, жи, нысащIэр.

КъыкIэлъыкIуэ махуэм нысащIэр и гуащэм бгъурыувэри лэжьащ, жеIэ. Пщыхьэщхьэм хьэнтхъупс шынакърэ хьэлу Iыхьэрэ къратри ягъэтхъащ.

- Iэлъхьэмдурилэхь, тхьэ, сядэ и унэм апхуэдэу IэфIу игъащIэм сыщымышха! - жиIэри тэджыжащ нысащIэр.

Зэанэзэкъуэр зэплъыжри пыгуфIыкIащ: .

- Тхьэ, IэфI жыхуаlэр иджыри пIумыxya, тIасэ, уэ! - жаlэри.

Йоуэри, зы махуэ гуэрым пщыр къокIуэ и малъхьэм деж, хъыджэбзым и Iуэху зэрыхъуам сеплъынщ жыхуиIэу. Жыжьэу къаплъэри зиусхьэным къицIыхужакъым и пхъур - мо фIыуэ жэщIа цlыхубзым нысащIэ псыгъуэ дахэ къищIыкIат, зэIусэм псэ хилъхьэу Iэбэрт.

НысащIэм еуэ иригъэшхыу жэм къишу щIэст, и адэр къыщыдыхьам.

- Дядэр къэкIуащ! - жеIэри, нысащIэр къыщолъэт аби, IэплIэшхуэ хуещI.

- Дауэ упсэурэ, си хъыджэбз, сыт уи узыншагъэ, сыт уи гуфIэгъуэ? - жи, къыпкъроупщlыхь и адэр.

- Алыхь-алыхь, дэ тхуэдэу псэу мы дунеишхуэм тет! - къызэролъэлъ и пхъур. - Тхьэ, дэ тхуэдэу шхэ мы къигъэщIам яхэмыт! - жи. - Уз жыхуаIэр дэнэкIэ щыIэми дымыщIэ, - жи. - Езыри иджыпсту къэсыжынущ, мэ! - жи, гуахъуэр къыIэщIелъхьэ. - Былымым мэкъу ет, IэщIэлъын яхуиудэ: мыбы мылажьэ ягъашхэркъым.

Пщыр, щыпщкIэ делэу къыщIэкIынтэкъыми, егупсысащ: мы сэ си выр вы зыщIаращ, мы сэ си пхъур цIыxy зыщIаращ пщынуи зыхуэфащэр! - жиIэщ, унафэр МыхъуратIым IэщIилъхьэри, езым шэмэдж къищтэщ аби, и малъхъэм бгъурыту мэкъу еуэу хыхьэжащ.

Илъэсищэ псэуауэ пщыр щылIэжым, зыгуэр еупщIат, жи:

Мы дунейм сыт нэхъ IэфIу тет? - жиIэри.

Мэкъуауэгъуэпсрэ мэкъуауэгъуэ хьэлIамэрэ! - къыжриIат, жи.

32. ПАЩТЫХЬЫЖЬЫМРЭ КЪУИИЖЬ ЦIЫКIУРЭ

Еуэщ аби, жеIэ, махуэ гуэрым Къэбэрдейм я уэлиипщыр пэщащэу пщIантIэм дэту, зы шу цIыкIурэ вы къуэхужьитI щIэщIауэ зы выгурэ къыдохьэ. Шу цIыкIyp йопсыхри, уэлиипщым тхылъ хуеший:

- Мыр пащтыхьыжьым къыпхузигъэхьащ, - жери.

Тхылъыр зэкIуэцIехри къоджэ: «Iуащхьэмахуэ лъабжьэ щехъу фи щолэхъу хакIуэжьыр къэщыщри, си шыбзищэм щаригъэнэжащи, абы къалъхун хуея шыщIэ щитIри, ар зэзгъэкIуэкIамэ, къащIэсхыну щыта дыщэ гулъэри къызэптыжынщ, - жи пащтыхьыжьым. - КъымыдэкIэ, а выгум илъ гъущIым, пэм ипкудэн хуэдэу, джэдыгу щабэ къысхухэфщIыкIи, къысхуэфшэж! - жери выгум илъ гъущI хъуреишхуэр быргу жиIэу кърадз. – Хьэуэ жыфIэрэ, фызырыс хэкум фикIи, сэ къысхуэвгъанэ – арыншамэ, си дзэр нэсшэнщи, фыслIынщ, фысшхынщ!»

- Мыр сыт, фи пащтыхьыжьыр делэ хъуауэ ара? – жери мэдыхьэшх уэлиипшыр.

Шу цIыкIум цIутI жиIакъым, мазэ пIалъэ къаритри дэкIыжащ.

«Уэлэхьа, делагъэм и кIэр ем хуэкIуэжынкIэ хъунум», - жеIэри, уэлиипщыр мэгупсысэ: ижь зещIри хъуркъым, сэмэгу зещIри хъуркъым. ЩымыхъукIэ, шу зэбгрегъэжри хасэр зэхуешэс:

- Мыращ, зиусхьэнхэ, пащтыхьыжьыр хъийм икIащи. Мыпхуэдэ игъуэджэ къытпеубыд, - жери, тхыльым къахуоджэ. – ЛIо тщIэнур: хьэуэ жыдоIэри дыпэлъэщынукъым, ерэхъу жыдоIэри тхузэфIэкIынукъым. Фи Iэдакъэр фи жьэпкъыпэм щIэвгъакъуи, фегупсыс! – жери езыр щIокIыж.

Махуэ мэгупсысэ, махуитI мэгупсысэ – зыри къахуэгупсысыркъым. КъащыхуэмыгупсыскIэ, хэкур хущанэным траубыдэ. Абы хэту, бжэр Iуехри, Къуиижь ЦIыкIу къыщIохьэ:

- УэршэрфIохъу апщий, зиусхьэнхэ! – жери.

Уэлиипщыр къыхуолъ:

- Сыт мы гъуамэм жиIэр! – жи. – Дэ дыуэршэру дызэхэс уфIэщрIэ?

- Iау, лIо-тIэ фщIэр? – жи Къуиижь ЦIыкIу.

- Дхасэ.

- НтIэ сыт къэвухэса, сыт къэвгупсыса?

- Хэкур хущыднэнущ.

- Уэлэй, ар хасэкIэ къысхуэмыхъуат! - Къуиижь ЦIыкIу.

Хасэр къолъ, арщхьэкIэ пщы уэлийм зэтреуIэфIэ:

- Зэ фыкъытримыч! – жери. – Уэ сыт нэхъ уфIэтэмэмыр, Къуиижь ЦIыкIу? – йоупщI, хэт ищIэн, къуийми зыгуэр къигупсысынкIэ мэхъу, жыхуиIэу.

- Абы щхьэкIэ фи щхьэ фымыгъэузу, сэ си пщэм къифлъхьэ, - жи, - ар!

- IохьоIу?

- Феуи, сэ си ныбжьу щIалэтанищэ къысхуэвгъэшэс, - жи Къуиижь ЦIыкIу, - бжы зырыз яIыгъыу. Абы и щIыIукIэ зы ажэ, зы махъшэ къысхуэвгъуэт, махъшэм зы штауч хъуржыни схутефпхэж!

Къэбэрдейм я дэжкIэ куэдрэт ар! Йоуэри, къыхузэрагъэпэщ жыхуиIа псори, етIуанэ махуэм, мафIэгум ирагъэтIысхьэр аби, ирагъажьэ.

Ирагъажьэри, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, Бытырбыху жыхуаIэм нос.

- Иджы, - жи Къуиижь ЦIыкIу, - фыкъэдаIуэ мыдэ: дэ иджыпсту мо уэрамышхуэмкIэ дыдэхьэнурэ дехынущи, хьэуэ фызрихьэлIэр феуэурэ фыукI. Пащтыхь куэбжэм дынэса нэужь, пщIыр си гъусэу куэбжэм фыныдыхьэ, бгъущIыр фыныдэмыхьэ, ауэ хьэзыру фыщыт! КъэхъунIа хуейкъым, ауэ къэхъу хъужыкъуэмэ, фыхуэгъэпсауэ щытын хуейщ.

Арати, уэрамышхуэмкIэ ирагъэзыхри йох, хьэмаскIэ къыдэжми яукIыу, хьэуэ къыдэжми яукIыу, хьэджафэ къыдэжми яукIыу, хьэ самыр къыдэжми яукIыу. Пащтыхьым и куэбжэм носри, пащтыхьым и мэлыхъуэхьэр кърашэкIыу дэтти, Къуиижь ЦIыкIу еуэри иукIащ. Пащтыхьыжьыр щхьэгъубжэмкIэ къыдэплъу щытти, ар щилъагъум, кIийуэ къыщэжащ:

- Хэт мы хьэ зэрахуэм къыхэкIауэ мы си хьэ дахэр зыукIар? – жери.

Модрей зи хьэ яукIа къомри, зэрыугъуейщ аби, тхьэусыхакIуэ къэкIуауэ щытт, я щхьэр бжыхьым къыщхьэпрыгъэжауи, къогуо:

- Уи хьэм фIэкIэ ямыукIамэ, Iуэхут, къуажэм хьэ къыданэжакъым! – жаIэри.

ИтIанэ пащтыхьым зыгуэр къыгурыIуэ хуэдэ мэхъу: «Уэлэхьи, - жи игукIэ, - мыр сэ сыщыгугъам щыщымыIэ, мыр зыгуэрым», - жери, унафэ ещI куэбжэр Iуахыу къыдагъэхьэну.

- Дэнэ фыкъикIа? – жи, пащтыхьыжьыр къабгъэдохьэри.

- Къэбэрдэй дыкъикIащ.

- Iаха, фынакIуэ – тIэ, хьэщIэщымкIэ фынеблагъэ!

- Дынеблэгъэнукъым, - жи Къуиижь ЦIыкIу, - дэ IуэхукIэ дыкъэкIуащ.

- НтIэ, IуэхукIэ фыкъэкIуамэ, сыту нэхъ иныIуэ фхэмытрэ – фэ фысабий защIэщ, - жи пащтыхьыжьым.

- Сыт щIытхэмытыр, ини тхэтщ: къафшэт мыдэ ди иныр! – жери маджэ Къуиижь ЦIыкIу.

Махъшэр къыбгъэдашэ IумпIэкIэ:

- Ин ухуеймэ, мисс мыр инщ! – жаIэри.

- Хьэуэ, - жи, - сэ мэуэ пащIэ-жьакIэ тету жыхуэсIэщ.

- Къафшэт а пащIэ-жьакIэ зытетыр! – жери, Къуиижь ЦIыкIу щыджэкIэ, и жьакIэр уфэфэжу ажэр къыбгъэдашэ:

- Мыбы и жьакIэм сыт и лажьэ? – жаIэри. – ПащIэ зытет ухуеймэ, ди джэдуужьым дзыгъуэ къиубыдыжыркъыми, къыпхуэтшэнщ.

- А зиунагъуэрэ, щхьэ зыфIэт, акъыл зиIэ жыхуэсIэщ сэ! – жери пащтыхьыр мэгубжь.

- Щхьэ зыфIэт, акъыл зиIэ ухуеймэ, сымис! - Къуиижь ЦIыкIу и пыIэр щхьэрех.

Дунейр пшагъуэ кIыфIу нэсати, Къуиижь ЦIыкIу и пыIэр зэрыщхьэрихыу, дыгъэр къыщIэкIри уэфI къэхъужащ, жи.

- Iау, къуий фIэкIа, Къэбэрдейм къысхуагъэкIуэн ямыгъуэтауэ ара? – щыжиIэкIэ Къуиижь ЦIыкIу мэIэбэр и бжымкIи, пащтыхьыжьым и пыIэр къыщхьэрех:

- Уэ си щхьэм къуий лажьэ иIэкъым, - жери: - тхьэр умыгъэпцIмэ, сыкъигъэкIуэт! – жи.

- Уэ уи игъэкIуэтым сыт хэлъ! – жи пащтыхьыжьым. – Уэ угубзыгъэу щытамэ, лажьэ зимыIэ апхуэдизыхьэр зытебукIэнт!

- Дауэ лажьэ зэрамыIэр! – жери Къуиижь ЦIыкIу мэгубжь. – Сядэ-сянэ тхьэмыщкIэм къащIэнауэ мэлыжьитI Iуащхьэмахуэ джабэ щызгъэхъурт сэ, пшэр хъумэ, я псэм хуэзгъэкIуэдыжын си мураду, - жи. – Зы махуэ гуэрым дыгъужьищ къыттеуэри, сапэмылъэщ щыхъум, хьэуэ дунейм тетым сакъеджащ, алыхьым хьэтыр иIэххэмэ, фыкъакIуи, си мэлитIыр евмыгъэшх жисIэри. Зы хьэ, зы хьэ закъуэ нэкIуа уфIэщIрэ? Мис абы щыгъуэ тхьэ сIуащ сэ хьэм къызащIар яхуэзмыгъэгъунуи, сызыхуэзэр cоукI.

- Пу, алаурсын! - жи пащтыхьыжьым: - Iуащхьэмахуэ джабэ укъыщыджар урысеихьэм зэрызэхамыхынур къызыгурымыIуэ уэ дауэ къэбэрдэй лIыкIуэ узэрыхъунур?

- Пу, алаурсын! - жеIэ мыдрейми:- Iуащхьэмахуэ лъабжьэ щIэт хакIуэм и щыщ макъыр урысей шыбзым зэхахыу зэрыщамынэжынур къызыгурымыIуэ уэ пащтыхь ущыхъукIэ, сэ лIыкIуэ сыщIэмыхъунур сыт? - жери.

- АбыкIэ укъыстекIуащ, - жи пащтыхъжьым. - Си джэдыгур энэ нэса?

- Уи джэдыгур ягъэтэджщ, яIуэтыжри, пэм ипкудэным хуэдэу, щабэ ящIщ аби, ябзыжащ, - жи Къуиижь ЦIыкIуи. - Иджы джэдыгур ириддыну мыр Iуданэ тхуегъэщI! - жаIэри къыпхузагъэшащ, - жери, щтауч хъуржыныр и пащхьэм кърекIутэ. - Апхуэдэ джэдыгур мытIэпIыжыну дын хуейкъэ, пащтыхьыжь? - жери и пацIэкIэм щIогуфIыкI.

- Уэлэхьи, абыкIи укъыстекIуам! - жи пащтыхьыжьым. Иджы фыкIуэж хъунущ.

- Айхай, дыкIуэжын! - жи мыдрейми. - Мыдэ уи псалъитIри зэрыдгъэзэщIамкIэ хьэфэ тхылъ къыдэт!

- Сыт хьэфэ тхылъ? - жери къолъ пащтыхьыр. - Сэ си псалъэр хьэфэ тхылъ ирикъуркъэ! - жи.

- Хьэуэ, - жи мыдрейми, и щхьэфэ гъуэплъыр дыгъэм пэлыду, - псалъэр жьым ехьыж, сэ уэлиипщым тхылъ хуэзмыхьу и фIэщ сыхъунукъым.

Сыт ищIэнт пащтыхьым, хьэфэ тхылъ етхри кърет: «Нобэ щыщIэдзауэ дунейр къутэжыху Къэбэрдейм дауэ яхузиIэкъым икIи яхузиIэнукъым: яшри, я дыщэри, я хэкури къахуэнэжащ», - жиIэу иту. ИтIанэ дзэр фIыуэ игъэхьэщIэщ, тыгъэ зырыз къахуищIри къиутIыпщыжащ: бетэмал, апхуэдэ зылI сиIамэ, дуней псор зыIэщIэзгъэхьэнти!» - жиIэурэ, Къуиижь цIыкIy къыкIэлъыплъу.

Зэрежьэрэ нобэ мазэ ирокъу щыжаIэм Къуиижь цIыкIy дзэр къишэжри къэсыжащ, хьэфэ тхылъыр иIыгъыу.

Уэлийм и пщIантIэм Къуиижь цIыкIyy къыдыхьар пщы хъуауэ дэкIыжащ, жи: уэ плъэгъуамэ, сэри слъэгъуащ.

33. ЗЫ ПСАПЭРЭ ПСАПИБГЪУРЭ

Еуэри, зы ефэнды гуэрым даIимауэ уаз итырт, жи: «Зы псапэ пщIэмэ, алыхьым псапибгъу и гъусэу къыпхуищIэжынущ!» - жиIэурэ. А къуажэм щIалэ бзаджэжь гуэр дэсти, ар щызэхихым, и жэм закъуэр ефэндым деж ихури кIуащ. Ефэндым езым жэмибгъу иIэт. ЩIалэм къихуа жэмыр щилъагъум, ефэндыр къеупщIащ:

- Мыр сыт, щIалэ? - жиIэри.

- Мыр псапэу уэстыну къэсхуащ, зы псапэ пщIэмэ, алыхым псапибгъу щIыгъуу къыпхуещIэж жыпIати, - жи.

Ефэндыр щIалэм къыщытхъущ, къехъуэхъури къиутIыпщыжщ. Гъэ псом щIалэм мыбэлэрыгъыу мэкъу пиупщIри мэкъуэщым ирилъхьэжащ. Бжьыхьэу былымхэм я къекIуэлIэжыгъуэм деж щIалэжьым и жэм закъуэм ефэндым и жэмибгъури къыдэкIуэу къыздишэри пщIантIэм къыдыхьэжащ. ЩIалэжьым ахэр Iуэм иригъыхьэри мэкъу яритыжащ.

Ефэндым и жэмхэр къэт щыхъум, гузавэу щIэупщIащ. Ар уэ жыпIа, сэ жысIа-ефэндым деж нэсащ: «Уи жэмхэр мыпхуэдэ щIалэжьым и Iуэм итщ», - жаIэри. Ефэндыр къэкIуащ щIалэм деж.

- ЦIыхум къилъхуауэ цIыхугъэ зиIэр хэгъуэщэнкъым! Плъагъуркъэ абы ищIар: щхьэрыуэнущ, ефэндыр игъэлъыхъуэнущ, жиIэри и Iуэм ирихуащ. Муслъымэныгъэ зигу илъыр гъуэщэнкъым! - жиIэри пхъэрыгъажэр иригъэжыну хуежьащ.

- Сыт пщIэнур? - жеIэ щIалэжьым.

- Схужынущ си жэмхэр!

- Уэлэхьэ, сэ уи жэм сымылъэгъуа! - жи. - Зы псапэ пщIэмэ, алыхьым псапибгъу щIыгъуу къуитыжынущ жыпIати, къызитыжащ. Сэ алыхьым къызитар уэ уэстыжмэ, гуэныхьщ!

Абдежым зэныкъуэкъу щыхъум, ефэндым жиIащ:

- Ауэ щыхъукIэ, Жанхъуэтхьэблэ ефэндым деж накIуэ, шэрихьэт едгъэщIынщ!

- НакIуэ! - жиIэри кIуащ, щIалэр лъэсу, ефэндыр шууэ. Нэсри джащ, ефэнды здэкIуам и цIэр жаIэри. Щыджэм, нысащIэ макъ цIу цIыкIур къыщIэкIащ:

- Ефэндыр дэскъым! - жиIэри.

Ефэндым нысащIэр игу ирихьати, епсыхри еблэгъащ, и ефэндэгъур зэрыдэмысыр и гуапэ хъуауэ. ИтIанэ ефэндыр нысащIэм дэгушыIэ-дэджэгуу щIедзэ. НысащIэм зыщимыхъунщIэм, ефэндым, тегушхуэри, жиIащ:

- Цыфэрыщымрэ цыфэ къалэмрэ ткъутэу дыгъэджэгу!

Цыфэрыщымрэ цыфэ къалэмрэ якъутэу щыхуежьэм, щIалэжьым бжэр Iуихри джащ:

- Ефэнды, мухьэрэбым уис щIыкIэ шэрихьэт къысхуэщIэ! - жиIэри.

ИужькIэ щIалэжьыр ефэндым и шым шэсри къэкIуэжащ.

Махуэ гуэрым, жумэхьэ махуэу, щIалэжьыр шууэ МэжджытымкIэ щыблэкIым, зыгуэр мэжджытым щIэлъэдащ:

- Ефэнды, уиш ядыгъуам зыгуэр тесу блокI! - жиIэри. ЦIыxyp къызэрыщIэхри щIалэжьыр яубыдащ:

- Мыр уищ ефэнды? - жаIэри.

- Тхьэуэ мыр зи амыщ, си шым!- жиIащ ефэндым, и Iэр шым трилъхьэри.

- Уэлэхьэ, уишми сымыщIэ, ауэ цыфэрыщымрэ цыфэ къалэмрэ щакъутэ махуэм къэзэуатым къыхэсхащ, - жи щIалэжьым.

- Тхьэуэ мыр зи амыщ, сысымей, игъащIэми сымылъэгъуа! Ещхьщ, ауэ сысейкъым!- жиIэри къыбгъэдэкIыжащ.

34. ДАРИДЖАНЭ

Еуэрэ-еуэрэт, жи, мис мы ди къуажэм хуэдэ зы къуажэ гуэрым зэлIзэфыз дэсти, фызыр нэчыхь къабзэкIэ лъхуэри, хъыджэбз цIыкIу къилъхуащ. ЗэгурыIуэщ аби, а къилъхуам Дариджанэ фIащащ. И анэр фызыфIти, ипхъури хъыджэбзыфIу игъэсащ - Iэдэб дахэ иIэрэ цIыхум фIыуэ закъригъэлъагъуу, IэщIагъэ дахэ иIэрэ зэIусам псэ хилъхьэжу.

Арати, анэри, и бауэ бжыгъэр иухри, лIащ. Илъэс дэкIри, и адэм фыз къишэжащ. Фызыр фыз бзаджэу къыщIэкIщ аби, и мылъхупхъум теплъэнкIэ Iэмал имыIэу хъуащ - лъэIэсмэ, епIэскIуу, лъэмыIэсмэ, ебгыу, блэкIын хъуамэ, и лъакъуэр пэщIидзрэ игъэлъэпэрапэу. Дариджанэ ижь зыкъыхуещIри къезэгъыркъым, сэмэгу зыкъыхуещIри къызыбгъэдигъыхьэркъым. Пэувынущи, и адэм фIолIыкI.

Фызыр абыи къыщыувыIэркъым. Йоуэри, махуэ гуэрым и лIым къыпеубыд:

- Мы Дариджанэ дэши гъэкIуэд! - жери.

- Дэнэ сыбгъэшэну, уанэ мыгъуэр тезылъхьэн? - хуидэркъым лIым. - Ар сэ си бынщ, дрырес! - жи.

Фызыр къыкIэрыкIыркъым лIым: махуэм йолъэIу, жэщым йохъуцацэ:

- Мы уипхъу нэмысыншэм дэрэ дызэзэгъынукъым, - жи, дэши гъэкIуэд!

- Уа, лIэун, сыт си пхъум къуищIар? - жи. - Зегъэзэгъ, и чэзур къэсмэ, унэ ихьэнщи, утыншыжынщ.

Фызыр ерыщ йокIуэ, инат мэхъу:

- Е уи пхъур дэкIынщ, е сэ сикIыжынщ: абы дэрэ мы дунеижьыр къыдозэвэкI! - жери, и Iэр и бгым иту къоув.

JIIым и къарур пэлъэщыжтэкъыми, и шыгур зэщIещIэ:

- Уэ пхуэмыгъуэн, сэ схуэмэхуэн! - жеIэри.

Дариджанэр шыгум ирегъэтIысхьэри, мэзышхуэм ешэр аби, ирегъэкI:

- Иджы, си хъыджэбз, уэ насып уиIамэ, уянэ тхьэмыщкIэр псэужынт! - жи. - Сэ мы блэ фIьщlэм афIэкIа сыпэщIэтыжыфыркъым: уигу къызомыгъабгъэ! Уэри зы насып гуэр тхьэм къуитауэ къыщIэкIынщи, уи щхьэ бгъэпсэужынщ, - жеIэри, Дариджанэ мэзым къыщIенэр аби, езыр къоуэри къокIуэж.

Дариджанэми зы лъагъуэ еубыдри, йожьэ:

- Тхьэм гущIэгъу къыпхуищI, дядэ тхьэмыщкIэ! - жери.

Арати, йожьэр аби, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, зы гъуэг макъ зэхех. Хэту пIэрэ мы къулейсызыгъэ зыщыщIар, жери мажэ. Нэсмэ - мыщэжьт. Хъурейр къижыхьурэ магъ-мэгъуахъуэ Мыщэжьыр.

- Сыт мыгъуэр къэухъу, Мыщэжь, сыт гущэр къэущIэ, Мыщэжь? - жери бгъэдохьэ.

- Си щIалэ закъуэр мащэм иухуэщ, си щауэ цIыкIур мащэм иупIэщ! - жи Мыщэжьым. - Дариджанэр уэрамэ, къысхуихыж!

- Иджыпсту, Мыщэжь, иджыпсту, си шыпхъужь, умыгъ уэ! - жеIэри, Дариджанэ мэзым холъадэр аби, пхъэ кIыхь къелъэфри нэгъуей мащэм ирегъэжэх.

Ирегъэжэхри, акъуш цIыкlум ар еубыд аби, къыдопщеиж. Мыщэжьри, и щIалэ закъуэр къепхъуэтэжри, мэзым хохьэж:

- Сыхьэтым я нэхъ махуэм тхьэм уригъажьэ, гъуэгуу щыIэм я нэхъ махуэм тхьэм утригъэувэ! - жеIэри.

Дариджани йожьэж аби, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, мэзым щIокIри губгъуэшхуэ гуэрым йохьэ. Губгъуэм иту кIуэм-кIуэурэ зы жэмыхъуэ пщыIэ ирохьэлIэ. Iэхъуэжь гуэр тести, къыпожьэ:

- А си нэху, а си нэхунэ, Дариджанэ хъужыр уэра? - жери.

- Сэращ, дадэ, сыт ухуейт?

- Сэ сытхьэмыщкIэщ, къыскIэлъыплъын сиIэкъым: тхьэм щхьэкIэ, схуэжьыщIэ, тхьэм щхьэкIэ, схуэдыжэ! - жи, къолъэIу Iэхъуэжьыр. - Сэри зы зэман зэ сыпщхьэпэжынщ!

- Иджыпсту, дадэ, къащтэ мыдэ уэ гъэкъэбзэн хуейуэ уиIэр! - жеIэри, фIейуэ иIэр зэщIекъуэр аби, псым ехьри, хуожьыщIэхуодыжэ, езы лIыжьми къабзэу зрегъэгъэпскI аби, ехуэпэж; IэфIу хуопщафIэри егъашхэ.

- Уэхухуху, си псэри сипкъыри псэхужащ! - жеIэри Дариджанэ кърегъэжьэж. - Сыхьэтым я нэхъ махуэм уригъэжьэж, гъуэгуу щыIэм я нэхъ махуэм тхьэм утригъэувэж!

Дариджани йожьэж аби, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, зы мэлыхъуэ пщыIэ хуозэ. Мэлыхъуэжьыр къыпожьэ:

- А си нэху, а си нэхунэ, ДариджанэкIэ зэджэр уэра? - жери.

- Сэращ, дадэ, сыт ухуейт?

- СытхьэмыщкIэ дыдэщ, къыскIэлъыплъын сиIэкъым: усхуэдыжамэ, усхуэжьыщIамэ, тхьэм щыгъупщэнтэкъым, - жери мэлыхъуэжьыр къолъэIу. - Сэри, хэт ищIэн, зы зэман зэ сыпщхьэпэжынкIэ хъунт.

- Иджыпсту, дадэ, къащтэ мыдэ уэ фIейуэ уиIэр! - жеIэри, жьыщIыну иIэр зэщIекъуэр аби, псым ехьри, хуожьыщIэ, хуодыжэ, ету хутредзэж; езы лIыжьми къабзэу зрегъэгъэпскI аби, ехуэпэж; Iэфlу хуопщафIэри егъашхэ.

- Сытыншыжащ, си псэм уэху жиIэжащ, си хъыджэбз! - жеIэри Дариджанэ кърегъэжьэж. - Гъуэгу махуэ уижьэ, сыхьэт махуэ ухузэ!

Дариджанэ йожьэжри, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, зы хьэкужь гуэр щыту IуощIэ. Хьэкур къопсалъэри:

- А си нэху, а си нэхунэ, - жи, - Дариджанэр уэра?

- Сэращ, си хуабэ, сыт ухуейт?

- Сэ сытхьэмыщкIэ дыдэщ, гъуанэпщIанэ сыхъуащ, си хуабэр жьым ирехыж, си мафIэр уэшхым еуфэнщIыж, - жи. - Уи Iэщхьэлъащхьэ дэпхьейрэ сызэщIэпшхэжамэ, цIыхум уи сэбэп eкIынт, сэри зы зэман гуэр сыпщхьэпэжынт!

- Ар куэдрэ-тIэ, къащтэ мыдэ! - жиIэри, хьэкур къигъэкъэбзащ, зэщIишхэжащ, зыхуей псом хуигъазэри мафIи ирищIэжащ.

- Сытыншыжащ, сыпсэхужащ, си хъыджэбз! - жеIэри Дариджанэ кърегъэжьэж. - Гъуэгу махуэ уижьэ, сыхьэт махуэ ухузэ!

Дариджанэ йожьэжри, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, зы псынэ цIыкIу ирохьэлIэ.

- А си нэху, а си нэхунэ, Дариджанэ жыхуаIэр уэра? - жи, псынэр къопсалъэри.

- Сэращ, си къабзэ, сыт ухуейт? - жи.

- Сэ сытхьэмыщкIэщ, фIейм сисеижащ, цIыхум сабгынэжащ, - жи.

- Уи Iэщхьэлъащхьэ дэпхьейрэ сыбгъэкъэбзамэ, сыкъэбутIыпщыжамэ, цIыхуми сащхьэпэнт, псэущхьэри згъэтхъэжынт. Уэри зы зэман гуэр сэбэп сыпхуэхъужынт!- жери къолъэIу.

- Ахай узгъэкъэбзэн, ар куэдрэ езыр! - жери, и Iэщхьэлъащхьэ дрегъэджэрэзей аби, йоувалIэри, мывэ хадзамэ, къыхедзыж, пхъэ хэфыхьамэ, къыхехыж, ятIэр IэгукIэ кърегъэкъэбзыкIри, псынэ цIыкIур кIантIэу къеуэ мэхъуж.

Псынэпсыр кIантIэу къеуэ зэрыхъужу, Дариджани йоуэри йожьэж. Псынэ цIыкIури къохъуэхъу:

- Си гум жьы дебгъэхужащ, си псэр бгъэтыншыжащ, си хъыджэбз! - жеIэри. - Уежьэжми, гъуэгу махуэ, сыхьэтым я нэхъ махуэм ухузэ!

Йоуэри, Дариджанэ йожьэж аби, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, мэз блыгу гуэрым нэсауэ маплъэри зы фызыжь цIыкIу къелъагъу, къаз бын игъэхъуу губгъуэм иту. Йоплъыпэри - фызыжь цIыкIум и быдзитIыр и дамитIымкIэ къыщхьэпрыдзарэ къелэлэхыжу! «Адыдыд мыгъуэ, - жи Дариджанэ, - узым сыкъыжьэдэхури ажалым сыжьэдэхуай!» - Щэху цIыкIуурэ и щIыбымкIэ бгъэдыхьэри, фызыжь цIыкIум и быдзым зыщIидзэщ аби, щIэфащ. НэжьгъущIыдзэ жыхуаIэм хуэдэт ари, зэуэ зыкъиIуантIэри, къепхъуэщ аби, Дариджанэр иубыдащ:

- Уэ узыхэзымыха тхьэкIумитIыр дэгу ухъу, уэ узымылъэгъуа нитIри хьэфизу къыунэ! - жи. - Бетэмал, си быдзым укъыщIэмыф щIыкIэ укъыспэщIэхуамэ, зэ шхыгъуэ усхуэхъунт! Иджы сытыр си Iэмалыж, си бын ухъуащи, жыIэ узыхуейр! Дэнэ укъикIрэ, дэни укIуэрэ?

- СянэнэпIэсым сыкъыдихуауэ, си щхьэ закъуэ-си лъакъуитIу дунейм сытетщ, - жи Дариджанэ. - СыекIуэлIапIэншэщ. СыздэкIуэри сщIэркъым, сызэчэнджэщыни сиIэкъым.

- НтIэ, си хъыджэбз хужь, накIуэ неблагъэ, си деж ущыIэнщ, - жи НэжьгъущIыдзэм, Iэ къыдилъэурэ. - Сэ къазхэр згъэхъунщ, уэ унэр зепхьэнщ, упщэфIэнщ.

Дэгъуэщ жиlэри, Дариджанэ унэмкIэ кIуащ, фызыжь цIыкIур къазым къахэнащ.

Хъыджэбзыр зыщIыхьа унэр сызижэгъуэн и махуэт - къаз вейрэ пхъэнкIийуэ, бамэмрэ бадзэмрэ ущIамыгъэсу, тепIэнщIэлъыным шындырхъуохэр щызежэу. Дариджанэ и Iэщхьэ-лъащхьэр дригъэджэрэзейщ, унэр къитхъущ-къигъэкъабзэри сэху иритыжащ, унэ лъэгури ятIагъуэ дахэкIэ къриикIщ аби, бадзэхэри къыщIихужащ. Абы и ужькIэ тепIэнщIэлъынхэр зэхихри, ижьыщIщ аби, зэщIилъхьэжащ. ИтIанэ мафIэ зэщIигъанэри IэфIу пщэфIащ. Псори зыхуей хуигъазэщ аби, фызыжь цIыкIур псым ишэри, дыху сабынкlэ игъэпскIащ, щыгъын къабзэ щригъэтIэгъэжри, игъэтIысщ аби, игъэшхащ.

НэжьгъущIыдзэр тIэпIу шхэри къэтIысыжащ:

- Ярэби яIэлыхь, цIыхур мыпхуэдэу IэфIу шхэрэ? - жиIэри. Фызыжь цIыкIур пIэ къабзэм хигъэгъулъхьэжри, къэуш имыIэу, нэху щыхукIэ жеящ. Дыгъэр къыщыщIэкIым къэушри къызэфIэтIысхьащ:

- Алыхь-алыхь, хъыджэбз ишэгъуэ сыхъужа хуэдэщ, - жиIэри.

- Ярэби, цIыхур апхуэдэу IэфIу жейрэ?

Фызыжь цIыкIури мэгуфIэ, Дариджани мэгуфIэ.

Апхуэдэурэ илъэскIэ зэдэпсэуа, илъэситIкIэ зэдэпсэуа - сытми, зэман гуэр дэкIауэ, Дариджанэ и адэм хуэзэшу щIедзэ. Нэщхъей мэхъу, и жейр мэкIуэд. НэжьгъущIыдзэр мэгузавэри:

- Сыт къэхъуа, си хъыджэбз хужь, щхьэ уемызэгърэ? - жеIэр аби, къоупщI.

- Дядэр сигу къэкIащ, - жи Дариджанэ. - Сыхуозэш. СыкIуэжамэ, сфIэигъуэт, - жи.

НэжьгъущIыдзэм и цыр уащ, и пэр къыпыхуащ, арщхьэкIэ умыкIуэж жиIэу къыпиубыдакъым:

- ПфIэигъуэмэ, кIуэж, си хъыджэбз, - къыжреIэ. - Сэ уэ цIыкIур гугъу узэрехьыр слъагъу нэхърэ сэ сыпхуэныкъуэм нэхъыфIщ. - И щхьэнтэ щIагъым пхъуантэ цIыкIу къыщIехри кърет. - Мыр си фэеплъу зехьэ! Мыбы дыщэрэ налкъутналмэсу дэлъыр уи гъащIэкIэ пшхынуи щыптIэгъэнуи урикъунщ. Ауэ къызжиIакъым жомыIэж: уи анэнэпIэсым деж уемыкIуэлIэжу унэ егъэщIи, уи адэжьыр зэшэлIэж! - жеIэри къеутIыпщыж.

Дариджанэ НэжьгъущIыдзэм IэплIэ хуещlыж аби, къожьэж. КъакIуэм-къалъэм, къакIуэм-къалъэурэ, псынэ цIыкIум деж къос ешарэ-елIауэ, и Iyp гъущIауэ. КъыщыскIэ псынэ цIыкIур къыпожьэ:

- А си хъыджэбз нэху, а си хъыджэбз хужь, къеблагъи, зы псы щIыIэ фалъэ къысхуефэ, къэтIыси, къыздэуэршэр, зыгъэпсэху! - жеIэри. - Сэ уэ къысхуэпщIар сщыгъупщакъым, цIыхуу сипc ефари тхьэ пхуелъэIуащ, псэущхьэу сэ къысхэфари къохъуэхъуащ.

Дариджанэ псы щIыIэ фалъэм къефэщ, и напэр итхьэщIщ, и Iэм псы дигъэжэхри къэщIэрэщIэжащ. Псынэ Iуфэ удзыпцIэм хэтIысхьэри дэуэршэращ:

- Сытым уепщIрэ, сытым уепщIыхьрэ, Дариджанэ? - къоупщI псынэр.

Хъыджэбзыр плъыжь мэхъури:

- Сэ сымыцIыхум сопщI, зи цIэр сымыщIэм сопщIыхь! - жи.

- И цIэри къэпщIэнщ, и щхьэри плъагъунщ: умыгумэщI! - жеIэри псынэ цIыкIум псы щIыIэ изу дыщэ псылъэ къретри къеутIыпщыж.

Дариджанэ къожьэжри, къакIуэм-къалъэм, къакIуэм-къалъэурэ, хьэкужьым деж къос, шхын щхьэкIэ лIэрэ къаруи-псэруи хэмылъыжу. Хьэкужьыр къыпожьэри:

- А си хъыджэбз нэху, а си хъыджэбз хужь, къеблэгъэжи, мы щIакхъуэ хужьымрэ мы лы гъэжьамрэ къысхуеплъ! - жеlэ. - Сэ уэ къысхуэпщIар сщыгъупщакъым; блэкIри тхьэ пхуезгъэлъэIуащ, къыблэкIыжри къозгъэхъуэхъуащ.

Дариджанэ мэтIысри щIакхъуэ хужьымрэ лы гъэжьамрэ ешх, и дыщэ псылъэм йоIубыжри, занщIэу къощIэрэщIэж. Хьэку жьауэм щIегъэтIысхьэри зрегъэгъэпсэху, егъэуэршэр:

- Дариджанэ, - жи, - сытым уепщIрэ, сытым уепщIыхьрэ?

Хъыджэбзым и нэкIу хужьитIыр къоуцIыплъ:

- СымыцIыхум сопщIри сымылъэгъуам сопщIыхь, - жери.

- Умыгузавэ, - жи хьэкужьым, - и цIэри къэпщIэнщ, езыми ухуэзэнщ! - жери щIакхъуэ хужьышхуэ кърет. - Мыр нэхъыбэу пшхыху нэхъыбэрэ урикъунущ, - жери.

Дариджанэ къожьэжри, къакIуэм-къалъэм, къакIуэм-къалъэурэ мэлыхъуэ пщыIэм къосыж, ешарэ-елIауэ и лъакъуитIым ямыIыгъыжу. Мэлыхъуэ лIыжьыр къыпожьэри пщыIэм щIешэ, зрегъэгъэпсэху, мэл пшэр хуеукIри егъатхъэ, псысэкIэ трегъэу, егъэуэршэр:

- Дариджанэ, - жи, - сытым уепщIрэ, сытым уепщIыхьрэ?

Хъыджэбзым и нэкIущхьитIыр къоуцIыплъ:

- СымыцIыхум сопщIри сымылъэгъуам сопщIыхь, - жери.

- Умышынэ, си Хъыджэбз хужь, - жеIэ мэлыхъуэжьым, - ар тхьэм иухащи, фызэблэкIынкъым. Сэри уэ къысхуэпщIар сщыгъупщакъыми, мы мэлищэр хъупхъэу узот: уэ укъемыплъэкIыу кIуэ, езыхэр ныпкIэлъыкIуэнущ, - жери кърегъэжьэж.

Дариджанэ къожьэжри, къакIуэм-къалъэм, къакIуэм-къалъэурэ, си псэр поху иджы щыжиIэм, жэмыхъуэ пщыIэм къосыж. Iэхъуэ лIыжьыр къыпожьэри пщыIэм трешэ, зрегъэгъэпсэху, танэ пшэр хуеукIри егъатхъэ, псысэ жриIэурэ жэщым щегъэIэ, егъэуэршэр:

- А си хъыджэбз нэху, а си хъыджэбз хужь, сытым уепщIрэ, сытым уепщIыхьрэ? - жери къоупщI.

Дариджанэ и нэкIущхьитIыр къоплъри и щхьэр ирехьэх:

- А си дадэ дыщэ, - жи, - eмыкIy сыкъомыщI: сымыцIыхум сопщIри сымылъэгъуам сопщIыхь.

- УдэIуж, Дариджанэ! - жи Жэмыхъуэжьым. - Тхьэми ухуишэнщ, гуи щыпхуэжынщ. Сэри уэ къысхуэпщIар сщыгъупщакъыми, жэм щэ ныкъуэр хъупхъэу узот: уэ укъемыплъэкIыу кIуэ, езыхэр уи ужь иту нэкIуэнущ, - жери кърегъэжьэж.

Дариджанэ къожьэжри, къакIуэм-къалъэм, къакIуэм-къалъэурэ, мэзыжьым къосыж. Мэзыжьым къыщIохьэри, къакIуэм-къалъэм, къакIуэм-къалъэурэ, и къару тIэкIур еухри къоукIурий. МащIэрэ щылъа, куэдрэ щылъа - сытми зы зэман зэ зыкъищIэжрэ къаплъэмэ - унэ мьщIыху гуэрым щIэлъу! Хъыджэбзыр къыщызэфIэтIысхьэм, бжэр Iуехри, Мыщэжьыр къыщIохьэ:

- А си хъыджэбз нэху, а си хъыджэбз хужь, укъэхъужа? - жери.

- Тхьэр арэзы къыпхухъу, Мыщэжь, сыкъэхъужащ. Мыщэжьым Iэнэ къыхуещтэ, щыхь куцIрэ фо цIынэрэ кърегъэшх аби, хъыджэбзым псэщIэ къыхохьэж.

- Иджы къызжеIэт, си тIасэ: сытым уепщIыхьрэ, сытым уепщIрэ? - жери.

Дариджанэ аргуэру къоуцIыплъ:

- Си нанэ дыщэ, - жи, - сымыцIыху гуэрым сопщIри сымылъагъухха гуэрым сопщIыхь: зыхуэсхьынур сщIэркъым.

Мыщэжьым бжэр Iуехри, цIыхум ямылъэгъуам хуэдиз и дахагъыу, щIалэшхуэ къыщIешэ:

- Мыракъэ умылъэгъуауэ жыхуэпIэр, мыракъэ умыцIыхуххэу жыхуэпIар? - жеIэри.

Дариджанэ къощтэри къызэфIощахэ, щIалэр мапхъуэри имыгъэджалэу къегъэтIысыж.

- Мыр нэгъуей мащэм къипхыжа акъушыращ, - жи Мыщэжьим. - Уэ абы щыгъуэ мыр акъушу уфIэщIами, акъуштэкъым: сабий зеиншэу къэзгъуэтри спIауэ ара къудейщ - и IэпкълъэпкъкIи и псэкIи цIыхущ. Фи насып зэхэлъу тхьэм иухати, фызэхуэзащи, адэкIэ фэ фи Iуэхужщ.

Щlалэмрэ хъыджэбзымрэ дунейм тетыхукIэ зэдэпсэуну тхьэ зэхуаIуэщ аби, къуажэ благъэм кIуэри, нэчыхь къабзэ ирагъэтхащ, Урыху Iуфэ унэ зэтет хужьышхуэ IурагъэщIыхьащ. ЕтIуанэ махуэм традзэри зэлIзэфызыр Дариджанэ и адэм дeж макIуэ. МакIуэри, анэнэпIэсыр щхьэнтэм тесрэ гъуэлъыпIэм ису шхэуэ, лIыр зэтегъуэжарэ абы и хьэихубжэхуэщIу ирохьэлIэ. ЦIутI жамыIэу Дариджанэ и адэм и Iэр яубыдри къыщIаш, фитоным ису къашэри, щхьэнтэ щабэм тесрэ шэнтжьейм ису шхэуэ ягъэпсэу. АнэнэпIэсым мылъку къыхуэнар ешхыжри, факъырэIус къыхихыу хохьэж.

Зэадэзэпхъумрэ малъхъэмрэ тхъэрэ шхэуэ я унэ зэтет хужьышхуэм щIэсщ, тхьэмахуэ къэс Мыщэжьри хьэщIэу къахуокIуэ, я бын цIыкIухэм ядоджэгури мэкIуэж.

35. ХЬЭТУУЕЙ ЩIАЛЭЖЬЫМ И ЛIЫЩIЭКIАР

ЩыIаи-щымыlаи ар, ауэ, зэрыжаIэжымкIэ, мис мо Арщыдан хуэдэм зы беижь гуэр дэст, жи, гуолач -1 жыхуаIэм щыщу. Абы мылъкушхуэ зэхуилъэфэсам пэмылъэщыж щыхъум, шэсри дэкIащ лIыщIэ къилъыхъуэну. И шы-уанэ зэпэщт, и фащэри абы екIужт, езыми и ныбэ изти, дзапэ уэрэд жиIэурэ макIуэ.

МыдэкIи мис мы Хьэтууей хуэдэм зы мэкъумэшыщIэ щIалэжь дэсти, фыз къишэн хуей щыхъум, уасэ иритын имыIэу къыщIэкIщ аби, ари къыдэкIри къежьащ, жи, зыгъэлIыщIэн къилъыхъуэну. И саур къамэр кIэрыщIауэ, и цей тIэкIури къабзэрэ eкIyy дыжауэ, зы хьэмкIутIей баши Iэдэжу иIыгъыу, дзапэ уэрэдыр Iурылъу ари къокIуэ.

Мори къакIуэм, мыри кIуэурэ, алыхьым зэхуешэри, шокъу жиIэу, щызэхуозэ мис мо Андзорей бэзэр хуэдэм.

- Сэлам алейкум!

- Уэ алейкум сэлам! Дэнэ укIуэрэ?

- Си гуащIэ мащIэти, сылIыщIэну сыкъежьащ. Уэ-щэ?

- Сэри, лIыщIэ сыхуэныкъуэти, лIыщIэ лъыхъуэ сыкъыдэкIащ.

Илъэс лIыщIэ нысхуежьэ, ущIегъуэжынкъым! - жи гуолач хуэдэм.

- Ар къысхукъуэбгъэплъ елъытащ, - жи хьэтууей щIалэжьым.

- Ныпхукъуэзгъэплъмэ, мыращ, - жеIэ арщыдан гуолачым, - илъэскIэ усхуэлlыщIэнщ, илъэс лIыщIапщIэу сом мин уэстынщ!

- Дэгъуэщ! - жи хьэтууей щIалэжьым.

Гуолачыр мэгупсысэри, мыр щIалэ щабэжь хуэдэщ, щхьэ къэзмыгъапцIэрэ! - жеIэ. Ар игукIэ жеIэри, жьэкIэ къыпещэ:

- Ауэ, - жи, - илъэсыр имыух щIыкIэ уIукIыжыну ухуежьэмэ, кIэпIейкIэ уэстынкъым. Уэ IукIыжыпщIэу уи саур къамэр къысхуэбгъэнэнущ.

- Iay? - жеIэ хьэтууей щIалэжьым. - Догуэ, а илъэсыр имыухыу уэ сыдэпхужыну ухуежьэмэ-щэ?

- Абы щыгъуэ сом минитI уэстынщ! - жи.

ЩIалэр щIалэ бзаджэжь хъунти, гуолачым и дыщэ къамэм йоплъри:

- ДэхужыпщIэу мис мы уи дыщэ къамэр къысхутеплъхьэнщ, - жи.

- Дэгъуэщ! – жаIэри, я Iэр зэроубыд аби, йожьэж, Арщыдан хуэдэм кIуэжыну: гуолачыр шущи, япэ иту макIуэ, щIалэжьыр лъэсщи, и ужь иту кIэлъокIуэ.

Арати, етIуанэ махуэм хьэтууей щIалэжьым лIыщIэн щIедзэ: былымыр зэрехьэ, мэз макIуэри пхъэ гъэсын къешэ, пхъэ екъутэри щIехьэж. Ауэрэ гъатхэр къосри вакIуэ докI. Гуолачым пхъэIэщэкIыр иIыгъщ, лIыщIэр вауэщ. Иджы абы щыгъуэ вэрэвийкIэ вэуэ арати, щIалэжьым и закъуэ вийр зэрегъакIуэ, гуолачыр пхъэIэщэм и ужь итщи, дзапэ уэрэд жеIэ. Апхуэдэурэ махуэ зыбгъупщI дэкIауэ гуолачыр мэгупсысэри мыпхуэдэу игу къокI: «Мы си лIыщIэр щIалэ щабэжьщи, къэгъэшыгъуафIэщ, сызыхуейр изогъащIэ, мыр махуэм тIэу нэхъ мышхэу щхьэ сымыщIрэ?» - жеIэри. ЛIым и нэпсей къокIри:

- Уа си лIыщIэу си лIыщIэ! - жи. - Мы цIыху цIыкIур ныбаблэщи, махуэм хуэзэу щэ машхэ, анэхъмэ тIэу фIэкIа шхэн хуейтэкъым. Пщэдей щыщIэдзауэ дэри тIэу нэхъ дышхэнукъым: дыгъэр къыщыщIэкIым дошхэри щIыдощIэ, дыгъэр щыкъухьэжым дошхэри догъуэлъыж. Умыарэзымэ, зегъэхь! .

ЛIыщIэм сыт ищIэнт, арэзы мэхъу.

Ауэрэ махуэ тIущ докIри гуолачым игу къокI: «Сыт мыр махуэм тIэуней щIэзгъашхэр? Зэ фIэкIа мышхэу сщIынщ - езыр щIалэ шабэжьщи, цIутI жиIэнкъым!» - жери. ЛIым и нэпсей нэхъри къокI аби:

- Уа си лIыщIэу си лIыщIэ! - жи. - Мы цIыху цIыкlур ныбаблэщ, анэхъмэ махуэм тIэу щхьэ шхэрэ: махуэм уолажьэри пщэдджыжьым ушхэн хуейщ; жэщым ущымылажьэкIэ, пщыхьэщхьэшхэр сытым щыщ? Уэлэхьи, пщэдей щыщIэдзауэ махуэм зэ нэхъ дымышхэн: дыгъэр къыщыщIэкIым дошхэри щIыдощIэ, дыгъэр зэрыкъухьэжу догъуэлъыжри дожей. Умыарэзымэ, зегъэхь!

ЛIыщIэм сыт и Iэмалт, арэзы мэхъу. Ауэ пщыхьэщхьэкIэрэ гуолачыр зэрыжеижу езыр мэтэджри, вакIуэ пащтыхьым и пщыIэмкIэ йокIуэкI, абы фIыуэ къыщошхэри къокIуэж.

Апхуэдэурэ махуэ тIущ докIри гуолачым аргуэру игу къокI: «Мы си лIыщIэм пщэдджыжькIэ лы куэдыIуэ ишх хъуащ. Лы имышхыххэу лэпскIэ щхьэ зэфIэмыкIрэ? Езыр щIалэ щабэжьщ мыри тыншу къэзгъэшыфынущ!» - жери. ЛIым и нэпсей гуэрыр къытокIуэри:

- Уа си лIыщIэу си лIыщIэ! - жи. - Лэпсым нэхъ шхын зэгъ сыт щыIэ! Лым хьэлъэ уещIри уигъэлажьэркъым. Уэлэхьи, пщэдей щыщIэдзауэ лэпсрэ мэжаджэрэ нэхъ дымышхын: дыгъэр къыщыщIэкIым лэпс шынакъ зырызрэ мэжаджэ Iыхьэ зырызрэ тшхынщи, щIэтщIэнщ, дыгъэр зэрыкъухьэжу щIэттIыкIынщи, дыгъуэлъы-

жынщ. Умыаразымэ зегъэхь!

ЛIыщIэм сыт и Iэмалт? Арэзы мэхъу. Ауэ къыщыдэхуэм деж, накIуэ пащтыхьым и пщыIэмкIэ йокIуэкIри, абы щошхэ.

Апхуэдэурэ мавэ, мао, мапщIэ, къахыжри Iуэрхьэмым тралъхьэж мэшыр.

Махуэ гуэрым беижьым и лIыщIэр къреджэри унафэ хуещI:

- Пщэдджыжь жьыIуэу тэджи, уи лэпс шынакъми къефи, Iуэрхьэмым кIуэ: щхьэIуо еуэн хуейщ! - жери.

Нэху къыздекIам, пщIантIэм зыв дэмыту къыщIокI: хэт мэзакIуэт, хэти бэзэракIуэ хъунти, лIыщIэр Iуэрхьэмым мыкIуэу къонэ. Гуолачым ар щилъагъукIэ, къыхуолъ:

- АрIэми арIэм, хьэм къилъхуа, Iуэрхьэмым щхьэ умыкIуэрэ? - жери.

ЩIэмыкIуар щIалэм жиIэну щыхуежьэкIэ, жригъыIэркъым:

- Сэ уи мэзи-уи бэзэри сщIэркъым, - жи, - сэ унафэ пхуэсщIар, дунейкъутэж къэхъуауэ щытми, бгъэзэщIэн хуеищ. Сэ си псалъэр тIэу жыIэ пщIыуэ пхуэздэнукъым.

- Ерэхъу! - жи лIыщIэм. - ДяпэкIэ зэрыжыпIэу тщIынкъэ!

ЕтIуанэ махуэми жьыуэ къыщехури къыжреIэ:

- Айда маржэ, уи лэпс шынакъым къефи, кIуэи, щхьэIо къеуэ!

ЛIыщIэр мэтэдж аби, вийр зэкIэрыщIауэ дехури, Iуэрхьэмым макIуэ. Нэса-нэмысауэ, жьы къыкъуоу, уэсышхуэ къесу щIедзэ. Уэсыр цыIэрылъхьэм хуэдэу кърехьэх. ЩIалэм къигъэзэжыну хуежьа щхьэкIэ, гуолачым къыжриIар игу къокIыжри, мэшыр треблэ аби, щхьэIуо еуэу тоувэж. Мэшымрэ уэс цIынэмрэ зэхиубэу щхьэIуор кърихуэкIыу здытетым, маплъэри - Iэ ижьым ириту, Iэ сэмэгум ириту зы шу къожэ. Къэсмэ - беижьырат.

- А хьэ зэрахуэм къыхэкIауэ къызыхэкIар зымыщIэж, си мэш тIэкIур ятIэм хыупщэжащ! - жери къыхуолъ. - Хэт нобэ хуэдэ махуэм щхьэIуо еуэр!

- ЛIо, гуолач, иджыри узыхуейр! - жери хьэтууей щIалъэжри хуолъыж. -«Унафэ пхуэсщIар, дунейкъутэж къэхъуауэ щытми, бгъэзэщIэн хуейщ» жызыIар уэракъэ! Нобэ уэс къес мыхъумэ, дунейкъутэжми нэсакъым.

Гуолачыр зэрыхэупIар къыгуроIyэжри:

- Айдэ, - жи, - кIуэдар кIуэдащ, къэнар зэщIэдзэжи, нэкIуэж. ЕтIуанэ гъуэгу зыплъыхьи, цIыхум ящIэр щIэ. ЦIыхум делагъэ ящIэркъым, уэри абы ящIэр щIэ!

- Ерэхъу, дяпэкIэ зэрыжыпIауэ тщIынкъэ! - жеIэр аби, хьэтууей щIалэжьыр и пащIэкIэ щIогуфIыкIри, выхэр къехуж аби, къокIуэж.

Махуэ гуэрым Iуэхуншэ хъуауэ щIалэжьыр щысти, гуолачым ар щилъагъум, къыхуолъ:

- Зыплъыхьи, цIыхум ящIэр щIэ бжесIакъэ! - жери.

Гуолачым и пщlантIэм Iуащхьэшхуэ гуэр дэт хъунти, лIыщIэр абы дожейри зеплъыхь: зыми зыри ящIэу илъагъуркъым, я гъунэгъу ипщэм и шыр лIа хъунти, шыфэр трахыу къелъагъу. Хьэтууей щIалэжьыр Iуащхьэм къожэхыж аби, гуолачым и уанэшыр къытредзэри къыфIебз; къыфIебзри шыфэр трихыу мэувыж. Гуолачым ар щилъагъукIэ, кIий-гуоуэ къыжьэхолъадэ:

- EI, хьэ зэрахуэм къахэкIауэ къызыхэкIар зымыщIэж, мы шы лажьэ зимыIэр щхьэ фIэбгъэжа? Уэ сыбгъэунэхъуну мурад пщIауэ ара! - жиIэу.

- Iay, гуолач, уи жиIэм сыфIэкIыу сыт сщIа? - жеlэри игъэщIагъуэ нэпцIышхуэ зещI хьэтууей щIалэ бзаджэжьым.Уэракъэ нетIэ «зыплъыхьи, цIыхум ящlэр щIэ» къызжезыIар? Мо Iуащхьэжьым сыдэжейри зысплъыхьати, зыми зыри ящIэртэкъым, уи гъунэгъу ипщэм фIэкIа. Абы шыфэ трихырти, сэри шыфэ тесхыу аращ.

Гуолачым аргуэру зэрыхэупIар къыгуроIуэжри:

- Е алыхьыр зэуа, - жи, - абы и шыр хьэрэм хъуащи, шыфэр трех, сэ си пщIэгъуалэжь тхьэмыщкIэм сыт и лажьэт? Сыбгъэунэхъуащ. ЕтIуанэ гъуэгу мор щIэ бжесIэу Iэ хуэзмышияуэ зыри умыщIэ!

- Ерэхъу, дяпэкIэ зэрыжыпIам хуэдэу тщIынщ! - жи хьэтууей щlалэжьим.

Арати, махуэ гуэрым пхъэ икъутэу лIыщIэр пхъэкъутапIэм здыхэтым, елъагъу пщIантIэм щащIа куэншыб мафIэр хьэуазэм ирижэм, гъупщым ирижэурэ мэкъуэщымкIэ жэуэ. ЗгъэункIыфIынщ жиIэу ежьа щхьэкIэ, гуолачым жиIар игу къокIыжри къелъагъури къыщIож:

- А хьэм къилъхуа, мы мафIэр мыбы щыкIуэм уэ щхьэ умылъэгъуарэ! - жи.

- Щхьэ сымылъагъуу! Уэлэхьи слъэгъуам! - жи.

- НтIэ плъэгъуамэ, щхьэ умыгъэункIыфIарэ, жыхьэнмэ дакъэжь алыхьым ищIын? Куэдрэт ар мобдеж унэсу утеувэу бгъэункIыфIыныр, зи нитIыр щыункIыфIыкIын!

- Уэлэхьи згъэункIыфIын си гугъэуи сежьатэм…

- НтIэ емынэ зэран къыпхуэхъуа?

- «Мор щlэ бжесIэу Iэ хуэзмышияуэ зыри умыщIэ» жыпIати, уи псалъэр тIэу жыIэ сымыщIын щхьэкIэ, къэзгъэзэжащ ...

АпщIондэху мэкъур исри псэуалъэми хидзащ мафIэр. Хьэблэр ежэри сытми унэм лъамыгъэIэсу кърагъэлащ.

Гуолачыр щIэлъэдэжри ахъшэ къыщIихри къыхуидзащ:

- Мэ, хьэрэм зыхуэхъун, мыр уи сом минитIщ, мыри уи дыщэ къамэщи зегъэхь, зызомыгъэлъагъу! - жиIэри.

- Уэлэхьи, сэ ахъшэ къэсщыпыжу зысхуэмыуцIэпIыжыну. Уэ сыдомыхужыну Iэмал имыIэмэ, ахъшэри къамэри уи IэкIэ къызэт! - жиIэри пэуващ.

Гуолачым сыт и Iэмалт? Сом минитIыр къищыпыжри дыщэ къамэри телъу къритащ. Къритар къыIихри хьэтууей щIалэжьыр къыдэкIыжащ. Сом минитIымкIэ унэ ищIщ, шы къищэхущ, зихуапэри, тхьэIухудым хуэдэу дахэу, фыз къишэри тхъэ-шхэуэ тIысыжауэ Хьэтууей къуажэкIэм щысщ. Слъэгъуарэт жыпIэмэ, кIуэи, плъэ!

Гуолач – кулак жыхуиIэщ.

36. БАЖЭМ И Б3АДЖАГЪЭР

Пэжи пцIыи - сытми, зы мэзыжь гуэрым щызэхуозэ Мыщэр, КхъуэпIащэр, Дыгъужьыр, Бажэр. Зэхуозэ, щакIуэ пщыIэу зэгуохьэри, зы банэ Iув гуэр хэщIапIэ ящI, щакIуэу ирагъажьэ. КъащэкIур зэдашхыну зэгуроIуэ. Бажэр дзыгъуэ йощэ, Дыгъужьыр щыхьым йощакIуэ, КхъуэпIащэм мышхумпIэ къелъыхъуэ, Мыщэжьым мэракIуэ ешхри хэтщ. ЗикI я Iуэхур хъуркъым.

Еуэри, махуэ гуэрым зыми зыри къемыхъулIарэ плIыри ныбаджэу зэхэлът, жеIэ, хэт жейуэ, хэт щхьэукъуэу, хэти гурыму. Бажэр гупсысэщ, гупсысэри Дыгъужьыр щэхуу къыIуишащ:

- ФIыуэ ушхэну ухуей? - жери.

- ЛIo, дзыгъуащэ сыпшэну ара?

- УмэжалIэрэ, Дыгъужьыжь? - къытрекъузэ Бажэм.

- ЛIы зытраукIэ упщIэкIэщ мы уи упщIэкIэр! - жи Дыгъужь нэщIам.

- Лы пшэр пшхын, Дыгъужьыжь? Ухуэмеймэ, сыхуейкъым жыIи, дызэфIэкIащ!

- Дэнэ къыздидыбгъэхынур, мэзым лы зытелъ щIэмысыжым? Дощакlуэ, дощакIуэри зыри дгъуэтыжыркъым, - мэгъынанэ щхъуэжьыр.

- Уэ, щхъуэжь, узэрыщакIуэр пэрэ лъэрэщ, - жи бзаджэжь цIыкIум. - ЗэрыщэкIуэн хуейр щхьэщ. Щхьэ зыфIэту фхэтыр сэ зыращ, фыкъызэдаIуэмэ, фызгъэтхъэжынщ.

- Дауэ? - зэIуробзае Дыгъужьыр. - Къыздипхынур дэнэ?

- Мес мо КхъуэпIащэр фэзгъэшхынщ.

- Уэ Бажэ делэ, абы къыIурыпс дзэжьитIыр джатитI нэхърэ зэрынэхъ гуащIэр пщIэрэ!

- Уэ Дыгъужьурэ дыгъужьыжь делэ, езы КхъуэпIащэм сыфшх жиIэрэ арэзы хъумэ-щэ?

- Iay? - жи щхъуэжьым и гурыIупсыр къыIурыжу. - Ар дауэ?

- Зи дауэращ, - жеIэри Бажэм къигупсыса Iэмалыр Дыгъужьым хуеIуатэ. Щхъуэжьыр гуфIэу Мыщэжьыр къыIуешри йопсалъэ:

- Мыщэжь, кхъуэл пшэр пшхынкIэ дауэ ущыт? - жаIэри.

- ЛIo, ауан сыкъэфщIыну сыкъэвгъэушауэ ара? - къахуолъ бэлацэжьыр.

- Хьэуэ, зиусхьэн, - жаIэри Бажэм и Iэмалыр хуаIуатэ.

Мыщэжьри къытохьэ аби, зэгуроIуэ. Къагъэзэж я хэщIапIэми, зэрыгъэкIий - зэрыгъэгуоуэрэ пащIэрывэжьыр къагъэуш. Бажэр утыкум къоувэри къахопсэлъыхь:

- Зи уз кIуэдынхэ, - жи, - си ныбжьэгъужьхэ, - жи, - фэри фомэжалIэ, сэри си ныбэм солIыкI, - жи. - Абы нэхърэ танэщIэ къакIуэкIэ зыгуэрым зыдигъэшхамэ, езым дежкIи ди дежкIи нэхъыфIт! - жи.

- Ар дауэ? - жи КхъуэпIащэм. - ТанэщIэ къакIуэм къибгъэкIыp сыт?

- Сыт абы къыбгурымыIуэну хэлъыр? - егъэщIагъуэ Бажэм. - Бжьыхьэ къакIуэ танэ зырыз къызэфтыжыну сыкъэвгъэгугъэмэ, сэ зывызогъэшх: нобэрей гъаблэм и бэлыхьым сыхэкIыжынт, бжьыхьэми танищ къэсхьынти, щIымахуэ щхыну срикъунт, - жи. Сыфшх! - жери мэгъуэлъ.

- Сыт мы делэм жиIэр: уэ лыуэ пкIэрылъым сэ сигъэнщIын къудейщ, хэт абы щхьэкIэ уэ танэ пшэрищ къозытынур? IукI! - жери, дыгъужьыр къолъэпауэр аби, утыкум пщIоуэ къредзыж: езыр йохьэри мэгъуэлъ: - Сэ щыри фызгъэнщIыфынущ: сыкъэвмыгъэпцIэжыну тхьэ къысхуэфIуи, сыфшх!

- Уэ хуэкIэбжьэкIэу узэхэлъщ, хэт уэ щхьэкIэ танэ зытынур! - жеIэр Мыщэжьми, къолъэпауэри утыкум къредзыж. - Сэ щхэгъуэ тIурытI сыфхуэхъунущ: сыкъэвмыгъэпцIэжыну тхьэ къысхуэфIуи, сыфшх! - жери Мыщэжь гуэрым зыкъегъэукIурий.

- Уядэ зыгъэпсэун ар! жи Дыгъужьым. - Лымрэ цымрэ :захуэдитIу хэт уэ узышхынур? Уэ уи лы IэфIыншэм щхьэкIэ, танэ дэнэ къэна, тхьэкIумэкIыхь уэстынкъым.

КхъуэпIащэ делэрыкIэ къапцIэри, и чэзур къыщысым, зыкъигъэукIуриящ:

- Сэ си лым нэхъ IэфI щымыIэу жаIэ, - жери. - СыкъэвмыгъэпцIэжыну тхьэ къысхуэфIуи, сыфшх! - жи.

Бажэр, Дыгъужьыр, Мыщэр мэуври тхьэ яIуэ: «Бжьыхьэм дызэхуэзэжмэ, танэ пшэр зырызи уэттынщи, мышхумпIэ къэпи нытетлъхьэжынмэ!» - жаIэри.

- Ерэхъу-тIэ, сыфшх! - щыжиIэм, еIэри и псэр хаудащ. Жыгей гуэрым Iэдэмашэ иIэти, абы фIадзэри кхъуэм и фэр зэ еIэгъуэм траудри зэIахыу щIадзащ. Мыщэжьыр игъащIэм Iэгуахъуэкъэ - жьэныр Iэпыхури сабэм хэхуащ.

- Псым схьынщи, стхьэщIыжынщ, ар Iуэхукъым, - жери Дыгъужьым къепхъуатэри, псыхъуэм долъадэр аби, ешхри къокIуэж. Псым сIэпихри ихьащ, - жи.

Мыщэр къепэбжьэуа щхьэкIэ, Дыгъужьым ар зыфIигъэIуэхуакъым: гур езым зыIэпигъэхури, къипхъуэтэжащ:

- Иджыпсту стхьэщIыжынкъэ! - жиIэри, псым ихьщ аби, ишхри къигъэзэжащ. - Сыту пIэрэ нобэ къэхъуар: Мыщэр зэIусэр Iэпоху, сэ псым хэслъхьэр сIэщIех, - жиIэурэ тхьэусыхэ хуэдэ зещI.

- Уэ ухьэщи, ухьэщ! - жеIэри Мыщэр къолъ. - Жьэнри гури зыщIыпIэ кIуакъым, тIури уэ пшхащ. Уэ къэбгъэпцIэну уи гугъэр хэт? - жери, Мыщэмрэ Дыгъужьымрэ зызэрадз.

Мыщэмрэ Дыгъужьымрэ зэрышх-зэрызелъафэурэ мэзым зэрыхолъафэ; апIондэхукIэ Бажэм кхъуэлыр кхъуафэм кIуэцIелъхьэри быдапIэ гуэрым елъэф аби, щегъэпщкIу. Лъэужьыр и кIэ бацэмкIэ трелъэщIэж, езыр макIуэри жыг щIагъым и бзэгур къилэлу щIотIысхьэж.

Мыщэмрэ Дыгъужьымрэ ешыху зэрышхщ, зэрыукIри, лъыпсыр къежэхыу къагъэзэжащ. Къагъэзэжри - лыр бгъуэтмэ къащтэ.

- Дэнэ кIya лыр? - жаIэри Бажэр яубыд.

- Дэнэ кIуэн: фэ TIyp фызэрышхыу щилъагъум, афIэкIа напэ зимыIэхэм сэ къызатыжын щымыIэ, си жьэнымрэ си гумрэ зыхам хьэрэм хухъу! - жиIэри, и фэр зришэкIыжщ аби, мэзым хэлъэдэжащ, - жи Бажэм и нэр мыупIэрапIэу. - Сэ хъарзынэу къытезгъэхьа кхъуэр фи зэранкIэ тIэщIэкIыжащ. Си Iыхьэм и уасэр къызэфтыж! - жиIэри, яшишэш аби, дышэ зырызи яригъэпшынащ. КхъуэпIащэм илри Бажэм ишхаш, дыщитIымкIэ фошыгъу къищэхури шейуэ ирифыжащ.

37. БЛАГЪУЭР ГЪУЭМБЫМ КЪИЗЫХУА ФЫЗЫР

Еуэрэ-еуэрэт, жи: щыIаи щымыIаи, сытми зы лIы гуэр псэути, бынищ къыхуигъанэри и фызыр лIащ. EтIyaнэy къишэжа фызыр нэрыбгейуэ къыщIэкIри, лIым и мылъкур ишхащ, лIым и бынхэр итIэщIащ. ВыжьитI къыхуэнат лIыми:

- Языр схуэукIи, сыгъэшх! - жиIэри къыщыхьащ.

- Iay, зиунагъуэрэ, витIыр тшхыжмэ, дауэ дызэрыпсэунур! - жиIэри хуимыдэу, бжьэ къурашитIыр щIещIэри, лIыр мэз макIуэ. Мо КъуэIэнэщI хуэдэмкIэ дыхьэри, Гъурцхуей хуэдэм щышIитыкIщ аби, пхъэ пиупщIу хыхьэжащ. КIащIэ хуэзэмэ, пиупщIу, жыг хуэзэмэ, къриупщIэхыурэ, еуэри, зы гъуэмб гуэр IуошIэ. Йоплъэри нэплъысыркъым, къурагъ ирегъэжэхри лъэIэсыркъым, кIапсэшхуэр ирегъэлэлэхри ари нэсыркъым. ИтIанэ лIым игу къокI: «Уэлэхьи, си фызыр мыбы издзатэмэ, дытыншыжынтэм!» - жери.

Выгур къызэщIекъузэжри, пхъэ гулъэшхуэ къешэр аби, къокIуэж нэрыбгейм и лIыр. Къэсыжмэ - и бынхэр анэнэпIэсым къыщIихуарэ загъэшу бжэм деж Iуту! ЛIыр щIохьэжри:

- Сыт къэхъуар? - жи.

- СлIот нэхъ къэхъуну узыхуейр? Унэм ягъэс шIэмылъмэ, унэм яшх щIэмылъмэ, уи бынхэр лъагъугъуей защIэмэ - ар уфIэмащIэ?

ЛIыр къопсалъэри:

- Умыгузавэ, - жи, - фыз: уэлэхьи, ди бын я быныж ярикъун дыщэ мэзым къыщызгъуэтам!

Фызым занщIэу зыкъызэредзэкIыжри, быныр унэм къыщIегъэхьэж, мафIэшхуэ ещIри мэпщафIэ, зэрыбынунэу машхэри мэтIысыж. Шхэн зэраухыу нэрыбгейм:

- НакIvэ, - жи, - дыщэр къэдгъашэ!

ЛIыр и пащIэкIэм щIогуфIыкI, сызыхуейр мэхъу жыхуиIэу, ауэ езым:

- Пщэдей дыкIуэнщи, къэтшэнщ, - жи, - нобэ сешащ, зызгъэпсэхунущ.

- АIэ, жиIэр сыт! - зехъунщIэ нэрыбгейм. - Иджыпсту зэщIэщIи, накIуэ, нэгъуэщI хуэзэу ямыщып шIыкIэ!

ЛIым фIэмыфI-фIэмыфI хуэдэурэ мэтэджри, выгур зэшIещIэр аби, зэлIзэфызыр къожьэ. Гъуэмбым носри лIыp ихьэн хуэдэ зещI, кIапсэшхуэр и бгым ирещIэри.

- ИIэ, - жи, - фыз, къыздэIэпыкъуи, сигъэхьэ!

- АIэ, - жи, - тхьэ уизмыгъэхьэн, уэ уеша мыгъуэщ. Мыдэ къащтэ кIапсэшхуэри, сэ сегъэлэлэх.

Нэрыбгейм кIапсэшхуэр и бгым ирещIэри гъуэмбым ихьэу щIедзэ. «Сегъэлэлэх!» - жиIэм, иригъэлэлэхым, «сегъэлэлэх!»-жиIэм, иригъэлэлэхыурэ, кIапсэшхуэр щиухым, лIым кIапсэ кIапэр иутIыпщри, нэрыбгейр гъуэмбым ихуащ. ЛIыр гуфIэу къэкIуэжащ.

Зы тхьэмахуэ-тхьэмахуитI докIри лIым гузавэу щIедзэ: «Мыр а гъуэмбым къикIыжрэ къэкIуэж хъужыкъуэмэ, бын кIуэд дахищIэнкъэ, - жеIэри. - Уэлэхьи, ар мыхъун: къикIыж хъужыкъуэмэ, сеуэнщи, сыукIынщ!» - жеIэри, фочыр къыфIехри, макIуэ. ЗдэкIуам гузэвэгъуэр къыкIэщIэзэрыхьауэ кIийуэ, гъуэгыу зыгуэр гъуэмбым къыдопIэстхъей, къыдэпIэстхъей щхьэкIэ, къикIыфыркъым.

- Уэлэхьи, мыбы зыгуэрым къулейсызыгъэ къылъосым, - жери лIым къурагъ кIыхь ирегъэжэх. А къыдэпIэстхъейм къурагъыр еубыдри лIыр дэIэпыкъуурэ къреш. Къришрэ еплъмэ - благъуэщ. Благъуэм и нэпситIыр къелъэлъэхыу магъ:

- ТхьэмэхуитI мэхъури мыбы зыгуэр нипкIауэ сешх, ceукI, хьэзабыр стригъэлъщ. Цlыхy къихуащ си гъуэмбми сшхынщ, жысIэри сыгуфIати, нэгъуэщI зыгуэру къыщIэкIащ. Сэ абы сыкъыIэщIэзыха уэ Iуэхутхьэбзэшхуэ пхуэсщIэнщ, - къыжреIэ благъvэм.

- Сыт къысхуэпщIэнур?

- ПхуэсщIэнуращ, - жи, - сэ сыкIуэнщи, мо Урыхужь хуэдэр сыубыдынщ. Хьэтууей хуэдэр псы хуэлIэу зэрыщIадзэу кIуэи, яжеIэ: псыр зыубыда благъуэр сэ есхужьэжынщ, - жыIи. ИтIанэ накIуи, къысхуилъ хуэдэ зыщI, сэ сыхэкIынщи, сежьэжынщ, уэ къуажэм лIыгъапщIэу узэрыпсэун мылъку къуатынщ.

ЛIым хъунщ жеIэри, апхуэдэу ящI. Хьэтууей хуэдэр псы щхьэкIэ лIэуэ щыхуежьэм, лIыр абы макIуэри яжреIэ:

- Фи псыр благъуэм иубыдащи, къезгъэутIыпщыжыну сокIуэ, - жери.

Къуажэр гуфIэри шы къратащ, нэхъ псынщIэу нэс жыхуаIэу.

ЛIыр нэсри, благъуэм щыхуилъым, благъуэм псыр къеутIыпщыж, ауэ зыкъыхуегъазэри къыжреIэ:

- КъысхуэпщIати, пхуэсщIэжащ. ДяпэкIэ зыкъыспэщIумыгъахуэ, усшхынщ! - жери.

ЛIыр Хьэтууей хуэдэм къыщыдыхьэжкIэ зэрыжылэу зэхуосри ешхэ-ефэ къыхуащI, игъащIэ псокIэ ирикъун мылъку къратри къаутIыпщыж. АрщхьэкIэ Андзорей хуэдэм къокIри лIыжь гуп къыхуокIуэ:

- Мо Лэсчэн хуэдэ псыр благъуэм иубыдащи, къытхуегъэутIыпщыж! - жаIэри.

ЛIым хьэуэ жеIэри хъуркъым, хъунукъым жеIэри ягурыIуэркъым; мыкIуэуи хъуркъым, кIуэни мэшынэ. ИтIанэ бзаджагъэ гуэр къегупсысри:

- Хъунщ, - жи, - ауэ сызэрыкIуэн шы къызэфт!

Шы къратри, мэшэс аби, Лэсчэныщхьэ докIуе. Благъуэм ар къелъагъури ишхыну къыщIопхъуэ, мафIэр къыIурихыу, дэпыр къыIурылъэлъу, гъуэгунапщIэр илыгъуэрэ гъуэгубгъум Iут жыгхэр игъэсу. Благъуэр къыздэжэм, лIыр мэгуо:

- Уэи-ихь, благъуэ делэ, уи гъуэмбым нихуа фызыр къипщыжащи, мыбыкIэ къокIуэ! - жери.

Благъуэм ар щызэхихкIэ, къокIэзызри, егъазэр аби, цIытхъытхъ жиIэу щIопхъуэж, къуршым щхьэпрокIыжри зегъэкIуэдыж. Абы лъандэрэ мы ди щIыпIэм благъуэ исыжкъым.

ЛIым лIыгъапщIэу жаIэри хъыджэбз дахэ къратри къаутIыпщыж. Иджы лIым и бынунагъуэр матхъэ-машхэри Арщыдан къуажэкIэм деж щысщ. Уи фIэщ мыхъумэ, кIуэи, плъэ!

38. УЭРИЙ И СУД ЩIЭКIЭР

Еуэрэ-еуэрэт, жи, зэгъунэгъуиплI бжьахъуэу губгъуэм ист. Губгъуэм исти, зы бжэныхъуэжь цIыкIу къахуэзэри, фо ирагъэшхащ. Бжэныхъуэр щежьэжым, зы чыцI натIэху цыIкIу къарет, фызэш хъумэ, фытригъэунщ жеIэри. Бжьахъуэхэм гушыIэ хуэгуэшу чыцIым и лъакъуиплIыр зэпагуэшащ. Пхъэ нрадзэурэ зэпагуэшырти, фIалъэ сэмэгур нэхъ тхьэмыщкIэм лъос.

ЧыцIхэр еIуящIэ лъэпкъкъэ - адэкIэ дэлъейм, мыдэкIэ къелъыхыурэ, и фIалъэ сэмэгур бжыхьым дэжщ аби, зэфIэщIыкIащ. ЩызэфIэщIыкIым, ар зылъыса лIыжь цIыкIум пхъэщIэпхэ хуещIри хъыдан тIэкIукIэ епхэж.

Арати, махуэхэм ящыщу зы махуэ гуэрым щIыIэ къохъу, жьы къыкъуоу. Бжьахъуэхэм лэгъупыIэмпIэ къызэфIадзэри, чыцI щIакъуэр мафIэм зригъэууэ жьэгум дэлъу къагъанэр аби, езыхэр псыхъуэм дохьэ, затхьэщIыну. Уи унэхъугъуэр къикIамэ, куэдрэ - чыцIым и фIалъэ къутар зэрыпха хъыдан кIапэм мафIэр къыщIонэ. КъыщIонэри, чыцIым и лъакъуэр ису щыщIидзэкIэ, щIопхъуэри бжьаIуэм йолъадэ. Матэ жьажьэ гъурым мафIэр псынщIэу хедзэ, мо жьы къыкъуэуар абы щIопщэжри, мафIэ бзийр ирехужьэр аби, зым епхъуэм, адрейм елъэурэ, бжьаIуэр зэщIещтэ.

ЗэщIещтэри, бжьахъуэхэр псыхъуэм къыщыдэкIыжым ирихьэлIэу, бжьаIуэри бжьахъуэ пщыIэри зэтресхьэ. Къашэжыни къахьыжыни къахуэмынэу псори зэтрисхьати, лIыжьхэр лъэсу къожьэж, я Iэр щIаупскIэу. КъыздэкIуэжым, я зым и щхьэм къохьэри:

- БжьаIуэр езыгъэсам къипшыныжын хуейщ, - жи, - дэ дызыкъуэпсэукIыу диIар а тIэкIурат.

БжьахъуиплIыр къызэщIоувыIыкIри зоплъыж:

- Хэт езыгъэсар?

- МафIэр езыхьэжьа лъакъуэ къутар зейм и ягъэщи, кърепшыныж!

- Уэлэхьэ, си мыягъэ! - жи лIыжь цIыкlуми. - ПщыIэм кIэлъыплъыну зи къалэныр бжьахъуэ нэхъыжьыращи, мис абы кърепшыныж!

ЩызэгурымыIуэкIэ, зэфIонэ, зэщохьэри судым зэрот.

А зэманым судыщIэу щытар Уэрий дадэт, илъэсищэ и ныбжьрэ и жьакIэпэр и бынжэм нэсу. Йоуэри Уэрий дадэм лIыжьиплIыр иреджэри къапкъроупщIыхь, зэрыхъуа-зэрыщIар псори зрегъащIэри, итIанэ къахуещI унафэ:

- МафIэр фязми къыдихакъым жьэгум, - жи Уэрий дадэ. - Ауэ щыхъукIэ, фэ къуаншэ фхэткъым. МафIэр къезыхьэжьар чыцIыращи, пшынэн хуейри чыцIыр зейращ.

- ЧыцIыр плIыми ди зэхуэдэщ, - жаIэ бжьахъуэхэм.

- ЧыцIыр фи зэхуэдэмэ, мафIэр къезыхьэжьа лIъакъуэ къутар зейм къуаншагъэр тохуэри, бжьаIуэ исар абы къипшыныжынущ, жерн апхуэдэ суд ещIэ.

А зэманым Уэрнй дадэ и фIэлIыкIыр апхуэдизкIэ инти, захуэщ жаIэри, цIыxyp зэбгрокIыж: абы и судыр зэрызахуэм шэч къытрахьакъым.

МащIэ дэкIа-куэд дэкIа, сытми зы махуэ гуэрым Уэрий дадэ и жьакIэ уэсыр шы сокум хэлъу къэкIуэжрэ пэт, шыр псы иригъэфэну псы къигъэхъуапIэ гуэрым деж къыщопсых. Абдей дыдэм щIалэ цIыкIy гуп кIэн джэгуу щытти, кIэн зэпаубыдри, абы ящыщ тly зэфIонэ. ЗэгурымыIуэххэ щыхъукIэ, ящыщ щIалэ цIыкly гуэрым къолъэIу, хеи тхуэщIэ жаIэри.

- Сыт хуэдэ хей фызыхуейр, - жи щIалэ цIыкIум: - Уэрий и хей щIэкIэу фхуэсщIэн, хьэмэрэ и пэжыпIэкIэ фхуэсщIэн? - Хей пэж къытхуэщIэ!

- Ахей фхуэсщIэн! - жери зэщыхьагъитIыр зэгурегъэIуэж.

Уэрий дадэм ар егъэщIагъуэри хеищIэ щIалэ цIыкIyp зыбгъэдешэ:

- Хэтхэ уарей, мыштыкъ? - жери.

- Къэзанокъуэхэ сарейщ.

- Уи цIэр сыт, тly?

- Жэбагъыщ, - жи.

- Нтlэ Уэрий и хей щIэкIэм сыт дэбгъуар?

- Дэзгъуагъэшхуи щыIэкъым, - жи Къэзанокъуэ Жэбагъы, мысэр хегъэкIри хейр хрегъэлъафэ.

- Ар дауэ, тly?

- Зи дауэращ, дадэ махуэ хъун: хьэдэр тэджу кхъэм кIуэуэ плъэгъуа?

- Слъэгъуакъым, тly.

- НтIэ езы Уэрийщ зымылъэгъуагъэххэр лIъакъуэ къутар ежьэрэ лъакъуэ псор кърихьэкIыу: чыцIым и лъакъуэ къутам мафIэр щыщIэнам щыгъуэ, зэрычыцIу исынт, лъакъуэ псэухэм щIахыу ирамыхьэжьатэмэ. МафIэр зыщIэна лъакъуэр бгъэкъуаншэ хъун, ар езыхьэжьэу бжьаIуэм изыхьахэр къэбгъанэу?

- Упсэу, си щIалэ! - жиIэри Уэрий дадэр хейщIапIэм къэкIуэжащ, унафэ ищIри хьэIусыпэ зрату хэкум исыр зэхурнгъэшэсащ, Жэбагъыи иригъэшащ.

Псори зэхуигъэсри, Жэбагъыр утыкум къришэщ аби, езым къыжриIар псори къригъэIуэтэжащ, жылагъуэм зэхахыу. ИтIанэ езы Уэрий дадэм жиIащ:

- МIафIэр зыIэту матэм яхэзыхьа лъакъуэ псэуищыр щыкъуаншэкIэ. бжьаIуэ исар къэзыпшыныжын хуейр а лъакъуищыр зейхэращ, - жиIэри лIыжь цIыкIум и бжьэр мобыхэм къаригъэпшыныжащ.

- Иджы, Жэ6агъы, - жеIэ Уэрий дадэ, - сэ зыгуэркIэ сыноупщIынущи, мы Къэбэрдейм зэхахыу жэуап къызэт!

- Си щхьэм къитIасэ закъуэмэ!

- ЦIыхуp и ныбжь елъытакIэ къытхузэхэдз!

- ЩIалэр илъэситхум деж бзущ, - жи Жэбагъы, - къыдрихьеяр и уэрэду. ИлъэсипщIым деж, чыцIщ дэлъей-къелъых фIэкIа зэгупсыс щымыIэу. Илъэс тIощIым деж дыгъужьщ, зримыку щымыIэу. ПлIыщIым деж къаплъэнщ, зэIэ хъунури мыхъунури къыгурыIуэу, зэIари къыгуичу. ХыщIым деж аслъэнщ, къыгурымыIуэ щымыIэу. ПщIейм деж чэщэ-пащэщ -1, пэщашэу пщIантIэм къыдэнэжауэ ...

- Щэм деж сыт хуэдэ? - жи Уэрий дадэм.

- Ар жызумыгъэIэ! - Жэбагъы и щхьэр къыфIоху.

- И кIэм нэмысар уэрэдкъым, хуэмыху: жыIэ!

- ЖысIэмэ, жысIэ: щэм деж джэдыкIэ шкIумпIщ.

Уэрий дадэ и шэнтжьейм къотэджыкI:

- Къэбэрдей махуэ хъун, - жи, - сэ щэм сыщIигъури шкIумпI сыхъужащ, хеищIэ сыфхуэхъужынкъым. Мопхуэдиз акъыл къызыкъуэкIа чыцIыр аслъэн ирикъуа нэужь, дауэ хъун фыфIэщIрэ? ХеищIэ фыхуеймэ, мы Къэзанокъуэм и кIэр фымыутIыпщ! - жиIэри езыр и унэ кIуэжащ, Жэбагъыри абдеж Уэрий дадэ и шэнтжьейм ирагъэтIысхьащ.

1. Жьажьэ - бжьэ матэм, псы мыкIуэн щхьэкIэ фIалъхьэ хьэуазэ пхырщ и зы кIапэр пыпхыкIауэ.

2. Чэщэ-пащэ - пэщащэ мыхъумэ зыри зыхузэфIэмыкIыж, мыхьэнэншэ хъуа жыхуиIэщ.

39. ДЖЭДУ КЪУЭЛЭНЫМ, АДАКЪЭ ПЛЪЫЖЬЫМ, ХЬЭ ГЪУЭЖЬЫЖЬЫМ КЪЕХЪУЛIАР

Еуэрэ-еуэрэт, жи, зылъэгъуам жиIэжащ, зэхэзыхам иIуэтэжащ. ИIуэтэжар сыт жыпIэмэ, мыращ.

Йоуэри, къуажэ гуэрым лIы хьэрэмыжь дэсти, я джэдур жьы щыхъум, дзыгъуэ къыхуэубыдыжыркъым жери, къыдеху. Сыт ищIэнт джэдум, псэупIэ лъыхъуэу къожьэ.

Къуажэ благъэми лIы хьэрэмыжь дэсти, я адакъэр жьы щыхъум, псэупIэ лъыхъуэу къожьэж. КъакIуэм-къалъэм, къакIуэм къалъэурэ, Джэду гъуэгурыкIуэм къыхуозэ:

- ГъуэгуфIыжь апщий!

- Дызэдижьэ апщий!

Гъусэ зэрощIри зэдожьэ, я лажьэ зэхуаIуатэри, зэрыгъэпэжыну тхьэ зэхуаIуэ.

Ещанэ къуажэ благъэми нэгъуэщI лIы хьэрэмыжь дэс хъунти, я хьэ гъуэжьыжьыр жьы щыхъум, бэнэжыркъым жери, къыдеху, имыгъэшхэн щхьэкIэ. Сыт и Iэмалт хьэ гъуэжьыжьым, ари псэупIэ лъыхъуэу къожьэ. КъакIуэм-къалъэм, къакIуэм къалъэурэ, Джэду Къуэлэнымрэ Адакъэ Плъыжьымрэ къахуозэ:

- ГъуэгуфIыжь апщий!

- Дызэдижьэ апщий!

Гъусэ зэрощIри зэдожьэ, я лажьэ зэхуаIуатэр аби, зэрыгъэпэжыну Уащхъуэ Мыващхъуэ КIанэкIэ тхьэ зэхуаIуэж.

Арати, Джэду Къуэлэныр, Адакъэ Плъыжьыр, Хьэ Гъуэжьыжьыр, зы гъуэгу тоувэри, йожьэж. КIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ зы мэз блыгу дахэ къагъуэтри, абдежыр псэупIэ ящI. ЙоувалIэри я щакIуэ пщыIэр къызэфIабдзэ, къызэщIабгъэ, зэщIапхъанкIэри щIотIысхьэж. Джэду Къуэлэныр къопсалъэри:

- Иджы хабзэрэ бзыпхъэкIэ дыпсэун щхьэкIэ, нэхъыжь диIэн хуейщ, - жи.

ПащIэ зытету яхэтыр азырати, Джэду Къуэлэныжьыр лэгъупэжьу хах. Махуэ псом зэдощакIуэ, пщыхьэщхьэм къокIуэлIэжри къащэкIуар зэдашх; гъуэрыгъуэурэ мэпщафIэ; гъуэлъыжа нэужь, чэзукIэ таурыхъ жаIэурэ мэжеиж. Бий къакIуэмэ, Хьэ Гъуэжьыжьыр мэбанэри Iуехуж; нэху щымэ, Адакъэ Плъыжьыр маIуэри къегъэуш; Iуэху къалъыкъуэкIмэ, Джэду Къуэлэныжьым унафэ къахуещI. Апхуэдэурэ тхъэжу псэу мэхъу.

Зы теуэгъуэ нэхъ япэмыжыжьэу нэгъуэщI щакIуэ пщыIи щиту къыщIокI зы Мыщэжь, зы КхъуэпIащэ, зы Дыгъужьыжь зэгухьэри ягъэувауэ, Мыщэжьыр я лэгъупэжьу. Уи гъунэгъуу пщыIэ щыщаухуэкIэ гу лъумытапхъэр иIэ - Дыгъужьыжьым гу ялъетэ, якIэлъоплъри, къыщIоцIыпхъуэр аби, жэрыжэ защIэкIэ къокIуэж. Бауэбапщэу къытолъэдэжри:

- Зиусхьэн, - жи, - ди мэз блыгум зы щакIуэ пщыIэ къыщIэтысхьащи, узижэгъуэн - сызижэгъуэн!

- Сыт хуэдэ къыщIэтIысхьар? - зыкъегъэубэлэц Мыщэжьым.

- Узижэгъуэн-сызижэгъуэн: Джэду Къуэлэн я лэгъупэжьщи, и пащIитIым си бжьибл я инагъщ; Хьэ Гъуэжьыжь я къэрэгъулщи, бэнамэ, мэзыр къызэщIеIэтэ; Адакъэ Плъыжьыр я сыхьэт къеуэщи, и щхьэ щыгум дыгъэр къытесщ,- абы зы пэ пытыжщи, Дестохэ ядыдыр Пщигъэгъупщэжынщ! Дэ мы щIыпIэр ди щIыпIэжкъым, дывгъэIэпхъуэ! - жи Дыгъужьыжьым.

Мыщэжьыр мэгупсысэри унафэ ещI:

- Ди щIы кIапэ зыгуэр къытетIысхьэхукIэ дыIэпхъуэмэ, ди гъащIэр Iэпхъуэшапхъуэу дигъэхьынщ, - жи. - Абы нэхърэ я тIacхъэ щIэдвгъэх, мазэхэ жэщу датевгъуаи, езыхэри дывгъэшх, я пщыIэри дывгъэкъутэ, къуентхъыу яIэри къэдвгъэхь!

КхъуэпIащэр къопсалъэри:

- Хьэ Гъуэжьыжьыр сысейщ, - жи.

Дыгъужьыжьыр къопсалъэри:

- Адакъэжьыр сысейщ, - жи.

Мыщэжьри арэзы мэхъу:

- Джэду Къуэлэныжьыр сысейщ, - жи.

ИтIанэ лэгъупэжьым унафэ ещI:

- Дыгъужьыжь, - къуентхъыншэ дыхъуащи, ныжэбэ тшхын тIэкIу жиIэри тхьэмадэм сыкъигъэкIуащ жыIи кIуэи, я тIасхъэ щIэх; тшхын къуамыт хъумэ, ари къэгъэхъеипIэ дэгъуэщ.

Дыгъужьыжьым и кIэр и бэкъум деупщIэри макIуэ. Жыжьэу мэуври маджэ. Адакъэжьыр къыщIокI, и щхьэкум дыгъэр къытесрэ и пэри Дестохэ я дыду:

- Хэту пIэрэ дызымыгъэжейр? - жеIэри.

Дыгъужьыжьыр мэкIэзыз:

- Сэращ, - жи. - Ди тхьэмадэжьым сыкъигъэкIуащ: къуентхъыншэ дыхъуащи, ныжэбэризэм тшхын тIэкIу жиIэри.

- Ди тхьэмадэжьым жесIэжынщ, - жери Адакъэ Плъыжьыр щIохьэж.

Джэду Къуэлэныжьыр къыщIокI, и пащIэкIитIыр цыпхыдзэу:

- Узыхуейр сыт? - жи. - Фи тхьэмадэр къысхуеймэ, къыщIэмыкIуэр сыт?

Дыгъужьыжьыр мэкIэкуакуэ:

- Къуентхъыншэу дыкъэнати, ныжэбэризэм тшхын тIэкIу жиIэри сыкъигъэкIуащ, - жи.

- Зы дыгъужьыбгъуэ къытхуэнэжащи, фрикъунумэ, фызот! - жи Джэду Къуэлэным и пащIэр иIуантIэурэ.

- Iay, дыгъужь фщхырэ фэ? - жеIэри Щхъуэжьым и псэр IуокI.

СлIо-тIэ уи гугъар: дыгъужь, мыщэ жытIэу хэплъыхь тщIыуэ дыщIэс фыфIэщIрэ мыбдеж! - жеIэри мэгубжь Джэду Къуэлэныр. - КъытпэщIэхуэр дошх.

Ар зэрызэхихыу, Дыгъужьыр къолъри хьэчэхьэпсэу къокIуэж:

- Дыгъужьыл фIэкIа яIэкъым, сэри сашхынути, сыкъыщIэпхъуэри сакъыIэщIэкIащ, - жеIэри.

- Едым и лыр ушхи ушх уэ ахьмакъым! - жери, Мыщэжьыр къолъэпауэри, Дыгъужьыжьыр къыIуедз. - КIуэ, КхъуэпIащэ, уэ! - жеIэр аби, ПащIэрывэ гуэрыр къеху.

КхъуэпIащэри жыжьэу мэуври маджэ. Хьэ Гъуэжьыжьыр къыщIокI, и банэ макъым мэзыр зэщIиIэтэу, бэнэхукIи хъуаскIэр къыжьэдихыу:

- Хэту пIэрэ дызымыгъэжейр? - жеIэри.

ПащIэрывэр мэкIэзыз:

- Сэращ, - жи. - Тхьэмадэм сыкъигъэкIуащ: къуентхъыншэ дыхъуащи, ныжэбэризэм тшхын тIэкIу жиIэри.

- Тхьэмадэм жесIэжынщ!- жери Хьэ Гъуэжьыжьыр щIохьэж.

Джэду Къуэлэныр къыщIокI и пащIэкIитIыр цыпхыдзэу:

- Узыхуейр сыт? - жи. - Щхьэ дывмыгъэпсэурэ?

ПащIэрывэр мэкIэкуакуэ:

- Къуентхъыншэу дыкъэнати, ныжэбэризэм тшхын тIэкIу жиIэри сыкъигъэкIуащ, - жи, - тхьэмадэм.

- Тхьэр егъэпцI фызыхуейр зыщIэм! - жери зыкъегъэубэлэц Джэдум. - НетIэ къэкIуам дыгъужьыбгъуэ нестри сIихакъым, уэ кхъуэпIащэ дзажэ уэстынщ, ухуеймэ!

- Iay, кхъуэпIащэ фшхырэ фэ? - жери ПащIэрывэм и псэр IуокI.

- СлIот-тIэ уи гугъар: дыгъужь, кхъуэпIащэ жытIэу хэплъыхь тщIыуэ дыщIэс фыфIэщIрэ мыбдеж! КъытпэщIэхуэр дошх.

Ар зэрызэхихыу, ПащIэрывэм кIэбгъу зещIри къокIуэж цIыву.

- Дыгъужьылрэ кхъуэпIащэлрэ фIэкIа яIэкъым, сэри сашхынкIэ хъунути, сыкъыщIэцIыпхъуэри сыкъэкIуэжащ, - жери.

- Едым и лыр ушхи ушх, уэ ахьмакъым! - жери, Мыщэжьыр къыжьэхолъэ КхъуэпIащэми, къытредзэри езыр къокIуэ.

ПщыIэм къытехьэн дзыхь имыщIу жыжьэу къоувыIэри маджэ.

Джэду Къуэлэныр къыщIокI и пащIэкIитIыр цыпхыдзэу:

- Хэт мы инат хъуауэ ныжэбэрей жэщым дызымыгъэжейр? - жеIэри.

Мыщэжьым и кIэр и бэкъум деупщIэ:

- Ярэби, зиусхьэн, къуентхъыншэ дыхъуащи, ныжэбэризэм тшхын тIэкIу къыдэвмытыфыну пIэрэ?- жи.

- Тхьэр егъэпцI фызыхуейр зыщIэм! - Жери Джэду Къуэлэным зыкъегъэубэлэц. - Зым дыгъужьыбгъуэр зрипэсакъым, адрейм кхъуэпIащэ дзажэр игу ирихьакъым, уэ, мыщэкуэ гъэгъуа диIэщи, уэстынщ, ухуеймэ!

- Iay, мыщи фщхырэ фэ? - жеIэри бэлацэжьым и псэр IyoкI.

- СлIoт-тIэ уи гугъар: лы хэплъыхь тщIыуэ дыщIэс уфIэщIрэ мыбдей! КъытпэщIэхуэр дошх.

Ар зэрызэхихыу Мыщэжьыр къыщIоцIыпхъуэри бауэбапщэу къокуэж:

- Ди унагъуэбжэр щыхуэтщIыжа махуэт мыхэр къакIуэу къыщытIысам, - жи. - А Джэду Къуэлэным и пащIэкIитIым упиIумэ, къэпIэтIауэ уиIэнкъым. Мы емынэхэм Iэмал гуэр, бгъурыхьэпIэ гуэр къэдгъуэту ныбжьэгъу къэдмыщIмэ, дызэтрашхыхьынщ, дзыгъуэ цIыкIy яшхауэ дащымыхъуу.

Сыт-тIэ Iэмалу диIэр? - хьэмбыIуу къотIыс Дыгъужьыжьымрэ пащIэрывэмрэ. - Дауэ дабгъурыхьэну?

Мыщэжьыр мэгупсысэ-мэгупсысэри, унафэ къахуещI:

- Дыгъужьыжь, - жи, - ежьи, зы жэщ-зы махуэм мэз бжэн щыщIэ къехьэлIэ! ПащIэрывэ, - жи, - ежьи, мэрэмэжьей кIадэ къэрэгъэхьэрычэт' Сэри тхъурыжь згъэжьэнщ, хьэлыуэ сыубэнщ, пIастэ сщIынщ. Айдэ маржэ!

Дыгъужьыр йолъри, нобэ суткIэ ирокъу щыжаIэм, мэз бжэныр и пщэм дэлъу къехьри къосыж. ПащIэрывэм, Къетыкъуэхэ я мэрэмэжьейр къыщIевыкI аби, къэхьри а дакъикъэм къэсыжу къокIуэж. Мыщэжьри хьэзырти, Дыгъужьыр егъакlуэ:

- КIуэ, - жи, - ди гъунэгъухэр къегъэблагъэ: Джэду Къуэлэным щхьэщэ хуэщIи, жеIэ: ди тхьэмадэм зэш-зэхуефэ фхуищIынущи, фынеблэгъэну къыволъэIу, - жыIи.

Дыгъужьыжьыр шынэурэ макIуэри, я бжэIупэм фIэмыкIыу, лъэгуажьэмыщхьэ зрегъауэ:

- Зиусхьэн, - жи, - ди зэш-зэхуефэм уи ныбжьэгъу лъапIэхэр напшэу унэкIуэну ди тхьэмадэр къолъэIу, дэри дынолъэIу!

- Хъунщ, дынэкIуэнщ, - жери къеутIыпщыж.

Зэмани дегъэкI, хабзэм къызэрезэгъкIэ, и пащIэкIитIыр щIеIуантIэри, Джэду Къуэлэныр къожьэ:

- ФынакIуэ, - жи, - фи бгъэр къивгъэкIи!

- Уи кIуэдыр ди кIуэдщ, уи псэур ди псэущ! - жаIэри Хьэ Гъуэжьыжьыр сэмэгумкIэ къоув, Адакъэ Плъыжьыр ижьымкIэ къыбгъуроувэжри макIуэ.

Носри - мы дунейр къуэнымэ-бжьынымэм зэрехьэ. Мо джэду мэжэIлам и нэр къоцIыщхъукI, бысымхэм я кIэр я бэкъум даупщIэ. Мэрэмэжьей фалъэ къыпрахьэжьэри кърат, цIутI жимыIэу къаIехри, хэмыфу, Хьэ Гъуэжьыжьым иретыж. Дыгъужьыр Адакъэ Плъыжьым бгъэдохьэри йохъуцацэ:

- Ярэби, фи зиусхьэным ди сэрэмэжьейр щIызэримыпэсар сыту пIэрэ? - жи.

- А уанэ махуэ тезымылъхьэн, - жи Адакъэм,- батырыбжьэ фалъэкIэ ят хабзэ!

Сытми шынэ-гузавэурэ хьэщIэхэр ирагъэблагъэри бысымхэр къащхьэщоувэж. Джэду Къуэлэнымрэ Хьэ Гъуэжьыжьымрэ гурымурэ шхэуэ щалъагъум, Дыгъужьыжьыр къыщIэкIуэсыкIщ аби, аддэ IукIри, Iуащхьэ гуэрым къытетIысхьэжащ къаплъэу, зэхэвэзэхэжьэ къэхъу хъужыкъуэмэ, зэрыщIикъэнум хуэдэу; ПащIэрывэми щэху цIыкIуурэ хьэуазэ щылъым хэпщхьэри зыщIихъумащ. Адакъэ Плъыжьыр къакъэ-пщIыпщIу пIастэм хэухьщ-хэухьри, улъэпхъэщэну зыкъыщиIэтым, Мыщэжьыр къикIуэтым-къикIуэтурэ, зы кхъужьеижь щытт абдежми, абы дэпщеящ.

ХьэщIэхэм а псор ялъагъуркъым - матхъэ, машхэ, йофэ. Мо гужаныфI хъуа Джэду Къуэлэным имыщIэххэу и нэ тохуэри къелъагъу хьэуазэм зыгуэр къыщыпэщащэу - ар ПащIэрывэр гумэщIурэ и кlэ тIэкIур фIэпIэжьажьэу арат. Мо зи джэгун къикIа Джэдум ар дзыгъуэ фIэщIри, лъэщ аби, кхъуэкIэр иубыдащ. КхъуэпIащэм сашх жиIэри, илъщ аби, мэзым щIэлъэдэжащ, Джэду къуэлэныжьыр щтэри, «ухъ!» - жиIэщ аби, кхъужьеижьым щыдэжейм, Мыщэжьыр къелъэри зэгуиудащ. А псор зылъэгъуа Дыгъужьыр илъри, жыг гуэрым натIэкIэ жьэхэуэщ аби, и щхьэр къыхузэгуиудри лIащ.

КхъуэпIащэм къижыхьым, Къижыхьым, къижыхьурэ ешщ аби, къытехуауэ хьэчэхьэпсэу зытелъым, Бажэ КIэ Бацэр къыхуозэ:

- ЛIо къыпщыщIар, ПащIэрывэ?

- Сызижэгъуэным и махуэ ухъу дэ къытщыщIар! - жеIэри къэхъуа псори КIэ Бацэм хуеIуэтэж.

Бажэр къыщеудри мэдыхьэшх:

- Фхуэфащэщ фэ хуэмыхужьхэм, фэ делэжь гупым къыфщыщIар! - жи. - Джэду жыпIэми зы наукъэ, Адакъэ жыпIэми зы джэдкъэ, Хьэ Гъуэжьыжь жыпIэми хьэIуцэкъэ! - жери егъэукIытэ.

- ЛIо-тIэ тщIэнур? - Жери хьэмбыIуу къотIысыж ПащIэрывэр.

- Дилъ тщIэжынщ!

- Дауэ?

- Ныжэбэ дыкIуэнщи, датеуэнщ: Хьэ Гъуэжьыжьым уэ епэбжьауи и кIуэцIыр къих, сэ Адакъэ Плъыжьыр субыдынщи, стхьэлэнщ, ар зылъагъу Джэдум и гур зэгуэудынщи, лIэнщ.

- Ара хэлъри? - къоуIэбжь ПащIэрывэр.

- Уэлэхьийр алыхьым и цIэщ, аракIэ!

- Силъ сыбгъэщIэжмэ, узиныбжьэгъущ, сыхэбгъэупIэмэ, узидыгъущ! - жи КхъуэпIащэм. - Уэ пхуэмыгъуэн, сэ схуэмэхуэн! НакIуэ-сыкIуэ жаIэри, къокIуэ.

Мыдрей ди ныбжьэгъухэри ящIам щIэщтэжщ аби, Хьэр кIуэри бажэгъуэ гуэрым ипщхьащ, Адакъэр жыг щхьэкIэм итIысхьащ, Джэдур зы Iэдэмашэ зытригъэзэгъауэ мэжей. Джэдум пщIыхьэнIэ Iей илъагъу хъунти, къаскIэри жыгым къыщехуэхым, ПащIэрывэр абдежкIэ щIэту къыщIокIри, и бгым къохуэ: мо кхъуэ бэлэрыгъар къощтэри, и гур зэгуоуд аби, малIэ. Ар зылъэгъуа БажэрицIытхъытхъ!- щIоIэр аби, и гъуэм щилъэдэжкIэ, Хьэ Гъуэжьыжьым IэщIохьэри етхьэлэ.

Ар зи нэгу щIэкIа Адакъэ Плъыжьыр мэгуфIэри и мычэзууэ маIуэ. Абы къигъэуша мэзщIэсхэр къызэхуос, и мычэзу щхьэ къэхъуа, жаIэри. Къыщызэхуэсым, Джэду Къуэлэныр Iэдэмашэм къытотIысхьэж и лъакъуитIыр къедзыхауи, и пащIэкIитIыр къахуеIуантIэр аби, къэхъуар къажреIэж.

МэзщIэсхэм ар я фIэщ хъуакъым, ауэ псысэ бэлыхьщ жаIэри ирахьэжьэжщ аби, ди дежи къэсащ. Фи фIэщ мыхъумэ, мес мор джэдущи, феупщI!

40. ЩУIЭГЪЭФIЫМ И ТАУРЫХЪ

Еуэрэ-еуэрэт, жи: ЖызыIам илъэгъуакъым, зылъэгъуам иIуэтакъым, ауэ пэж сыхуейщ жыпIэмэ, и пэжыпIэр мыращ.

Мис мы ди къуажэ хуэдэм зы лIыжь дэсти, йоуэри, унэ ещI. Унэр щищIым зы пцIащхъуэжь цIыкIу блэлъэт пэтрэ къелъагъури бжьыхьэкIапэм абгъуэ щIещIыхь. ЩIещIыхь аби, джэдыкIэр из хъууэ къелъэлъэхыжыху, йокIацIэ. И чэзур къосри, къришын хуей мэхъу. КъыщришкIэ тхур нэщIу, пщIыр шкIумпIу къыщIокI. Къэнэжагъитхур кърешри зым нэхърэ зыр нэхъ тхьэмыщкIэу, я жьэр яущIын щхьэхрэ, езыхэр къепэзэзэхыу - апхуэдэт, жи. Зыр абгъуэм къыщиплъым и щхьэр уназэри, къехуэхщ аби, зэгуиудащ. Адрейм и щхьэр къыщригъэжым, къашыргъэ гуэрым къилъагъущ аби, ирихри ирихэщхьэжащ, нэщI мазэ хъунти. Ещанэр делэжь цIыкIути, и дамэпкъ щызэрыубыдым, зекIуэ докIуэ жиIэри, ежьэщ аби, къигъэзэжакъым. ЕплIанэр и дамэпкъ зэрымыубыда щIыкIэу къелъэри, джэду фIьщIэжьым иригъэлъэтэхащ, имыфыщIу, имыгъажьэу, имыгъэныщкIуу. Джэду фIьщIэжьыр абы къыщытелъэм, етхуанэм къилъагъури:

- Еууей мыгъуэ, си къуэш закъуэ къэнэжар ешх!- жиIэри къригъэлын и гугъэу къыщелъэм, къехуэхри и дамэпкъитыр икъутащ. Тхьэм ещIи, ари джэду фIыцIэжьым пэщIэхуэну къыщIэкIынт, ауэ лIыжь цIыкIум и къуэ нэхъыщIэр цIампIырэ джэгуу дэтти, ар щилъагъум, игу къыщIэгъури къищтащ. ПцIащхъуэ шырым и дамитIыр хуишхэщ, пхъэщIэпхэ хуищIыжри унэм къыщIихьащ. Джэдыл иригъэшхым, хывыше иригъафэурэ игъэхъужащ. Игъэхъужар пцIащхъуэ лъэтэжыгъуэм къыкIэроху жиIэри иутIыпщыжащ. Ар и анэм къицIыхужщ аби, къыщыгуфIыкIри здришэжьэжащ.

Арати, щIымахуэ уаер къос. ЛIыжь цIыкIум щIыIэуз егъуэтри мэгъуэлъ. Фызыжь цIыкIyp мэгузавэри и къуэ нэхъыжьым йолъэIу:

- А си щIалэ, уи адэжьыр сфIолIэ: мэз кIуэи, зы пхъэ IэплIэ нэхъ мыхъуми къытхуэхь! - жери.

- Сэ схущIыхьэркъым: кIэн джэгур къыспоплъэ! - жиIэри щIэкIри ежьэжащ.

Нэхъыжьыр щежьэжым, я анэр нэхъыщIэм йолъэIу:

- А си щIалэ, уи адежьыр сфIолIэ: мэз кIуэи, зы пхъэ IэплIэ нэхъ мыхъуми къытхуэхь! - жери.

НэхъыщIэм кIапсэ кIэщIыр ешыхь, уэщыр и кIэпкъ деIури мэз макIуэ. Жыгеймрэ тхуеймрэ зэхэлъу зэкIуэцIепхэри кърелъэфажьэ.

ПщIэнтIэпсыр къежэхыу къыздилъэфым, зэуэ хьэлъэ мэхъури къегъэувыIэ къызэплъэкIмэ - пхъэм зы пцIащхъуэ цIыкIy тесщ, и пэмкIэ зы мыщхьэ закъуэ иIыгъыу. «Шу!» - жиIэу тригъэлъэтыну щыхуежьэкIэ, къолъатэри и дамэм къытотIысхьэ:

- Мэ, - жи, - мы мыщхьэ закъуэр cIыx!

КъыIехри ишхыну щыхуежьэкIэ, пцIащхъуэм:

- Зэ умыпIащIэ! - жи. - Мыр мы къызэрыкIуэкъым. Мыр узэрелъэIу къыпхуэзыщIэ мыщ. Мыр дзэкъэгъуищ мэхъури, щэней уи лъэIу пхуигъэзэщIэнущ. Ауэ уелъэIун и пэкIэ фIыуэ гупсысэ! СелъэIунщ иджы щыжыпIэм деж, мым едзакъи, умыгъэныщкIу щIыкIэ бжьэдэлъу мыпхуэдэу жыIэ: «Щым яз, мэрзей, узейм и хьэтыркIэ!» - жыIи, узыхуей дыдэмкIэ елъэIуи, итIанэ уи нэр уфIыцI; уи нэр уфIыцIауэ, щэ зыгъэкIэрахъуи, уи нэр къызэтехыж. Аращ, - жиIэри пцIащхъуэр лъэтэжащ.

Иджы ар щIалэ цIыкIум пхъэщIэпхэ зыхуищIу игъэхъужа пцIащхъуэ шырырати, Истамбыл къикIыжри, мо щIыIэ уаем къэкIуэжащ, и атэлыкъым и щIыхуэр ипшыныжыну. ЩIалэ цIыкIуми ар къимыцIыхужыпIэр иIэт, къицIыхужри гузэващ, мы щIыIэм исынщ тхьэмыщкIэр нэмысыжурэ, жиIэри. Абдежым щIалэ цIыкIyp мыщхьэ закъуэм йодзакъэри имыгъэныщкIу щIыкIэ жеIэ:

- Щым яз, мэрзей,

Узейм и хьэтыркIэ:

ПцIащхъуэ цIыкIyp дахэу нэхьэсыж! -

жеIэри, и нитIыр еуфIыцI аби, щэ зегъэкIэрахъуэ, зегъэкIэрахъуэри, и нэр къыщызэтрихыжкIэ, къещIэ пцIащхъуэ цIыкIyp дахэу зэрынэсыжар.

Арати, щIалэ цIыкIум, къосыжри, пхъэр екъутэ, мафIэшхуэ ещI аби, и адэр егъэхъуж, и анэри яхуопщафIэ аби, мырамысэ хуабэмрэ джэшлыбжьэ бэлыхьымрэ къахутрегъэувэ. Зэадэзэкъуэр тIэу-щэ нэхъ хэмыIэба щIыкIэ, щIалэ нэхъыжьыр, кIэн джэгум къокIыжри, къыщIолъэдэж.

- EI, сэ сыкъэвгъэнауэ фэ фошхыж, сэ нобэрей махуэм кIэн сыджэгуу мыл щIыIум сытета пэтрэ! - жеIэри шыуаныр епхъуатэри, итыр ешхри, ебзеиж, Iэнэм тет тэбакъыр къещтэри, илъыр зыIурелъафэри, щIожыж.

Унагъуэм аргуэру яшхынрэ ягъэсынрэ ямыIэу къонэ. ЩIалэ нэхьыщIэм сыт мыгъуэр и Iэмалт - дзэкъэгъуитI нэгъунэ къыхуэнэжауэ унагъуэр зэтригъэлIэнт? КъыщIокIыр аби, мыщхьэм етIуанэ дзэкъэгъуэр къыгуечри, имыгъэныщкIу щIыкIэ, жьэдэлъу жеIэ:

- Щым яз, мэрзей, Узейм и хьэтыркIэ:

Ди Iэщыр мину,

Дум я нэхъ иныр ди хьэжыгъапхъэу,

Ди пхъэ гъэсынри санджэ лъагэу къыдэт!-

жеlэри, и нэ фIыцIитIыр еуфIыцIри, щэ зегъэкIэрахъуэ аби, и нэр къыщагъэплъэжкIэ, удэплъеямэ, уи пыIэр щхьэрыхуу пхъэ санджэр дэту, ду кIыхьым, дыжьыныгъуэм хуэдэу, нартыхур изу, я куэбжэр Iухарэ я Iэщым кIэ имыIэу къыдыхьэжу елъагъу. «Алыхь-алыхь!» - жеIэри, пхъэр гулъэу екъутэ, зи кIапэр зыхуэмыIэтыж гъэлъэхъу щыщIэр еукIри, и анэр егъэпщафIэ. АпщIондэхукIэ езыр магуэри данагъуэрэ гъуэжь хъужауэ пIастэ Iэнищ ирегъэщI. Шхэну щытIыскIэ, тIэу-щэ нэхъыбэрэ хэмыIэбауэ щIалэ нэхъыжьыр къосыж, и пэр шияуэ:

- EI, сэ махуэ псом мылым нэщIу сытетауэ, фэ сыкъэвгъэнауэ ди мылъкур фшхыжу! - жеIэри кIапэр ирегъэлъэтэх, мэлыл гъэвар зыIурелъафэ, пIастэ Iэнищыр ешхри, шыпсымрэ лэпсымрэ трефыхьыж. Зэрытрифыхьыжарауэ гъуэгыу къытохуэ:

- Уэиихь! - жи, - сшхам сызэгуеуд, солIэ: псынщIэу Iэзз къысхуэфшэ!

Къаншыр хуэдэр къашэри пэлъэщыркъым, Лалыхъуэ хуэдэр къагъэсри сэбэп хъуркъым. ЩIалэ сымаджэм и псэр хэкIыну Iуэхур абы щынэскIэ, щIалэ нэхъыщIэм сыт и Iэмалт? - игъащIэ псокIэ зыщыгугъыну къэнэжа дзэкъэгъуэ закъуэр кърех и жыпми, жьэдедзэри, имыгъэныщкIу щIыкIэ, жьэдэлъу мыр жеIэ:

- Щым яз, мэрзей, Узеим и хьэтыркIэ:

Си шынэхъыжьыр сапсаууэ гъэхъуж! -

жеIэри, и нэ дахитIыр зэтрепIэ аби, щэ зегъэкIэрахъуэри и напIэр къыщиIэтыжкIэ, и къуэшыр сапсауэ мэхъужри къотэджыж. Къотэджыжри:

- Ар сыт, - жи, - а пщIар?

- Сыт сщIар? - Узгъэхъужауэ аращ.

- А хьэуэрэ хьэ бзаджэ, уз умыбзаджэнаджэмэ, апхуэдэ зэфIэкI уиIэ пэтрэ, щхьэ апхуэдизрэ гугъу себгъэхьа! - жеIэри и шынэхъыщIэр еудыныщIэ. - ДяпэкIэ сэ хуит узмыщIауэ уемылъэIу, сэ си Iизыныншэу зы щIыпIи умыкIуэ! Псом япэрауэ, елъэIу иджыпстуи мы къуажэм я мылъкур си мылъкуу, мы къуажэм дэсыр си пщылIу къуажэпщ сегъэщI! - жеIэри къыщольэ.

IЦIалэм сыт ищIэнт? - Iуэхур зэрыщытар яжреIэж. ЩажриIэжкIэ лIыжь фызыжьыp къыщотхъу, и шынэхъыжьым къеубэрэжьри къыдеху:

- Лъапэ къыщыдэпшиям зы бэлыхьыр уэсщIэнщ! - жеIэри. -Унэри, щIапIэри, мылъкури, сэ сынэхъыжьщи, сысейщ.

Унэри, щIапIэри, мылъкури къуэш нэхъыжьым къыхуэнэщ аби, и адэ-анэр имыгъашхэурэ, жьы хъури, лIащ, жи. Езыр гъэ къэс нэхъ нэпсей хъум-хъуурэ, шыгъу кIанэм хуэдэу быдэ хъуащ. И мылъкур ахъшэ ищIыжри, сондэджэру хыхьэжщ аби, махуэм нэхърэ етIуанэ махуэм нэхъ Iей хъуурэ, жылэр и IэмыщIэ къихуащ. Жылэр и IэмыщIэ къыщихуэм, сэ сыпщщ жиIэри шордакъ иригъэщIри къытетIысхьэжащ. БлэкIым щхьэщэ къыхуащIу, къыблэкIыжым щхьэщэ къыхуащIу. Гъунэгъу къекIуэкIмэ, иримыгъэблагъэу къакIуэмэ, къимыцIыхуж зищIу, хьэщIэ епсыхамэ. Iэнэ къахуимыщтэу - апхуэдэ мэхъу. Еуэри, махуэ гуэрым гузавэ игу къохьэ, мы си мылъку мыпхуэдэу зэзгъэпэщар сфIадыгъумэ, е бий къыстеуэрэ сфIихьмэ, жеIэри. ЩIыунэ куу къригъэтIщ аби, гъущIыбжэ хэлъу иригъэщIащ: къэптIыну упэмылъэщу, пкъутэну езэгъыпIэ имыIэу, топкIэ уеуамэ, къигъэлъеижу! АрщхьэкIэ зэрымыгугъауэ мэхъу: дзыгъуэ цIыкIумрэ дзыгъуэшхуэмрэ къагъэунэху ари, тхылъымпIэ ахъшэр яшх, дыщэмрэ дыжьынымрэ щIым хашэжри - макIуэ мэлъей! - уэ лIыгъэ уиIэмэ, къэгъуэтыж!

Пщыр факъырэ мэхъури, факъырэ баш иIыгъыу йожьэж. ШынэхъыщIэ къыдихуар зым деж Iухьэм - хуэлIыщIэм, адрейм деж кIуэм - хуэлIыщIэурэ илъэс зыщыплI гугъуи ехьауэ, акъыл тIэкIуи къигъуэтауэ, тумэн зытIущи и жып илъу мис мы Ботщей хуэдэм къыдэкIыжарэ мис мы ди къуажэ хуэдэм къэкIуэжу гъуэгу здытетым, шокъу жиIэу и шынэхъыжьым IуощIэ. И шынэхъыжьым хъуржын иIыгъыу абы мэжаджэ ныкъуэрэ кхъуей кIанэ гуэррэ илъу, Iэ ижьым баш хьэншакъ тIэкIу IэщIэлърэ, абы зытригъащIэурэ къокIуэ

- Еууей насыпыншэ, сыт мыгъуэр къыпщыущI?- жи нэхъышIэм.

- Уи гыбзэм сигъэкIуакъым!

- Сэ сынобгакъым. Уэ узымыгъэкIуар ди адэжь-анэжьым я гуэныхьышхуэрщ. Абы я гуэныхьыр уэ алыхьым и пащхьэм щупшыныжынщ, ауэ дунеягъэкIэ уэрэ сэрэ дызэшщи - сыт сщIэн? - схузэфIэкIымкIэ сыбдэIэпыкъунщ! - жиIэри и кIэ жыпым иIэбэри, зы тумэн кърихри иритащ.

- Алыхь-алыхь!- жиIаш адрейм. - Уэ уи жып тумэн къыщысхуипхакIэ, абы зыкъом илъ хъунщ, щхьэ укъысхуэбыдэ? - щыжиIэм аргуэру иIэбэри зы тумэн къритащ:

- Мэ, мыри уи хьэлэлщ! - жиIэри.

Шынэхъыжьыр къонэпсейри:

- Ди адэжьым и хьэтыркIэ сынолъэIу: иджыри зы тумэн! Уэ къэблэжьыжынщ! - жи. - Сэ сыфакъырэщ.

ЙоIэбэри, аргуэру зы тумэн кърехри ирет.

- Ди анэжьым и хьэтыркIэ, иджыри зы тумэн!

Тумэн закъуэ къинэжар кърехри ирет.

- Алыхьым и хьэтыркIэ, иджыри зы тумэн! - щыжиIэкIэ:

- Еууей, насыпыншэ! - жеIэри и цейр щехри ирет.- Си жып ахъшэ илъыжкъым, мыр тумэн и уасэщ.

- Зэшыгъэм и хьэтыркIэ, уи пыIэмрэ уи вакъэмрэ! - щыжиIэкIэ, ахэри ирет.

Факъырэу щытам зыкъехуапэ, тумэнищыр и жып ирелъхьэж аби, и шынэхъыщIэр ауан къещIри, йожьэж. Абыи алыхьым къыхуищIа гъуэгур игъуэтынщ.

МIыдэкIэ щIалэ пцIанэр ищIэн имыщIэу здэщытм и дамэм зы пцIащхъуэ къытотIысхьэ. Иджы а къытетIысхьар щIалэр щыцIыкIум игъэхъужу иутIыпщыжа пцIащхъуэрат, жьы хъуауэ. ПцIащхъуэм пэкIэ зы кхъужь цIыкIy иIыгът, кхъужьыкIыр жьэдэлъу.

- Си атэлыкъ - жиIащ, жи, пцIащхъуэм. - Сэ пхуэсщIэжыфынур мы зыращи, мэ! Сэ жьы сыхъуащи, афIэкIа дызэхуэзэжынукъым, уэ уи щIалэгъуэ дахэщи, ущыпсэунур дяпэкIэщ. Ауэ щыхъуакIэ мы кхъужьым уелъэIун и пэ, лIы Iущ къэгъуэти, ечэнджэщ. Мы кхъужьым зы лъэIу фIэкIа къыпхуищIэнукъым: пщIэншэу умыгъэкIуэд! Ауэ узэрелъэIуну щIыкIэр мыращ. КхъужьыкIыр къыпычи, кхъужьыщхьэр жьэдэдзэ, умыгъэныщкIу щIыкIэ: «Зы кхъужьыщхьэ, кхъужьыщхьэр зей, узейм и хьэтыркIэ!» - жыIи, елъэIу. ИтIанэ уи нэр уфIыцIауэ зэ зыгъэкIэрахъуи, уи нэр къызэтехыж. Мыр щIымахуэ уейм сыкъызэребгъэлам и пакIуэщ! - ЖиIэри пцIащхъуэр лъэтэжащ.

ЩIалэр куэдрэ щысащ абдеж, гупсысэу. АрщхьэкIэ зыри къыщыхуэмыгупсысым, тэджри Къуэгъуэлъкъуей хуэдэм дыхьащ. КъуажэкIэ дыдэм деж зы лIыжь кхъахэ щыст ихъуреягъкIэ тхъуауэ. Абы бгъэдэхьэри:

- Тхьэмадэ махуэ хъун! - жиIащ. - Уи щIалэгъуэмэ, уи гъащIэр уи япэ къилъмэ, сыткIэ уелъэIунт? Сыт жепIэу тхьэм уелъэIунт? - жиIэри еупщIащ.

- Сэ абыкIэ бжесIэн щыIэкъым. Си шынэхъыжь къуажэкум деж щопсэури, кIуэ!

Къуажэкум нэс кIуэри лIыжьыр къигъуэтащ: и пащIэ-жьакIэр тхъуауэ, арщхьэкIэ зэщIэупщIауэ лIыжь уэршэрым яхэсу.

- Тхьэмадэ махуэ хъун, - жиIащ, - уи щIалэгъуэу, уи гъащIэр уи япэ къилъмэ, сыткIэ улъэIуэнт? - жери йоупщI.

- Сэ абыкIэ укъызэмыупщI. Абы нэхърэ си шынэхъыжь къуажапщэм щысщи, абы деж кIуэ!

Къуажапщэм нэсри щIэупщIэм:

- Уэлэхьи, - жаIэ, - а жыхуэпIэр мэкъу йоуэри Къубатий шытх хуэдэм щыIэм!

Тредзэри Къубатий шытх хуэдэм макIуэ. Носри - жылэр шытхым къоупщIэх, зы шэмэдж доупщIей. Шэмэдж дэупщIейм бгъэдохьэри:

- Мэкъуауэ махуэ апщий! - жеIэ.

- Тхьэм и щIасэ ухъу, щIалэфI, еблагъэ: пщыIэ техьэжыгъуэ нэсащ, - жи лIым.

ЛIым и пащIэ-жьакIэм тхъугъэ хидзауэ апхуэдэт.

- Ярэби, мыпхуэдэ лIым сыхуейт, - жеIэ щIалэм.

- АпхуэдэлI хъужыр сэращ. Неблагъэ! - жеIэри пщыIэм трешэ.

Абы хэту къеупщIэх къомри къытохьэж: хэт жьакIэхущ, хэт жьакIащхъуэщ, хэт жьакIэ ныкъуэтхъуш, хэти щIалэщ.

- Иджыпсту, ди адэ! - жаIэри жьакIэху-жьакIащхъуэхэри мэпщафIэ, жьакIэ ныкъуэтхъухэр мэIэнэзехьэ, хэти мэщхьэгъэрыт. Иджы а къомыр а лIым и бынт, и бын я быныжт, и быныж я быныжт! Шхэн зэфIэкIщ, затхьэщIыжри:

- ЖыIэ иджы, щIалэ, уи Iуэхур! - жиIэри хуит къищIащ.

- Ярэби, тхьэмадэ махуэ хъун, уи щIалэгъуэу, уи гъащIэр уи япэ къилъмэ, сыткIэ улъэIуэнт? Уи тхьэм сыткIэ уелъэIунт? - жи щIалэм.

ЛIым и жьакIэм Iэ делъэри:

- Алыхьым шыкур хузощI! - жи. - Сэ си елъэIугъуэм езым къызитащ ар. Зэшищ дохъу, - жи, - дэ: ди нэхъыщIэр илъэс щэ ныкъуэ и ныбжьу къуажэкIэм щысти, абы япэ укъыхуэзащ. Ар фыз бзаджэ хуэзати, а зэрыплъэгъуам хуэдэ хъуащ. Ди къуэш курытыр къуажэкум деж исщи, ари плъэгъуащ: илъэсищэ хъуати, жьы хъуащ; жьы хъуами, фыз къызэрыгуэкI къыпэщIэхуати, зэпIэзэрытщ. Сэ сынэхъыжьти къуажапщэм сагъэтIысащ. Илъэсищэрэ илъэс щэ ныкъуэрэ сохъу сэ сыкъэплъагъур! Къыщысша махуэри нобэри зэщхьэщыкIыу сщIэркъым. Си Iэпкълъэпкъ къикIам зы яхэкIуэдыкIакъым. Си бын я быныж лIауэ слъэгъуакъым. Си быныж къалъхужам я нэщIэбжьэ слъэгъуакъым. Гуныкъуэгъуэ сиIакъым, алыхьым жиIарэ·си щхьэгъусэр псэумэ, иджыри дяпэкIэ сиIэнкъым. КъыпхуищIэнумэ, си тIасэ, щуIэгъэфIкIэ елъэIу! ЩуIэгъэфIым нэхъыфI мы дунейм насып тету сэ сщIэркъым, - къыжриIащ.

ЩIалэр абдежым къэтэджщ аби, кхъужьыкIыр пищIыкIри, кхъужьыщхьэр жьэдидзэщ аби, ар имыгъэныщкIу щIыкIэ:

- Зы кхъужьыщхьэ,

Кхъужьыщхьэр зей,

Узейм и хьэтыркIэ:

ЩуIэгъэфI къызэт!-

жиIэри, и нэр уфIыцIауэ, зэ зигъэкIэрахъуэри и нэр къыщигъэплъэжым, зы хъыджэбз къыIухьащ жи, набдзэ зытелъым я нэхъ дахэу.

- Дадэ и Iyp гъущIа хъунщ жиIэри мы махъсымэ тIэкIур нанэ къыпхузигъэхьащ, - жиIэри, Iэлъэныкъуэ кхъуэщын цIыкIу къритащ.

ЩIалэмрэ хыджэбзымрэ щызэIуплъэм, хьэщыкъ зэхуэхъури зэрышащ. ЩуIэгъэфI жыхуаIэм хуэдэ къыпэщIэхуауэ къыщIэкIри щIалэр унащ. И унэр инрэ хуиту, зыхуейр игъуэту, и щхьэгъусэр къеубзэрабзэу щIэсу, йоуэри, махуэ гуэрым факъырэ къыдохьэ. ЩIалэм факъырэр щилъагъум къецIыхуж: ар и къуэш нэхъыжьырат, егъашхэ, ехуапэ, унэ пхуэсщIынщи, узгъэтIысыжынщ, щыжиIэм, нэпсейм и нэпсеягъэр япэ къощри:

- Ди адэжь-анэжьым я хьэтыркIэ уи унэр къызэт! - жи.

Ар зэрыжиIарауэ факъырэр, шыгъу кIанэшхуэ мэхъури, къоукIурий. Ара хъунт абы алыхьым гъуэгуу къыхуищIари апхуэдэу хъуащ.

ШынэхъыщIэм и пащIэ-жьакIэ нобэ къыздэсам мытхъуауэ мис мо Щафтур хуэдэм я къуажапщэм дэсщ. Уи фIэщ мыхъумэ, кIуэи, плъэ!

41. АКЪЫЛЫМРЭ КЪАРУМРЭ

Еуэри, жеIэ, тхьэм псэущхьэу щыIэр къигъэщIри, насыпыр къахуигуэшу хуежьащ: бдзэжьейм псыр къритащ, къуалэмрэ бзумрэ хьэуамкIэ къыхуэупсащ, хьэмбылу-бжьэмбылум щIы щIагъыр къахуигъэфэщащ, хьэкIэкхъуэкIэм мэзыр яхухихри, итIанэ мыр къажриIащ:

- Иджы, си тIасэхэ, насыпым я нэхъыщхьэу тIy къэнащ - жи, - къарумрэ акъылымрэ. Ахэр фэ къыфхузогъанэри, вгуэшыж! - жиIэри, акъылымрэ къарумрэ зы хъуржыным илъу къахуидзщ аби, езыр уафэм дэкIуеижащ.

Аслъэным хъуржыныр итIатэри илъыр Къригъэлъэлъащ. Зэпиплъыхьщ-къызэпиплъыхьри, къарур игу ирихьати, езым къызыхуигъэнащ. Акъылри къызэпиплъыхьщ-нызэпиплъыхьри игъэпIиящ:

- Мыр хэт еттыну? - жиIэри.

- Нэхъ тхьэмыщкIэм ет! - жаIэ.

Аслъэным зиплъыхьри ЦIыхум нэхъ тхьэмыщкIэ илъэгъуакъым: хэт мэлъатэ, хэт йос, хэт жэрщ, хэт шэрэз иIэщ, щIы щIагъым щIэсщ; цIыхум зыри иIэтэкъыми, акъылыр абы хуидзащ:

- Мэ, тхьэмыщкIэ, нэгъуэщI мыхъуми, зрипхъумэжынщ! - жери.

- Ущымыуэ, Аслъэн, цIыхум акъылыр лъысмэ, дыпэлъэщыжынкъым: езыр тшхыным и пIэкIэ дэ дишхынщ, - жаIэ псэущхьэхэм.

- Фымыгузавэ, - жи, - фи жагъуэ къищIу хуежьэмэ, мыдэ си деж фыкъакIуэ: къарум къыпэлъэщын сыт щыIэ, ар сэ къысхуэнащ.

Арати, псэущхьэхэр зэбгрокIыж. Ауэрэ зэмани макIуэ. Махуэ гуэрым ТхьэкIумэкIыхьыр къокIуэ Аслъэным деж:

- Дипщ, - жи, - акъылыр зылъыбгъэсам дигъэпсэужыркъым, къапхъэнкIэ дыкъеубыдри дешх: къытщыж!

- Iay, нтIэ абыи зыгуэр ишхын хуейкъэ! - жи Аслъэным, езыми лы зэрыфIэфIыр ищIэжти.

ИтIанэ Бажэр къокIуэ:

- Дипщ, - жи, - лей къытлъос: цIыхум дыкъеубыдри, ди фэр трех аби, джэдыгу ещI.

- Умыгузавэ, сэ сыхурикъунщ абы, - жери ари IуегъэкIыж. КIэщIкIэ абы къыкIэлъокIуэ Дыгъужьыр:

- Зиусхьэн, - жи, - дыгъуэгыурэ ЦIыхум акъылыр ептащи, дыпэлъэщыжыркъым: Iэщыр зыIэщIиубыдащи, дигъэшхыжыркъым.

- Сэ абы хуэфI сыхъунщ! - жери Аслъэныр къожьэ. КъакIуэм-къакIуэурэ, ЦIыхум джыдэ ищIарэ пхъэ пиупщIу кърохьэлIэ. Сэ абы езгъэлъагъунщ къару жыхуаIэр жери, къыбгъэдохьэ:

- СлIо, хьэмэ къилъхуа, хьэкIэкхъуэкIэр щIызэтебукIэр? - жи. - Иджыпсту узэпкърыстхъынщи узэIурыслъэфынщ!

ЦIыхум ауан къещI Аслъэныр:

- Сыту уаслъэн делэ, - жи,- уэ!

- Сыт делэ жыхуэпIэр? Сэ усшхыну сыкъэкIуащ, къыбгурыIуа?

- КъызгурыIуащ, - жи ЦIыхум, - ауэ уэ дауэ узэрыпсэунур итIанэ? Уэ бийуэ уиIэр зихуэдизыр пщIэжрэ? Бжьэр мыщэм ежэмэ, иращIэр плъэгъуа? Уэ уи бий къомыр къожэмэ, дауэ зыпхъумэжыну?

Аслъэныр Iэнкун хъури пхэщIкIэ тIысащ:

- Дауэ? - жиIэри.

- Зи дауэращ, - жи ЦIыхум, - уи бийхэм укърахужьэ хъужыкъуэмэ, ахэр зыпэмылъэщын гъэпщкIупIэ пхуэсщIу аращ сэ. Уэ сэ сыпшхыну жоIэ, cэ сыпшхмэ, хэт уэ быдапIэ пхуэзыщIыфынур?

Аслъэныр игъэгупсысащ ЦIыхум къыжриIам.

- Упсэу! - жиIэри къехъуэхъуащ, дахэ къыжрйIэжащ. - ЩIы, нэхъ быдэIуэу щIы уэ! - жери.

ЦIыхуp еувалIэри, бжэ хэлъу гуэн быдэ ищIащ.

- Дауэ къыпщыхъурэ уи быдапIэр, Аслъэн? - жи. - Мыбы уипщхьэжмэ, зыгуэр къыппэлъэщын?

- Уэлэхьэ, къыспэлъэщын хуэмей! - жи мыдрейми.

- Къихьи, еплъыт тыншрэ мытыншрэ!

Аслъэныр гуэным ипщхьащ.

- Еууей!- жери ЦIыхум гузавэ хуэдэ зещI. - ЦIыкIуIуээ хъуащ, уи кIэр къощ.

Аслъэным и кIэр зыкIэщIеупщIэ, ЦIыхум гуэныбжэр егъэбыдэж. - Дауэ къыпщыхъурэ уи быдапIэр? - мэдыхьэшх ЦIыхуp. Аслъэныр адэкIэ йоуэ, мыдэкIэ йоуэри пэлъэщыркъым.

- Уэлэхьэ, быдэу пщIам! - жи.

- НтIэ, сщIамэ, ис, уилIыхьыху! - жи ЦIыхум. - Уи гугъати къарум нэхъ лъэщ щымыIэу! СлIо иджы уи къарум и сэбэпыжыр?

КъыгурыIуащ Аслъэным акъылыр къызэрытекIуар. Гъуахъуэу щIидзащ:

- Уэихь, ЦIыхум ceукI! - жери.- Сыкъевгъэл, фыкъыздэIэпыкъу!

АрщхьэкIэ Аслъэным тeкIyaм хэт пэувыжынт - псори зэбгрыжащ.

Мис аращ цIыхум нэхъыпщ щыIэкъым щIыжаIэжар.

42. КЪУИИЖЬ ЦIЫКIУРЭ БАЖЭЖЬ ЦIЫКIУРЭ

Еуэрэ-еуэрэт, жи,- пэжи пцIыи - зэрыжаIэу зэраIуэтэжымкIэ, мис мо Къалэжьым хуэдэ къуажэжь цIыкIу гуэрым зы - нанэжь цIыкIу дэст, жеIэ, къуищ иIэу - нэхъыжьыр къилъхури МыхъуратI фIищыжат, Курытыр имыщIэххэу къыкIэлъысри ШыратIым фIищат, нэхъыщIэр къамылъхуа щIыкIэу Къуиижь ЦIыкIy тpaIyaт. КъадэкIуэри къамышэу, къашэнуми къамыдэурэ здэпсэум, нанэжьыр къытохуэри малIэ.

Къытохуэри малIэр аби, нанэжь мыгъуэр щIалъхьэжа нэужь, я мылъкур зэпагуэш: вит-жэмитI яIэу арати, МыхъуратIым витIыр нэхъ бланэщ жери езым къызыхуегъанэ; жэмитIым гъэш къащIокIри сакъуэлIыкIынкъым жери ШыратIым къыхех. Къуиижь ЦIыкIy зыри кърамыту къызыхаху.

МыхъуратI и витIым гъэш къащыщIэмыкIым, ишхын имыгъуэту къонэр аби, сыкъигъэпцIащ жери, витIыр курытым ириту, жэмитIыр къытрихыжыну ирехужьэ. ШыратIым и жэмитIыр пхъэIэщэм щIищIэри щыпэмылъэщым, сыкъигъэпцIащ жери, жэмитIыр нэхъыжьым ириту, витIыр къытрихыжыну кърехужьэ. Мори кIуэм, мыри къакIуэурэ зы щIыпIэ деж щызэхуозэ.

- Дэнэ укIуэрэ, МыхъуратI?

- ВитIыр уэсту жэмитIыр къыптесхыжыну сынокIуэ. Уэ дэнэ улъэрэ, ШыратIым?

- ЖэмитIыр уэсту витIыр къыптесхыжыну сынокIуэ.

ДызэгурыIуащ жаIэри, зохъуажэр аби, зэбгъэдокIыж. Тхьэмахуэ дэкIа-дэмыкIауэ тIури щIогъуэж. ЩIогъуэж аби, къожьэри а щIыпIэ дыдэм деж щызэIуощIэ:

- Дэнэ укIуэрэ, ШыратIым?

- СыщIегъуэжащ: витIыр уэстыжу жэмитIыр къыптесхыжыну сынакlуэрт. Уэ дэнэ улъэрэ, МыхъуратI?

- СыкъэпцIати, жэмитIыр уэстыжу витIыр къыптесхыжыну сынакIуэрт.

- НтIэ дызэгурыIуащ, - жаIэри аргуэру зохъуажэри зэбгъэдокIыж.

Мис апхуэдэ защIэу - зэхъуажэрэ щIегъуэжу мэпсэу шынэхъыжьитIыр, я нэхъыщIэр я пщIыхьэпIи къыхэмыхуэжу.

Къуиижь ЦIыкIу уни мылъкуи имыIэу къыщынэм кIафий ищIри, абы епщэу ежьэжащ. Мэз блыгухэм щопсэу, губгъуэхэм щоджэгу, къыпэщIэхуэIамэ ешх. Арати, апхуэдэурэ къыздикIухьым, Бажэжь цIыкIу къапхъэным иубыдауэ хуозэ. Хуозэри къолъэIу:

- Къуиижь ЦIыкIy, - жи, - мы си фэ укъуеям щхьэкIэ мы си псэр сомыгъэту хуит сыкъэпщIыжамэ, сылIэжыхукIэ сыпхуэлэжьэнт.

Къуиижь ЦIыкIy бажэр къапхъэным къыIэщIегъэкIыжри езыр йожьэж. Бажьэжь цIыкIури абы кIэлъоущ.

- ЗыIуегъэх, Бажэжь цIыкIу, сэ уэ уэзгъэшхын сиIэкъым, - жи Къуиижь ЦIыкIу. -Сэ езым сымэжалIэу къызокIухь.

-Зи уз кIуэдын, -жи Бажэми, - сыхьэт ныкъуэкIэ укъыспэплъамэ, тIуми тшхын къэсхьынт

Къуиижь ЦIыкIy губгъуэ мэракIуэ ишхыу мэз блыгум щIэсыху, Бажэм мэз джэд къехьри къосыж. Мыдрейм ар дзасэкIэ егъажьэри я ныкъуэ-ныкъуэу яшх, Бажэм къупщхьэхэри трешхыхьыж аби, пцIы зэхуаупсу мэтIысыж. Къуиижь ЦIыкIyм игу ирохь Бажэм и пцIыупсыкIэри, щотхъу:

- Ныбжьэгъу ухъун хуэдэу къысфIощI, Бажэжь цIыкIу, - жи, - си жыIэм уфIэмыкIмэ.

- СыфIэкIынкъым, - жи, - зи уз кIуэдын: уэ узыхуейр жыIэ закъуэ!

- Сызыхуейращ, - жи Къуиижь ЦIыкIy. - Модэ мо псым адэкIэ къуажэ плъагъурэ?

- Ауэ сытми джэд пшэр яIэ абы! - зэIуробзае Бажэр.

- А къуажэм пщышхуэ дэсу пщIэрэ?

- Алыхь-алыхь, абы и джэдэщыр шэщ хуэдиз мэхъу!

- А пщышхуэм и пхъур плъэгъуа?

- Набдзэ зытелъым я нэхъ дахэщ.

- НтIэ кIуэи, а пщыжьым и пхъум схулъыхъу!

Бажэр мэдыхьэшх:

- Алыхь-алыхь, псэлъыхъур къуийрэ и лIыкIуэр укъуеяуэпсалъэ къыхагъэкIын: IэплIэкIэ къыпхуамыхьыни! - жери.

- ДызэгурыIуатэкъэ си жыIэ уфIэмыкIыну?

- ЖыIэ закъуэ, зи уз кIуэдын!

- ЖысIэмэ, жысIэ: урагъэшха-урагъэфа нэужь, пщышхуэм жепIэнуращ: зиусхьэным срилIыкIуэщ, уи пхъум срилъыхъуакIуэщ, - жыIэ. «Зиусхьэныр хэт?» - жиIэмэ, зи уэлиигъуэм и къуэ кIасэращ, жыIэ. Сыт хуэдэ уасэ къыппаубыдми, умыгъэщIагъуэу пIалъэ ети, къэкIуэж!

Бажэр псым зэпрысыкIри ежьащ. КIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, нэсщ, нэкIуэпакIуэу дыхьэри хьэщIэщымкIэ еблэгъащ. УнэIутхэр жэри, пщыжьым хъыбар ирагъэщIащ:

- Бажэ хьэщIэ уиIэщ, зиусхьэн, - жаIэри.

- Iay, ари сыту игъуэджэт! - жери пщыжьыр къокIуэ.

Бажэр игъэщIеикIауэ шэнтжьейм исщ. Пщыжьыр бгъэдохьэри фIэхъус-сэламыр ирех, егъэхьэщIэри итIанэ къоупщI:

- Сытым укъытхуихьа, ди хьэщIэ лъапIэр? - жи.

- Зиусхьэным срилIыкIуэщ, уи пхъум срипсэлъыхъущ, - жи Бажэм.

- Зиусхъэныр хэт хъуну?

- 3и уэлиигъуэм и къуэ кIасэращ.

- Дэгъуэщ, фIыщ, - жи пщыжьым. - УасэмкIэ дызэгурыIуэмэ, си пхъур фи нысэщ. Уа сэр мыращ: дыгъужьыфэ къабзэу фищэ, бажэфэ хэплъыхьауэ щитI. Къыфтехьэлъэн си гугъэкъым. Хьэзыр фыщыхъур зэхудипIалъэщ.

Бажэр Къосыж, и ауаныр япэ иту:

- Еуэ, уэлийм и къуэ кIасэ, уи щакIуэхэр егъажьи, дыгъужьыфэ къабзэу фищэрэ бажэфэ хэплъыхьауэ щитIрэ кърегъэхьэлIэ:

Хъыджэбзым и гур мэушкIуашкIуэри щысщ, Къуиижь ЦIыкIy сишэнущ жеIэри!

- Афэрым, Бажэжь цIыкIy! - жеIэ Къуиижь ЦIыкIy, кIафий епщэныр зэпегъэури. - Ар дэгъуэу зэфIэбгъэкIащ. - Къуиижь ЦIыкIy и джанэр зэфIетхъри, Бажэм и щхьэм хьэжы сэрыкъыу фIешыхь. - Сэ иджыпсту мы мэзым сыхыхьэнурэ унэшхуитI сщIынущ, - жи.- Уэ хэлъади мы мэзыжьыр къызэхэжыхь: «Фу, бажэмэ! фу, дыгъужьымэ!» - жыпIэурэ. ТIэу-щэ къызэхэжыхьи, Ерысто Iуащхьэ тетIысхьэж. Къэхъуар сыт жаIэнурэ нызэхуэсынущ абдеж бажи дыгъужьи. Уахуэмыпсалъэу куэдрэ зэгъэлъэIуи, итIанэ яжеIэ: «Сэ бажэ къызэрыкIуэм сащыщыжкъым, - жыIэ. - Сэ хьэж сщIащ, тхьэм срищIасэщи, сыдыгъуэжыркъым, псэ згъэныжыркъым, сшхынур уафэм къысхуредзых». Абдежым кхъужьейм къыпыхунурэ уи пащхьэм джэд гъэжьа нихуэнущи, умынэпсейуэ хьэжы шхыкIэу шхы. Дэри хьэж тщIынущ жызыIэр, фынакIуэ Чэбэм жыIи, а унэм къаши, дыгъужьыр зы пэшу, бажэр нэгъуэщI пэшу, зэхэгъэкI. АдэкIэ сэ си Iуэхужщ!

Къуиижь ЦIыкIy зэрыжиIам ещхьу ещI Бажэжь цIыкIуми, Ерысто Iуащхьэ къытотIысхьэж. Бажэрэ дыгъужьу мэзым щIэсыр Къызэхуосри Бажэжь цIыкIy и пащхьэм къотIысхьэ. Мыдрейми зигъэпагэу зрегъэлъэIу-зрегъэлъэIури, итIанэ къажреIэ:

- Зи уз кIуэдынхэ, - жи, - сэ Чэбэм сыкIуэри хьэж сщIащи, фэ сыфщыщыжкъым: сыдыгъуэжыркъым, псэ згъэныжыркъым. Гуэныхьу сщIар къысхуэгъуащи, иджы сотынш: си шхыныр уафэм хьэзыру къохуэх, - щыжиIэкIэ, мэз джэд гъэжьари и пащхьэм къохуэ, езыми зигъэхьэжыуэ хуэмурэ ешх джэд гъэжьар.

Мо зэхуэса къомым я гурыIупсыр къаIурыжу къызэхокъугъэ:

- Дэри хьэж тщIынущ, - жаIэри.

Бажэм кърешажьэр аби, бажэрэ дыгъужьу зэхуэсар къешэри, зэхэдзауэ ПэшитIым щIегуашэ, бжэр егъэбыдэжри Къуиижь ЦIыкIy хъыбар ирегъащIэ. Мори хуэхьэзырти, зырызыххэу къыщIишурэ, жэнэтым егъакIуэ, я фэр техауэ.

- Иджы, Бажэжь цIыкIy,_ жеIэ Къуиижь ЦIыкIy, - мы къомыр брамым теслъхьэнщи, уэ утезгъэтIысхьэжынщ, уехыурэ, псым утесу уехыурэ, си щыкъу къуажэм узэрынэсу, уэихькIэ гуо, пщым и пхъур псым ехь, жыIи. ЦIыхур къыдэжынщи, фыхахыжынщ. АдэкIэ зумыгъэгувэу пIалъэ ети, къэкIуэж.

ЯщIащ апхуэдэу. Бажэри фэ къомри псым хахри:

- Дэнэ щыIэ хъыджэбзыр? - жаIэ.

- Хъыджэбзыр и адэ и унэ исыжщ, мы абы и уасэращ, - щыжиIэкIэ, пщым деж нагъэс.

- Мыр сыт, мыпхуэдизу фызыгъэпскIар? - жи пщыжьым.

- Псым дыкъыщикIым, ди гур зэтрихри лIыри выри ихьащ, фэм и ныкъуэри дэкIуащ, - жи, къопщэ Бажэр.

- Сэ къезгъэлыфар мы тIэкIуращ.

- ПсынщIэу! - жаIэри лIипщI йоувалIэр аби, къабж.

Kъaбжам къундузыфипщIрэ дзыдзафэ тIощIрэ щIигъуу къышIокI.

- Мыр дауэ?- жи пщыжьым.

- СлIо-тIэ ди зиусхьэным фэ зырызу ибжурэ кърилъхьэн, лей гуэри къыдэкIуагъэнщ: лейр гуащэм джэдыгу хуэфщIи, зэфIэкIаш, - жи Бажэм . - Иджы сыт махуэм нысашэ дыкъакIуэ хъун?

- Нысэр, фыфеищи, фыщыхуей махуэм фыкъакIуи фшэ, дэ дыхьэзырщ!

Бажэжь цIыкIyp къосыж, и ауаныр япэ иту:

- ЗэфIэкIащ, зи уз кIуэдын, псори зэзгъэпцIащ, - жи. - Иджы гуащэ нысащэр зыщIэпшэну пщыIэр къызэгъэпэщ!

- НтIэ, пщэдеи фызышэ докIуэ. – жи Къуиижь ЦIыкIy.

- Ахаи, тхьэ! - жери къыщодыхьэшх Бажэр. - А уи шылэ къэпталыр щауэ фащэ дэгъуэкъэ езыр!

- Умыгузавэ, Бажэжь цIыкIy, езы пщым щымыгъ фащэкIэ сыдыхьэнщ сэ абы я деж! – жери езы Къуиижь ЦIыкIyи мэдыхьэшхыж.

Нэху къокIри йожьэ. Псым зэрызэпрыкIыу Къуиижь ЦIыкIy унафэ гуэр хуещI:

- Бажэжь цIыкIy, - жи, - жэи, пщым и пщIантIэм кIий-гуоуэ долъадэ. Къэхъуар сыт щыжаIэкIэ, яхуэгъ: хэку угъурсызщ мы фызэрысыр, яжеlэ, фызышэр псым дыкъикIа къудейуэ иныжь гуп къыттеуэри, ди цIыхуи, ди ши, ди ви яшхащ фи малъхъэр лIыгъэкIэ ятекIуэри ирихужьэжащ, жыIи, щыгъын нэхъыфIыIуэрэ пщым и фитонымрэ къеIыхи, къэху! - жери.

Бажэжь цIыкIум апхуэдэу ещI.

Бажэр кIий-гуоуэ щыдэлъадэкIэ, пщыжьыр щтыIэщтаблэу къыщIож:

- Сытыр къэухъу, сытыр къэущIэ? - жери

- КъэхъункIэ уфIэмащIэ, - жи Бажэм: - фи хэку дыкъызэрихьэу иныжьибл къыттоуэри цыхуи, шыи, выи къамыгъанэу яшх!

- Си малъхъэри яшха?

- Уи малъхъэм нэмыщIамэ, сэри саIэщIэкIуэдати: лIыгъэкlэ ятекIуэри ирихужьэжащ, ауэ щыгъыну щыгъар зауэм хэкIуадэри пцIанабзэу къэнауэ псы Iуфэм Iусщ, къыIукIыну мэукIытэри.

- АтIэ Iэмалу диIэр сыт? – мэгузавэ пщыжьыр.

- Уи щыгъыным сыхэгъаплъи, темыукIытыхьын хуэдэу зыгуэр

къахэзгъуатэмэ, хуэсхьынщ!

Пщым фащэу иIэр унэкум кърелъхьэ, Бажэр хоплъыхьри

я нэхъыфIыр къыхех:

- Мыр схущегъэтIагъэмэ сеплъынщ, псынщIэу уи фитоныр : зэщIегъащIэ!- жери, зэщIрегъащIэр аби, йотIысхьэри къыдож.

Къуиижь ЦIыкIум пщы фащэмкIэ зехуапэр аби, плIэплIэжу фитоным илъу къыщыдэхьэкIэ, пщыжьыр унэм къыщIож, гуащэмрэ нысащIэмрэ щхьэгъубжэм къыIуолъадэри къыдоплъ:

- Алыхь-алыхь, абы и фитон исыкIэр пащтыхь исыкIэм хуэди! - жи гуащэм. - МалъхъэкIэ дехъулIащ, алыхьым ди унэр къибгъащ.

Арати, хьэгъуэлIыгъуэр ирагъажьэри, йошхэ-йофэ, мэджэгу, шыхэр къагъафэ, джэгуакIуэхэм дунейр якъутэж. Жэщибл-махуиблкIэ джэгуа нэужь, Бажэм унафэ ещI къежьэжынхэу. Пщым и фитоныр кърахулIэ, нысащIэр IэплIэкIэ къахьри кърагъэтIысхьэ, шауэр бгъурагъэтIысхьэж, Бажэми абы закъыбгъурегъахуэри, къожьэж. Пщыжьри, гуащэр къыбгъурысу, къакIэлъыдокI тешанкIэкIэ, мы ди пхъур зэттам я псэукIэм дыкъеплъынщ жыхуаIэу. Пщыжьым и унафэкIэ псым лъэмыж тралъхьати, лъэмыжымкIэ зэпрокIри драгъэзей.

Къуиижь ЦIыкIу Бажэм йохъуцацэри кърегъажьэ. КъакIуэм - къалъэурэ, а псыхъуэшхуэм пщыIэ дапщэ дэсми телъадэурэ Бажэр йоупщI:

- Мыр хэт зи пщыIэр? - жери.

- Иныжь зэшищым я пщыIэщ,- къыжраIэ.

- НтIэ мо къакIуэ къомыр флъагъурэ?

- Сыт ахэр зищIысыр?

- Пщы уэлийм и дзэращ, иныжьищыр яукIыну къокIуэ, зывбзыщI!

- Сыт жытIэу?

- Пщы уэлийм и къуэ кIасэм дрейщ жыфIэ, фыкъелыну фыхуеймэ!

Фитоныр пашэу, тешанкIэр абы кIэлъыкIуэу, шу гъусэхэр я ужьым иту фызышэ гупыр шыхъуэ пщыIэм носри - хуарэм псыхъуэр яуфэбгъуауэ! Пщыжьым ар егъэщIагъуэри, щIоупщIэ:

- Мыр хэт и шыхъуэ пщыIэ? - жери.

- Пщы уэлийм и къуэ кIасэм! - къыжраIэ.

Йожьэжри, кIуэм-лъэурэ, жэмыхъуэ пщыIэм нос: былымым псыхъуэр яуфэбгъуащ:

- Мыри хэт и жэмыхъуэ пщыIэ?

- Пщы уэлийм и къуэ кIасэм!

Аргуэру йожьэжри, кIуэм-лъэурэ, мэлыхъуэ пщыIэм нос: я хъушэм гъуни нэзи иIэкъым:

- Мыри хэт и мэлыхъуэ пщыIэ? - жери пщыжьыр щIоупщIэ.

- Пщы уэлийм и къуэ кIасэм! - къыжраIэ.

Сыт хуэдэ пщыIэ хуэзами, аращ къыжраIар.

Йоуэри, Къуиижь ЦIыкIу аргуэру Бажэр къреджэри йохъуцацэ. Бажэм ерэхъу жеIэри, йолъ аби, цIыву дожей. Жэм-лъэм, жэм-лъэурэ, унищ зэтет хуозэ: и лъабжьэр дыжьынщ, и кур дыщэщ, и щхьэр налкъутщ. Унэр гъуаплъэ бжыхькIэ къэдзыхьащ: Бажэр накIуэпакIуэу долъадэри кIий-гуоуэ унэм щIопкIэ:

- Дэнэ щыIэ мы иныжь делэхэр? - жери.

Зэшищыр къыщолъэт:

- Сыт узыхуейр, гъуэгу мыгъуэм ежьэн? - жаIэри. - Къэхъуар жыIэ!

- Къэхъуар флъагъунщ, мо къакIуэр къэсмэ! - жи Бажэм.

- Хэт къакIуэр? - жаIэри зэшищми я фэр покI, шэхум хуэдэу.

Иныжьхэр бланэ щхьэкIэ къэрабгъэщ, ин щхьэкIэ делэжьхэщ: щхьибгъу зыфIэтми и щхьибгъури зы цIыхущхьэ уасэкъым.

- Къуиижь ЦIыкIу фщIэжрэ? - жи Бажэм, и пащIэкIэм щIэгуфIыкIыу.

Иныжьхэр къыкъ мэхъу:

- М-м-мывввэр и-и-ихузу псы къы-къы-къыщIэ ... къыщIэзззыхури? - жи шынэхъыщIэм.

- Мис а Iэ лъэныкъуэкIэ щIым и бынжэр къыхэзылъэфыр! - жи Бажэм.

Иныжьхэр мэкIэзыз :

- А вы ехъуа зи шэджагъуашхэри? - жи курытым.

- Мис а псывэм имысыр, уэлэхьэ! - жи Бажэм.

Иныжьхэр мэкIэкуакуэ:

- А иныжь джатэ зыпэмылъэщри? – жи шынэхъыжьым.

- Мис а гъущI гъэплъа IэдакъэкIэ къэзыгъэшу шыкIэ закъуэкIэ уафэм дэкIуейр, уэлэхьэ! - щыжиIэкIэ, зэшищри - цIытхъытхъ! - щIоцIэфтри, щхьэж и занщIэ и гъуэгуу, зэбгрож, къэгъазэ ямыIэу.

Бажэм унэр зэщIикъуа къудейуэ, фызышэ гупыр къыдолъадэ.

- Дэнэ кIya си пщIантIэдэтхэри, си унэIутхэри? - жеIэри Къуиижь ЦIыкIу и напщIэр зэхеукIэ. - Пщы уэлиймрэ гуащэмри щхьэ къытпемыжьэрэ?

Бажэм лъэгуажьэмыщхьэ зрегъауэ:

- Зиусхьэн, уэ фызышэ узэрыкIуар къащIэри, иныжь зэшищыр къатеуэщ аби, яхьащ, - жи.

- НтIэ абыхэми я гъащIэ Iыхьэр яухауэ бжы!- жери, и джатэм щепхъуэкIэ, Бажэр къыпоув:

- Зиусхьэн, - жи, -уэ нысащIэр къэбгъанэу абы ущIэкIуэн щыIэкъым, уэркъхэм яжесIэнщи, згъэкIуэнщ! - жери, дож аби, мэз гъунэгъур къызэхежыхь аби, къокIуэж: - ЗэфIэкIащ, зиусхьэн, иныжьищми я дуней гъащIэр яухащ.

- Айдэ-тIэ! - жаIэри абдежым мазэ хьэгъуэлIыгъуэр къызэIуах, джэгуакIуэхэр къраджэр аби, йошхэ, йофэ, мэджэгу, батэкъутэр ягъэш. Мазэр докIри пщыжьыр мэкIуэж, гуащэр къыбгъурысрэ шу гъусэхэр я ужьым къиту.

МыдэкIэ щауэмрэ нысащIэмрэ гу зэщахуэжри тхъэрэ шхэуэ къызэхуонэж. Бажэри абы ядотхъэри иныжьищым я мылъку къэнам лъакъуащхьэкIэ хэтщ.

Апхуэдэурэ здэпсэум, Къуиижь ЦIыкIу и гум къокI и шынэхъыжьитIыр аби, фитоным йотIысхьэри макIуэ лъагъунлъагъу. МакIуэри, нэхъыжьитIым я былымхэр зэрахъуэжын щхьэкIэ зэпсалъэ-зэдауэу ирохьэлIэ:

- Сыт къэхъуауэ фыщIызэдауэр? - жи Къуиижь ЦIыкIу.

Мо тIум къацIыхужыркъыми, лъэгуажьэмыщхьэ зыкъыхурагъауэ:

- Зиусхьэн, гущIэгъу къытхуэщI! - жаIэ. - Дянэжь тхьэмыщкIэм къыщIэна былымыр тхуэгуэшыркъым: зэ зым витIыр лъосри ишхын имыIэу къонэ, зэ адрейм жэмитIыр лъосри зэрывэн имыIэу къонэ. Сыт тщIэнур?

- Сыт щхьэкIэ, фэ зэшищ фыхъуу щытакъэ: дэнэ кIya фи къуэш ещанэр? - жи Къуиижь ЦIыкIу.

МыхъуратIрэ ШыратIымрэ я щхьэр къыфоху:

- Ар Къуиижь ЦIыкIути, едмытIауэ дэтхуащ, - жаIэри.

- НтIэ, делэжьхэ, фи жэм зырызрэ фи вы зырызу щхьэ фымыгуэшрэ?

- Вы зырызкIэ увэ хъуркъым.

- Дзейуэ фызэгуэхьэ!

- Алыхь-алыхь, ар дигу къызэрымыкIа! - жаIэри мэгуфIэ, долъей щынэхъыжьитIыр.

Къуиижь ЦIыкIу и къуэшитIым унэ зырыз яхурегъэщI, фыз зырызи къахуешэ, зыхэпсэукIын мылъку яретри, езыр и унэ къокIуэж аби, тхъэрэ шхэуэ илъэсищэкIэ мэпсэуж.

43. ПКIАУЭ И ДЖЭШ ДЗЫКIЭР

Пэжи пцIыи - тхьэм ещIэ, ауэ къуажэ гуэрым цIыхубз гуэр дэсти, и лъхуэгъуэр къыщыблагъэм, джэш иригъэдзащ, жи, къэслъхунур щIалэу пIэрэ, хъыджэбзу пIэрэ жыхуиIэу. Джэшыдзым и джэшыр тредзэри: «Тхьэ, пкIауэ къэплъхуну къокIым!» - жи. ЕтIуанэу тредзэри: «Тхьэ, и насып зыхэлъри пцIырам!» - жи. Ещанэу тредзэри: «Тхьэ, пэжым тетыхукIи и кIэныр къимыкIыну!» - жи.

Сыунэхъури сытIысыжащ жиIэри, фызыр къэкIуэжащ. Еуэри, и чэзур къэсщ аби, щIалэ къилъхуащ. ЩIалэр уэрамым зэрыдыхьэу, ПкIауэ къыфIащри, и цIапэр ящыгъупщэжщ аби, цIэ лейм къытенащ.

ПкIауэр лIы мэхъу, фызи къыхуашэ, унэуи ягъэтIысыж, ауэ и гъащIэр лIыщIэу ихь мыхъумэ, витI къызэрищэхун хузэгъэпэщыркъым. Апхуэдэу здэпсэум, йоуэри, махуэ гуэрым мэз кIуауэ, пхъэ пиупщIу здыхэтым, чыцэ Iувым хэпхауэ хэту къелъагъу къуажэпщым и шагъдий псыгъуэр. Ар Iуэху ищIри, къэмыкIуэжу кIэлъыплъащ шым и Iуэху зэрыхъум.

Жэщ хъущ, мазэр къыщIэкIри - зы шу къэсащ. Мазэ нэхур шум и нэкIу щридзэм, ПкIауэм ар къицIыхуащ. Шум шагъдий псыгъуэр иришажьэри ежьэжащ, мэзакIуэри и унэ къэкIуэжащ, си мыIуэхущ ар жиIэри.

АрщхьэкIэ, йоуэри, етIуанэ махуэм гъуо маджэ, жи, пщым и пщIэгъуалэ псыгъуэр ядыгъуащи, ар къэзыгъуэтыжым выгу зэщIэщIарэ жэм зэщIэсрэ иритынущ жери, си кIэным и къикIыгъуэ хъуа хуэдэщ жери, ПкIауэр макIуэ пщым деж:

- Зиусхьэн, - жи, - уи шыр сэ къьщхуэсшэжыфынукъым, ауэ уэрэ дэрэ фIэкIа щымысу джэщ сыбгъэдзмэ, здэщыIэр бжесIэфынущ.

- Мы дунейм пхуэзмыщIэн тет! - жеIэри хьэщIэщым щIешэ, бжэр къегъэбыдэжри, - тедзэ, - жи, - уи джэшыр.

ПкIауэ джэш IэмыщIэ къыздихьати, кърехри тредзэ:

- Мы псыр къыздижымкIэ дэкIуей, зиусхьэн, - жи. - Япэ узыхуэзэ къуажэм блэкI, етIуанэм дыхьи, мывэ шэщ ухуэзэн хуеищ. ПщIантIэм дэтынкIэ хъунущ лIы псыгъуэ цIыкIу, джэду зэрымыкIым икIыфу, хьэ жей къимыгъэушу ебэкъуэфу. А лIым пащIэ бзииплъ тетмэ, абы и шэщым щIыхьи, уи шагъдии псыгъуэр къыщIэпшыжынщ, жи.

- ЖыпIэр сыт, гъуэгу мыгъуэм ежьэн! - жери пщыр къолъ. - А зи гугъу пщIыр си малъхъэращ.

- Уэлей, зиусхьэн, сэ абы зыри хэзмыщIыкI, - жи ПкIауэм. Сэ мы джэшым сритэрмэшу аркъудейщ. Мыбы жиIэр пцIыуэ къыщIэкIмэ, дяпэкIэ джэш тезмыдзэжыну тхьэ пхузоIуэ! - жи.

Пщым и бейгуэлхэр къреджэри егъакIуэ малъхъэм деж. ДэкIа - дэмыкIа жыхуаIэм хуэдэу къосыж, малъхъэри яхэтрэ шагъдии псыгъуэр абы и Iэдэжу.

- Мыр сыт хабзэ, - жи пщым, - мыр дауэ къыпIэщIэущIэ?

- Уэлэхьэ, - жи малъхъэм, - дыгъуасэ шы дыгъу гупым мыр яIыгъыу сахуэзэри, къэсцIыхужщ аби, къатесхыжауэ аратэм!

ПкIауэр и пащIэкIэм щIогуфIыкI, малъхъэм абы гу къылъетэри и нэщхъыр къыхузэхеукIэ.

Пщым и псалъэр и псалъэти, епцIыж хъунутэкъым: ПкIауэр выгу зэщIэщIам исрэ жэм зэщIэсри абы къыкIэрыщIэжауэ къокIуэж.

Арати, Къэбэрдейм хъыбару яхоIуэ, джэшыдз Iэзэ къежьащ жери.

Абы ирихьэлIэу ХьэтIохъущокъуэхэ япхъу гъэфIэным и дыщэ Iэлъыныр мэбзэх. Уэри щIыри ягъэз - ягъуэтыжыркъым. Хъыджэбзыр магъ, гуащэр мабгэ, пщыр мэшхыдэ. Щамыгъуэтыжыххэм, фитонкIэ къагъакIуэри ПкIауэ ирагъашэ:

- Мыращ-мыращ, - жаIэ, - ди лъэпкъым я насыпкъашэу зы дыщэ Iэлъын хъыджэбзым иIэти, кIуэдащ: къэбгъуэтыжмэ, сом мин уэстынщ, къомыгъуэтыжмэ, уи пщэ псыгъуэр пызупщIынщ.

Гузэващ ПкIауэр - абы лъэкIыр езым и щIэжтэкъэ: сэ си кIуэдыжыгъуэр къэсащ, ауэ ныжэбэризэр сытхъэжу схьынщи, адэкIэ зэрыхъуу ирехъу жеIэри, ХьэтIохъущокъуэхэ яхуегъэув:

- Мы хьэщIэщым фадэ пIащIэрэ щынэлкIэ узэдауэ Iэнэ ныщIэвгъэувэ, бжэри быдэу къэвгъэбыдэ! - жи, - Дыгъэр къыщIэкIыxy си гугъу къэвмыщI.

Ерэхъу жаIэри апхуэдэу ящI. ПкIауэр пщы тхъэкIэу матхъэри Iэнэм пэрысщ: нэху щымэ, къращIэнур игу къокIыжри къызэфIонэ; къызэфIэнэхукIэ, фадэ пIащIэм йофэри, игу къызэрогъуэтыж. Апхуэдэу здэщысым, жэщыбг фIэкIауэ, щхьэгъубжэм зыгуэр къытоуIуэ. ПкIауэр щхьэгъубжэм доплъри - ХьэтIохъущокъуэхэ я унэIут фызыжьыращ.

- Уащхъуэри Мыващхъуэ КIанэри узогъэлъэIу, - жи, - сомыIуатэ: шейтIан къыстекIуауэ аращ, си мыхабзэ мыгъуэу къысIэщIэщIащ.

- СощIэ, - жи ПкIауэ, - уи мыхабзэ къызэрыпIэщIэщIар! Сэ укъэслъыхъуэну сыныщIэкI хъуртэкъым, укъызэрыкIуар фIыуэ пщIащ.

- НтIэ Iэлъыныр уэстынщи, уэ зэгъэзэхуэж!

- Хьэуэ, - жи ПкIауэ. - Сэ сыкъыщыдыхьэм зы къаз хужьыбзэ слъэгъуащ ещIэкъуауэу...

- ЩыIэщ.

- НтIэ Iэлъыныр иджыпсту хупцIынэм хэлъу абы егъэшхи, уэ гъуэлъыж! - жреIэ, абыкIэ зэгуроIуэри зэбгъэдокIыж.

Нэху мэщ, дыгъэр къыщIокIри, пщыр къос ПкIауэм деж. ПкIауэр пырхъыжу хэлъщ мэжейри. Пщым еудыныщIэри къегъэуш:

- СлIо, си тIасэ цIыкIуу сиIэ, Iэлъыныр къэбгъуэтыжа, хьэмэрэ уешхэ-уефэу зыбгъэукIуриижауэ ара? - жери.

ПкIауэр и нэм щIоIуэтыхь:

- УмыпIащIэ, - жи, - зиусхьэн, моуэ зы пщтыр гуэр дегъафэ!

Пщым унафэ ещIри, хьэщIэм зрагъэтхьэщI, къалмыкъ шей пщтыр къыхуахьри ирагъафэ.

- ЖыIэ иджы: къэпщIа ди дыщэ Iэлъыныр зыдыгъуар? - жи пщым.

- УмыпIащIэ, зиусхьэн, моуэ жьы къабзэм дыхэгъыхьэ! - жи Пкlауэм.

ХьэтIохъущокъукъуэм хьэщIэр къыщIешри зыIурегъэу, и нэгу зрегъэужь

- ИIэ, - жи, - иджы, дыщэ Iэлъыным и хъыбарыр жыIэ: хэт зыдыгъуар? Дэнэдей щигъэпщкIуар?

- Зиусхьэн, - жи мыдрейм, - фи дыщэ Iэлъыныр ядыгъуакъым!

- Дэнэ-тIэ здэкIуар, къазым яшха? - мэгубжь ХьэтIохъущокъукъуэр.

- Тэмэм, - жи мыдрейми, - къэпщIащ: зыщымылъыпхъэ къыщывнати, къаз гуэр ирихьэлIэри иригъэлъэтэхащ.

- Нахуэу тхьэр умыгъэпцIым, къэхь къурIэн! - жери пщыр къызэщIонэ. - Iэлъыныр къыпхуэгъуэтыжатэкъыми, ар хэкIыпIэу къэбгупсысауэ аращ, - жи. - Ауэ, уэлэхьи, сэ апхуэдэ цIыкIукIэ усIэщIэмыкIын: къуажэм къазу дэтыр сыукIауэ щытми, уи пцIыр къыщIэзгъэщынщи, жылэми ялъагъуу уи пщэ псыгъуэр пезгъэупщIынкIэ! - жи.

- Зиусхьэн, - жи ПкIауэм, - апхуэдиз къаз щIызэтебукIэн щыIэкъым. Абы нэхърэ, - жи, - уи къазым къаз хужьу хэтыр къыхегъэгъэкIыт!

Пщым унафэ ещIри, къаз хужьхэр къыхагъэкI.

- Ярэби, къаз хужьхэм яхэмыту пIэрэ къаз щIакъуэ?

- Яхэтщ.

- НтIэ ар фыукIи, и шхулъэм фиплъэт! - жи ПкIауэм.

Къаз щIакъуэр яукIри и шхулъэм Iэлъыныр кърахыж. ХьэтIохъущокъукъуэри зи псапъэ емыпцIыж пщыти, сом миныр бжарэ хъуржын цIыкIум илъу къретри, ПкIауэр къеутIыпщыж.

ПкIауэр джэшыдз цIэрыIуэ мэхъу. Жылэр щызэблокI и унэм.

ЖиIар щытехуэм деж ягъэщIагъуэу яIуэтэж; щытемыхуэм деж жиIap тэмэму къыдгурыIуагъэнтэкъым жаIэри, езым зытралъхьэж.

Йоуэри, абы ирихьэлIэу, ХьэтIохъущокъукъуэм деж хъаныкъуэр къыщопсых. Ауэрэ уэршэрым хэту ПкIауэм и хъыбарыр зэхех абы. Зэхех аби, и фIэщ мыхъуу, «гъущэу пцIыщ» жеIэри къоув:

- Адыгэ тхьэгурымагъуэт сымылъагъужу къэнэжар! - жи.

Баз зэпохьэри, ПкIауэр кърагъашэ. Хъаныкъуэр зэрилъагъуу ПкIауэр къогузавэ: «Емынэм сызэримыхуэмэ, щхьэ си мыIэщIагъэмсыпыхьат: си кIуэдыжыгъуэр къыщысар мис иджы хуэдэщ», - жи игукIэ.

Хъаныкъуэм зыбгъэдешэри къыжреIэ:

- Иджы, - жи, - лIыжь цIыкIу, мы хьэщIэщым щIэсу хъуар дыщIэкIынурэ бжэи щхьэгъубжи къэдгъэбыдэнущ. Абы и ужькIэ сэ зыгуэр си IэмыщIэ илъу сыкъыщIыхьэжынущ, щыхьэтищ си гъусэу, - жи. - Си Iэгум илъыр къапщIэрэ - дыщэ меркIэ уэстынщ, къомыщIэрэ - уи пщэ псыгъуэр пызупщIынщ.

Хъаныкъуэм зэрыжиIам хуэдэу ящIри, куэд дэмыкIыу къыщIохьэж, ХьэтIохъущокъукъуэмрэ нэгъуэщI лIитIрэ и гъусэу:

- Тедзэ, - жи, - уи джэшыр: тхьэр бгъэпцIащ, уэ а си Iэгум илъыр къомыщIэмэ!

ПкIауэм и джэш тIэкIур идза щхьэкIэ, къикIыр къыбгурымыIуэмэ, сыт къипхынт, «мы зэ закъуэм си кIэныр къикIыжатэмэ, сэ дяпэкIэ мыпхуэдэ Iуэху сыхэмыхьэжынт сыпсэуху!» - жери тхьэ еIуэ. АрщхьэкIэ и джэшхэри бзагуэщ, езыми жиIэнур ищIэркъым. И гугъэр щыхихыжыпэм, къыжьэдэхуащ, жи, мыпхуэдэу, и щхьэм хужиlэжурэ:

- Ей ПкIауэжь цIыкIу тхьэмыщкIэ мыгъуэ, зэ упкIэри уаIэщIэкIщ, тIэу упкIэри уаIэщIэкIщ, ещанэм хъаныкъуэм и IэмыщIэм уриубыда мыгъуи! - жери.

Ар щыжиIэм, хъаныкъуэм и жьэр Iурыхуащ, жи: и Iэгур иущIри - ныкъуэпIытI хъуауэ пкIауэжь цIыкIу илът, - жи.

- Тобэ, тобэ! - жиIащ, жи, хъаныкъуэм. - И нитIкIэ илъэгъуам хуэдэу къищIакIэ къэхь къурIэн! - жи. - Зэ сепхъуэри сIэщIэкIащ, тIэу сепхъуэри сIэщIэкIащ, ещанэм къэзубыдат.

Хъаныкъуэм и дыщэ меркIэр къритащ. ХьэтIохъущокъукъуэм сыкъэпщэхужащ жиIэри и фитоныр къритыпэри къиутIыпщыжащ.

Езым базыр къыфIихьат хъаныкъуэми, къуентхъыу иIыгъыр къыхуэнащ.

Абы и ужькIэ ПкIауэм, тхьэ иIуэри, джэшыр игъэтIылъыжащ.

44. IЭЩIАГЬЭ ДАХЭ

Еуэрэ-еуэрэт, жи: къуажэ гуэрым лъхукъуэщауэфI дэст, жеIэ. Абы пхъу закъуэ иIэт, и адэр IэдиихукIэ къеджэу, хьэблэр Дыгъэ НэхукIэ еджэу. Дыгъэ Нэху и нэ къуэлэнитIыр зытеплъар и IитIымкIэ ищIт. Дауи, Дыгъэ Нэху и цIэр зыгъэIуар и дахагъэмрэ и Iущагъымрэт - набдзэ зытелъым я нэхъ дахэт ар!

Абы я гъунэгъу къуажэм - мис мо Арщыдан хуэдэм - зы пщы фыз къэмыши дэст, жеIэ, и адэр лIэри мылъкушхуэ къыхуигъэнауэ.

А пщы щIалэм нэхърэ нэхъ щIалэ бжьыфIи Къэбэрдеи псом истэкъым. Абы и анэр къызэреджэр Дыгъэ-Мазэт, и ныбжьэгъухэм жаIэр ГъущI Iэпщэт - апхуэдизкIэ бланэт, жи, ари!

Арати, Iэдиихум и хъыбарыр ГъущI Iэпщэ щызэхихым, къеплъыну къэкIуащ. Къуажэпщыр и ныбжьэгъути, абы деж къекIуалIэри къелъэIуащ.

- Си ныбжьэгъу, Дыгъэ Нэху къаши сегъэплъ! - жиIэри

Ар къуажэпщым игъэщIэгъуащ:

- А зиунагъуэрэ ар лъхукъуэщауэм ипхъущ! Уэ лъхукъуэлIыпхъу къомышэмэ, пхуэдэ бгъуэтыркъэ? - жиIэри.

- Хьэуэ, къаши, сегъэплъ!

Къуажэпщым:

- Фыжи къафшэ! - щыжиIэм, ГъущI Iэпщэм ар идакъым:

- Уи фитон нэхъ дахэр зэщIегъащIи, гъакIуэ: хэт ищIэрэ, ар сэ къэсшэнкIэ хъунщ, си гумм ирихьын хуэдэу, къыщIэкмIэ, -жери.

Къуажэпщым фитон нэхъыфIыр игъакIуэри Iэдиихур къригъэшащ. ХьэщIэм зригъэтхьэщIын хуэдэу тас-къубгъан иIыгъыу Дыгъэ Нур щыщIыхьэм, пщы щIалэр къеплъри:

- Ау, - жиIащ, жи, - сыту упсэущхьэ дахэ! Ярэби, мы тхьэIухуд жыхуаIэу мэзым щIэсхэм уащымыщу пIэрэ уэ? Уэ цIыху цIыкIум укъалъхуауэ сыткIэ си фIэщ хъун! – жеIэ.

- ТхьэIухудым я нэфI къыпщыхуэ, Дыгъэ-мазэ, сэ цIыху цIыкIум сащыщщ: сопщафIэ, сожьыщIэ, мастэни къизоу, бганэри щIызолъхьэ. Уэ упщщ, Дыгъэ-Мазэ, лъхукъуэлIыпхъу аун пщIыну пхуэзгъэфащэркъым.

- Уащхъуэ Мыващхъуэ КIанэ, сэ си Iуэхум джэгу хэмылъ: си псэм фIыуэ уилъэгъуащи, укъыздэкIуэмэ, укъэсшэнут! – жеIэри пщы щIалэм тхьэ еIуэ.

- Уэ уи Iуэхум джэгу хэмылъыр пэжу щытмэ, сыбдэкIуэнт: уэри си псэм жагъуэу уилъэгъуакъым, ауэ IэщIагъэ дахэ уимыIэу дауэ сыбдэкIуэн? Iэщагъэ дахэ зэгъэгъуэти, итIанэ дызэпсэлъэнщ! – жи Дыгъэ Нэху.

- Ау! – жеIэри егъэщIагъуэ. – Уэ ухъыджэбз Iущу жаIати, мы жыпIэр сыт хьэдыгъуэдахэ? Сэ сыпщщ, IэщIагъэ сыту сщIын: дэ дызыхуей сытым дежи дгъуэтынущ! – Ар жеIэри тас-къубгъаныр щIрегъэхыж, зитхьэщIын имыдэу.

Iэдиихур къопсалъэри:

- ГъущI Iэпщэ! – жи. – Дунейр шэрхъщи, мэкIэрахъуэ: нобэ упщмэ, пщэдей умыпщыжынкIэ мэхъу. Iэщагъэ дахэращ мыкIуэдынур!

- А зи унэ бэгъуэн! – жеIэри ар и жагъуэ мэхъу Дыгъэ-Мазэ. – Сэ мылъкуу сиIэр мылъытэщ: уи бын я быныж къэлыжынущ. – Сыт сэ IэщIагъэкIэ сыбгъэщIэнур? – А жеIэри ГъущI Iэпщэ хьэщIэщым къыщIокIыж, шхэн имыдэу.

- ГъущI Iэпщэ! – жи Iэдииху аргуэру къопсалъэри. – Мылъкур уэсэпсым хуэдэщ: дыгъэ тепсэмэ, бахъэ мэхъури, жьым ехьыж. Нобэ дыщэр къолъэлъэхыж – пщэдей уэ пхуэдэпщ къокIуэри уи мылъкури уи былымри птрех: дунеижьыр апхуэдэущ къызэрекIуэкIыр. Iэщагъэ дахэращ зыми птримыхыфынур!

- Уэлэхьи, Дыгъэ Нэху, - жи Дыгъэ-Мазэм. – Сэ а уэ уи гугъэ цIыкIухэм сыщыщымыIэ. Сэ пцIанэу дунейм сыкъытенэми, шыпщэрыкIкIэ сыпсэуфынущ, Къэбэрдейр къызэхъуапсэу. Сэ сыгъущI Iэпщэщ, джатэр согъэхуэрахуэри хуарэшри си Iэдэжщ. - Сыт сэ IэщIагъэ зэрызыбгъэщIынур? - Ар жеIэри ГъущI Iэпщэ къошэсыж, къэнэн имыдэу.

- Ей ГъущI Iэпщэ, ГъущI Iэпщэ! - жи Iэдииху кIэлъокIуатэри. - ГъущI Iэпщэми джатэ Iэпщэр щыIэщIэху къохъу: удэхуэхмэ, сыт пщIэжын? Пщы дэхуэхмэ, мэкIуэдри, пщылI дэхуэхмэ, къокIуэж: IэщIагъэ дахэращ дэхуэхар къыдэзыхыжыр!

Дыгъэ-Мазэр щIалащэ хъунти, зегъэгусэри къокIуэж.

- Сыт уи къуентхъ, си Дыгъэ-Мазэ? - жери къоупщI и анэ гуащэр.

- Нобэризэм къуентхъыншэу къэзгъазэмэ, сыт хъун, ди анэ гуащэ! - жи ГъущI Iэпщэм, и пащIэкIэм щIэгуфIыкI хуэдэ ещIри. Лъхукъуэщауэм ипхъу дахэр къызэпэгэкIащ: IэщIагъэ уимыIэу сыбдэкIуэнукъым - жи. - Абы щхьэкIэ гъукIэ-пхъащIэу сежьэжын?

Гуащэр цIыхубз губзыгъэу къыщIэкIынти:

- Бетэмал, - жеIэ, - къуэ Iущ сиIамэ, мис а хъыджэбзыр нысэ схуэхъунт сэ! - жери.

«Алыхь-алыхь, сыщыуэрти! Сэ си анэм нэхъ губзыгъэ бзылъхугъэм яхэткъым, абы щигъэдурыскIэ тэмэм хъунщ Iэдиихум и жыIар!» - жеIэри ГъущI Iэпщэр Гуэбэшым макIуэри дыщэкI Iэзэу зегъасэри къокIуэж; къыздэкIуэжам йоувалIэри, узыримыгъэплъ жыхуаIэм хуэдэу дыщэ бгырыпх ещIри, «Дыгъэ Нэху» жиIэу тетхауэ хурегъэхь Iэдиихум. Iэдиихур бгырыпхым йоплъри мэгуфIэ:

- Мис иджы, укъысхуеймэ, сыбдокIуэ! - жеIэри къыхуеIуэхуж. ГъущI Iэпщэм Iэдиихур къешэ, мазищ хьэгъуэлIыгъуэ хуещIри, псэууэ мэтIысыж. Илъэс нэхъ дэмыкIыу Iэдиихур малъхуэри Дыгъэ Шыр и цIэу щIалэ къелъху. Си щIалэм и хьэтыркIэ, жеIэри ГъущI Iэпщэр зекIуэ макIуэ. ЗекIуэ здэкIуам, Iэрыубыд мэхъури, Кърым хъаным и хьэпсыжьым ирадзэ.

МащIэрэ иса-куэдрэ иса Дыгъэ-Мазэр а хьэпсым, сытми, къулейсыз ихъухьу щыхуежьэм, игу къокIыж IэщIагъэ дахэ зэриIэри, Хъаныжьым хуеIуэху:

- Мыращ, сэ IэщIагъэ дахэ сиIэщ, сэбэп сыпхуэхъуфынущ, жеIэри.

- Алыхь-алыхь, IэщIагъэ дахэ зиIэкъэ дэ тхуэмыгъуэтыр! - жаIэри кIыщ хуащI, Iэмэпсымэ лъапIэхэр кърат, ГъущI Iэпщэм хъаным и пхъум дыщэ Iэпщэхъу хуещIри хурегъэхь.

- Алыхь-алыхь, тхуэмыгъуэту къэдгъуэта! - жаIэри мывэ сэрей лъагэкIэ къащIыхь, удыхьи удэкIи мыхъуу.

Апхуэдэу лажьэм-лажьэурэ, Дыгъэ-Мазэм и IэщIагъэ дахэр хэIущIыIу мэхъури, абы ищIа тхьэгъу, Iэпщэхъу, щIыIу-бгырыпх зимыIэм мыгъуэр и мыгъуагъэу йожьэ; сондэджэрхэм ирашажьэри Истамбыл яшэ, Къэбэрдейми къос. Арати, Дыгъэ Нэхум и пщIантIэм апхуэдэ зысондэджэр къыдохьэри и хьэпшыпхэр къарегъэлъагъу. Дыгъэ Нэхум и нэр тохуэри зы Iэпщэхъу дахэ къелъагъу. И лIым ищIа Iэпщэхъур къимьщIыхужыпIэр иIэт? КъецIыхужри:

- Къызэщэ? - жи.

- Дыщэ меркIэ!

Дыщэ меркIэ къыхуехьри Iэпщэхъур къещэху. Къещэхури: - Мыр дэнэ къипха? Мыр зыщIар дэнэ щыIэ?- жери йоупщI.

- Мыр, - жи. - Истамбыл къисхащ, мыр кърым хъаным и дыщэкIым ищIащ.

- Кърым хъаным и дыщэкIыр дэнэ здэщыIэр?

- Мывэ сэрей лъагэм дэсщ. Мывэ сэрейм бзу лъэта дэлъатэркъым, дыхьэпIи дэкIыпIи иIэкъым. Мывэ сэрейр сэлэтым уэрдыхъуиблу яхъумэ.

Сондэджэрыр дегъэкIыж аби, Iэдиихум и къуэр къреджэ:

- Дыгъэ Шыр, - жи, - иджы уэри лIы ухъуащ, уи адэм и Iуэху зыIутыр пщIэн хуейщ! - жеIэри. ГъущI Iэпщэм и Iуэху къызэрекIуэкIамрэ зэрыхъуамрэ жреIэ. - Иджы, - жи абы и ужькIэ, - мис мыр уи адэм и IэщIагъэщи, ежьи къэлъыхъуэж. ЛIым къуэ сиIащэрэт щIыжиIэр нобэ хуэдэ зы махуэщ: лIы ищIэн тхьэм уигъащIэ! Уи адэм и хуарэ шыщIэм шэс, уи адэ и хуарэ хакIуэр Iэдэжу убыди, кIуэ Кърым. Уи адэм и гъунэгъу щыхъуам деж, хакIуэр Iэмал имыIэу щыщынущ, ар щыща нэужь, умыбэлэрыгъ: абдежыращ лIыгъэ ущыхуеинур.

Дыгъэ Шырым зихуапэщ, хуарэ шыщIэм шэсщ, хуарэ хакIуэр Iэдэжу иубыдри, еуэри ежьащ. И адэм и Iэщэ-фащэр хуарэ хакIуэм тепхащ. Еуэм-кIуэм, еуэм-кIуэурэ, куэдрэ кIуа-мащIэрэ кIya - сытми нос ар кърым хъаныжьыр зыдэс къуажэм. Маплъэри къуажэкум иту къелъагъу мывэ сэрей лъагэ, бзу лъэтар дэмылъэтэфу, дыхьэпIэрэ дэкIыпIэрэ имыIэу, сэлэтым уэрдыхъуиблкIэ къагъэтIылъыхьауэ. Дыгъэ Шырыр йолъэдэкъауэри мывэ сэрейм бгъэдохьэ, и гур «дыгу-дыгу!» жиIэу къеуэу. Хуарэ хакIуэр мывэ сэрейм гъунэгъу зэрыхуэхъуу «И-и-и, хьы-хьы-хьыхь!» жери дунейр къигъэпсалъэу мэщыщ. Ар зэхэзыха сэлэтхэр мащтэри мэукIурий, ар зэхэзыха хъаныжьыр дэгу мэхъу, ар Зэхэзыха хъан фызым щенэж.

ГъущI Iэпщэм ар щызэхихкIэ:

- Уэуий, си хуарэжь! - жери къогуо.

ГъущI Iэпщэм и макъыр зэрызэхихыу, хуарэ хакIуэм зыIэщIеуд аби, малъэри мывэ сэрейм долъэ. МыдэкIэ сэлэт укIурияхэм зыкъащIэжри джатэпэ-бжыпэкIэ къыпоув. Дыгъэ Шырми· зыкъещIэжри, и джатэр ирех аби, къыпэщIэхуэр иупщIатэу ирегъажьэ. Апхуэдэу сэлэт уэрдыхъуищыр иупщIэта нэужь, лъыр, Урыхужь къиуам хуэдэу, ежэхырт, жи. Абы хэту Дыгъэ-Мазэм и хуарэ хакIуэм IэплIэ хуещI, и фащэр зыщетIагъэ, и Iэщэр зыкIэрелъхьэри мэшэс, и хуарэ хакIуэжьым щIопщ уэгъуэ щрихкIэ, къолъэри мывэ сэрейм къыдолъэтыж. Аргуэрым и джатэр кърех аби, сэлэт уэрдыхъуитхур зэтраупщIатэ, хъаным ипхъу нэхъыщIэр, и щхьэ лъэныкъуэр дыщэхуу, и щхьэ лъэныкъуэр дыщэплъу жыхуаIэм хуэдэу, хъыджэбз дахэти, ари къыздрахьэжьэри къокIуэж.

КъэкIуэжу гъуэгу здытетым Дыгъэ-Мазэр къоупщI и гъусэ щIалэм:

- Дэнэ укъикIа, хэтхэ уащыщ, абдеж щхьэ укъыщыхута? - жери.

- Уэлэхьи, ди адэ, Дыгъэ Шыр зыфIащар сэрам! - жи.

- Уа, уэлэхьи, укъэхъумэ, лIы къыпхэкIынкIэ хъунум уэ! - жери абы нэхъ къыфIимыгъэкIыу къокIуэж.

Къосыжри, мазищ бал хуащIыж. Мазищ балым и ужькIэ и лэгъунэм щIохьэжри:

- Уи дахагъри уи Iущагъри зэхуэдэщ уэ, си Дыгъэ Нэху! - жреIэ. - Уэр нэмыщIамэ, IэщIагъэншэу сыкъэнат; IэщIагъэншэу сыкъэнамэ, си гъусахэр зэрикIуэдам хуэдэу, сэри хьэпсым сикIуэдат. Берычэт бесын! - жеIэри и фызым IэплIэ хуещI.

Мис аращ Iэдиихурэ ГъущI Iэпщэрэ я Iуэхур къызэрекIуэкIауэ сэ сщIэр. Ар уи фIэщ мыхъумэ, кIуэи, плъэ: Аргудан и къуажэкIэм деж матхъэ-машхэри щысщ.

45. БАЖЭМРЭ НЫБГЬУЭМРЭ

Еуэрэ-еуэрэт, жи, зы Бажэжь цIыкIу псэут, жеIэ, и гъунэгъу къомым бзаджагъэкIэ ятекIуэу. Псэути, и гъунэгъу къомыр зэхуосри къызыхаху: нэхъ делэу щытамэ, хъарзынэт, дэ нэхърэ нэхъ бзаджэ сыткIэ дыхуей? - жаIэри. «Си сагъызыp бзаджэм хэхуащ: сэ къэзгъэпцIэфын къэзгъуэтынщ, армыхъумэ псэуа сымыхъуну!» - жиIэри, ар мурад ищIщ аби, къежьащ.

КъакIуэм-къалъэм, къакIуэм-къалъэурэ, нэгъуей мащэм йохуэ.

Тхьэусыхафэр игъэшу абы здисым, зы Ныбгъуэжь цIыкIу щхьэпрылъэт пэтрэ къелъагъури къотIыс: .

- Мыр сыт, тхьэмыщкIэжь, - жери, - уэ нэхъ бзаджэ щымыIэу жаIэ, мы цIыхум я Iэмал делэм щхьэ укъиугъапцIэт?

- МышыпIыртIэхъужщыIэ, Ныбгъуэжь цIыкIу! - зыкъыхуегъэхьэфотэ Бажэжь цIыкIум. - Мыбы сипшыжамэ, стекIуэдэнтэкъым.

- Дядэхэр зэмышми, дянэжьхэр зэшыпхъущ: щхьэ укъизмышыжу! - жеIэри, дзэлыкъуэбгъэ къешэр аби, кърырегъэхыж.

Берычэти жимыIэу, бесыни жимыIэу, Бажэжь цIыкIур йолъри, мэзым холъэдэж. Мо мэжэлIар, жэм-лъэм, жэм-лъэурэ, хъым йохуэ. Тхьэусыхафэр игъэшу хьэшым здилъым, Ныбгъуэ цIыкIур КърохьэлIэж:

- Мыр сыт, си ныбжьэгъужь, - жери къотIыс, - уэ нэхъ бзаджэ щымыIа пэтрэ, етIуанэ уошыпIыртIэхъури?

- МышыпIыртIэхъу дэнэ къикIын, си шыпхъужь цIыкIу! - аргуэру зыкъыхуегъэхьэфотэ. - Мыбы сыныIэщIэпхыжатэмэ, стекIуэдэнтэкъым.

- Дядэхэр зэмышми, дянэжьхэр зэшыпхъущ: щхьэ укъыIэщIэзмыхыжу! - жеIэри, дзыгъуэ бын къешэр аби, хъыр зэпрегъэшхыкIри къыIэщIегъэкIыж.

Берычэти жимыIэу, бесыни жимыIэу Бажэжь цIыкIур щыщIэпхъуэжкIэ, Ныбгъуэр и пэм къолъатэ:

- Е зи унэ мыкIуэдын, уздэжэр дэнэ? - жери.

- Ныжэбэрей жэщым сынэщIащ, - жи Бажэжь цIыкIум. - Сыхэбгъэщхьэжамэ, стекIуэдэнтэкъым, си Шыпхъу цIыкIу!

Ныбгъуэм зиIэтщ, зиплъыхьри зэанэзэпхъум гъуэмылэ къахьрэ мэшыхым къакIуэу къилъэгъуащ:

- Уа, си шыпхъужь, зы джэд гъэжьакIэ узэфIэкIынт? - жери къоупщI Бажэжь цIыкIум.

Бажэжь цIыкIур зэIуробзае:

- Хэщхьэжуи щэращуи срикъунт, - жи.

- КъакIуэ-тIэ уздэсшэм! - жери Ныбгъуэр мэлъатэ.

Зэанэзэпхъур гъуэгум тету здэкIуэм, Ныбгъуэр я пащхьэм къотIысхьэ. «Уит!» - жаIэри захуигъэхъейркъым, мывэкIэ йоуэри яхуэгъэлъатэркъым. «Алыхь, идамэр къута хуэдэм!» - жаIэри къаубыдыну кърахужьэ. Уийт, къыдоубыд, жаIэри щепхъуэкIэ, кIэбгъу зещIри яIэщIокI. Аргуэру кIэлъожэри, щепхъуэкIэ, лъэныкъуэкIэ зедзри, зэанэзэпхъур щIрегъасэ. Нэхъ псынщIэ дыхъунщ, жаIэри, я гъуэмылэр гъуэгубгъум къытранэр аби, Ныбгъуэр ирахужьэ. Ныбгъуэми зигъэдамагуэурэ, мо делитIыр Iуеш.

Бажэжь цIыкIур зэщэр арати, пабжьэм къыхэжри,банэм хэлъэдэжащ. Ар щилъагъум, Ныбгъуэжь цIыкIури Iулъэтыжащ. Зэанэзэпхъум бауэбапщэу къагъэзэжмэ - я гъуэмылэр бгъуэтмэ къащтэ!

Бажэм гъуэмылэр зэкIуэцIехри, япэ щIыкIэ шэ мэжаджищыр ешх, къыкIэлъыкIуэу шатэ фалъэр иребзеикI, итIанэ, къепэм-непэмурэ и мэмкIэ зигъэнщIа нэужь, джэд гъэжьари трешхыхьыж.

- Ухэщхьэжа, си шыпхъужь? - жери Ныбгъуэжь цIыкIур банэм къытотIысхьэж.

- Алыхь-алыхь, сыбгъэтхъэжащ, си шыпхъу цIыкIу, - жи Бажэжь цIыкIум. - Иджы си шхалъэр нэхъыфIу игъэлэжьэн щхьэкIэ, сыбгъэдэхьэшхыжамэ, хъуат.

- Ар куэдрэ-тIэ: мыдэ уздэсшэм накIуэ уэ! - жери Ныбгъуэжь цIыкIур мэлъэтэж.

КIуэм-лъейм, кIуэм-лъейурэ, зы бжьахъуэ пщыIэ нос. ЛIым пхъэ екъутэ, фызым пхъэ IэплIэ зытрелъхьэ. Ныбгъуэжь цIыкIур макIуэри фызым и щхьэм тотIысхьэ. ЛIым ар щилъагъукIэ:

- Зумыгъэхъей, фызыжь! - жери уэщтIыгукIэ къоуэ. Къыщеуэм, Ныбгъуэр толъэтыжри, фызыр тIэрабгъуу къреуд. Ар зылъагъу Бажэжь цIыкIур и ныбафэр иIыгъыу мэдыхьэшх.

- Арэзы ухъуа, си шыпхъужь? - жери Ныбгъуэр къотIысыж.

- Алыхь-алыхь, сыбгъэтхъэжащ, - жи.- Иджы си ныбэр къуащи, зэхуэфI сыхъужыху къэзыбгъэжыхьатэмэ хъуат, си шыпхъу цIыкIу!

- Ар куэдрэ-тIэ: мыдэ уздэсшэм накIуэ уэ! - жери Ныбгъуэжь цIыкIур мэлъэтэж.

КIуэм-лъэм, Бажэжь цIыкIур ишэм, кIуэм-лъэм, Бажэжь цIыкIур ишэурэ, щакIуэ гупым я пащхьэм ирешэ. Уирэ-уишт!- жаIэри, хьэджафэхэр къраутIыпщ. Йоуэри, хьэджафэхэр къолъ, Бажэжь цIыкIур кърахужьэри, ишхари къидыхьэшхари щыгъупшэжыхукIэ къаху. Хьэчэхьэпсэу къажэурэ, ерагъпсэрагъкIэ къаIэщIокI аби, и гъуэм йолъэдэж.

ЕтIуанэ махуэм Бажэжь цIыкIу зыкъищIэжри, и гъуэм къипщыжа къудейуэ, Ныбгъуэр аргуэру къыхуозэ:

- Дауэ нэху укъеукI, си шыпхъужь? - жеIэри и пащхьэм къотIысхьэ.

- Алыхь-алыхь, сыбгъэтхъэжащ дыгъуасэ! - жи Бажэм. - СтекIуэдэнкъым, жысIатэкъэ? КъакIуэ мыдэ: къысхуэпщIар пхуэсщIэжынщ, - жеIэри, зрешалIэр аби, йопхъуэри къеубыд дзапэкIэ.

Гузэващ Ныбгъуэжь цIыкIур. Гупсысэщ, гупсысэри:

- СокIуэдри сокIуэд, си шыпхъужь,- жиIащ жи, - ауэ сэ схуэмыгъуа махуэр сыт хуэдэ махуэу пIэрэ? - жери.

- Бэрэжьейщ, - жери, Бажэм щыжиIэм, Ныбгъуэжь цIыкIур тыр-р-р жиIэри жьэдэлъэтыжащ.

«А бетэмал, «бржьий, бржьий» щхьэ жызмыIарэ!» - жиIэурэ Ныбгъуэ пшэрым кIэлъыплът, жи, Бажэжь цIыкIур.

46. ЛЭЗЭРЫКЪУЭРЭ УЭЗЫРДЖЫЗ0 ЯБГЭМРЭ

Еуэрэ-еуэрэт, жи, жылагъуэм зэрыжаIэжу гъунэгъум зэраIуэтэжымкIэ, зекIуэлI-зекIуэш жыхуаIэм хуэдэу, зэныбжьэгъуищ псэут. Зэман-зэманкIэрэ илъэс зекIуэ ежьэрт ахэри, щыкIуэкIэ дыхьэрэ зыщагъэпсэхуу, къыщыкIуэжкIи къыдэхьэрэ зыщагъэкъэбзэжу бысым гуэр яIэт зэныбжьэгъуищым - адэ Тэрч адрыщI. А бысымым иIэт, жи, мы аргъейм хуэдэу дахэу, хъыджэбз ишэгъуэ - Дахэпс фIызощ сэ абы! Зэныбжьэгъуищри зэрымыщIэу Хьэщыкъ хуохъу а Хъыджэбз дахэм. ЗэрымыщIэуи йожьэ щыри, Дахэпс лъыхъуну.

Зэныбжьэгъуищри, бысым куэбжэм щызэIуоуэжри, зэгъусэу дохьэ, зэрахабзэуи, йопсых аби, хьэщIэщымкIэ йоблагъэ. Ешхэ-ефэр зэфIокIри, зэныбжьэгъунщым зэрымыщIэ-зэрымыщIэу къыщIашурэ Дахэпс и дэлъхуиблым йопсалъэ.

Япэ щIыкIэ ныбжьэгъу нэхъыжьым - Безрыкъуэ фIызощ сэ абы! - къыщIеш Дахэпс и дэлъху нэхъыжьри жреIэ:

- Уи шыпхъур къызэт! - жери.

- Си шыпхъур уэстыфынукъым, - жи, - сядэм имыщIэу.

- АтIэ жеIэ уядэм.

- Ескуфынукъым, - жери идэркъым дэлъху нэхъыжьым.

Апхуэдэурэ зэшиблри къыщIишурэ епсэлъа щхьэкIэ, зы къахэкIакъым и адэм ирикуу ар жриIэну.

Мыдрей къэнагъитIми къыщIашурэ епсэлъа щхьэкIэ, зэшихми жаIаращ: дядэм еткуу жетIэфынукъым! НэхъыщIэ дыдэм щыжраIэм:

- Хъунщ, дядэм, абы щхьэкIэ сиукIами, жесIэнщ, - къажреIэ.

МакIуэ я адэм дежи, зипIытI-зихузми, жреIэ:

- Дядэ, - жи, - умыгубжь, ауэ мыращ да хьэщIэхэм жаIэр: уи шыпхъур къыдэт, - жаIэ. Сыт жыпIэнур? - жери.

- Хъунщ, - жи Дахэпс и адэм, - абы и унэихьэгъуи хъуащ: къарэ лъакъуищу шищ, я лъакъуэ щырыщыр лъакъуэхурэ я лъакъуэ зырызыр фIьщIэу, щыри зэщхьыркъабзэрэ зыр адрейм къыхыумыцIыхукIыу - апхуэдэ шищ къыфхуэзышэм фи шыпхъур еттынщ! - жери.

Зэныбжьэгъуищыр къыдошэсыкIыжри, Арыкъыжьым и щыгум къыщоувыIэ.

- Иджы, - жи Безрыкъуэ. - Лэзэрыкъуэ нэхъыщIэщи, мы гъэр абы еттынщи, дыхуэлъыхъуэнщ: и насып къикIмэ, Дахэпсыр абы ейщи, дэ шыпхъу дощI. И насып къимыкIрэ, Нэмэтыкъуэ курытщи, илъэс къакIуэм абы дыхуэлъыхъуэнщ: и насып къикIмэ, Дахэпсыр абы къыхудошэри дэ шыпхъу дощI. И насып къимыкIрэ - унафэ зэрыфщIщ: ещанэгъэр сысейщи, фызигъусэрэ - сщыгъупщэнкъым, фызигъусэрэ - абы щыгъуи зыфхуэзгъэгусэнукъым.

Iэджэрэ зэныкъуэкъуаи ахэр, хэт и насып нэхъапэ идгъэщын жаIэри - зэныкъуэкъущ, зэныкъуэкъури, нэхъыжьым жиIар текIуэри къащтащ.

- НтIэ, - жи Лэзэрыкъуэ, - сэ кърым хъаныр си малъхъэщи, абы деж дывгъакIуэ!

НакIуэ-сыкIуэ жаIэри макIуэ. Хъаныжьыр къащогуфIыкI, жэщищ-махуищ балыр къарещIэкI. Абы и ужькIэ къадошэсри и хэкур къызэдакIухь - ягъуэтыркъым. Арати, Лэзэрыкъуэ и илъэсыр йокIри Нэмэтыкъуэ ейр къохьэ.

- НтIэ, - жи Нэмэтыкъуэ, - сэ хьэрып хъаныр си малъхъэщи, абы деж дыкIуэнщ!

НакIуэ-сыкIуэ жаIэри макIуэ. Хъаныжь гуэрым жэщибл-махуибл той къарещIэкI. Абы и ужькIэ къадошэсри и къэралыр къызэдакIухь - ягъуэтыркъым. Арати, Нэмэтыкъуэ гуэрым и илъэсыр йокI аби, Безрыкъуэ ейр къохьэ.

- НтIэ, - жи Безрыкъуэ, - сэ урыс пащтыхьыр си малъхъэщи, абы деж докIуалIэ!

НакIуэ-сыкIуэ жаIэри макIуэ. Урыс пащтыхьыр къыщIожри ирегъэблагъэ, мазэ бал къахуещI. Ар зэфIокI аби, пащтыхьыжьыр къадошэсри, Урысейр щIащыкI - ягъуэтыркъым.

ЩамыгъуэткIэ сыт ящIэнт - Я гугъэ хахыжри, щхьэж и унэ бжэн лъакъуэ! - зэбгрокIыж. ЗэбгрыкIыжа щхьэкIэ, Лэзэрыкъуэ и пщIантIэм дэхуэжыркъым: мэгузавэ, мэгупсысэ, зреудэкI. ЩыхуэмыхьыжыххэкIэ, мэшэсри аргуэру йожьэ. Уэзырджызо Ябгэ жаIэри зы шэшэныжь и цIэ зэхих зэпытти, йоуэри абы деж йокIуалIэ.

ЕкIуалIэри, Уэзырджызо Ябгэм и фызышэр къыдыхьэжу хуозэ.

Апхуэдэу щыхъум, нэгъуэщI бысым къигъуэтри щепсыхащ. Нэху зэрыщу Лэзэрыкъуэм зрегъашэ Уэзырджызо Ябгэм и щауапIэу зэрысым. МакIуэр и щауапIэми, бгъэдохьэри жреIэ:

- Ярэби, Къэбэрдей сыкъикIри мыпхуэдэ IуэхукIэ сыкъыпхьэкIуащ, - жи. - Ар уэ къысхуумыщIэмэ, къысхуэзыщIэн

щыIэжкъым.

- ЖыIэ уи Iуэхур! - жи Уэзырджызо Ябгэм.

- ЖысIэмэ жысIэ: мопхуэдэпщым ипхъурэ мопхуэдэ зэшиблым я шыпхъуу зы хъьщжэбз щыIэщ, ДахэпскIэ еджэу. Къанжэм и хужьыр и хужьщ, къанжэм и фIыцIэр и фIыцIэщ. Шэрэ лъыуэ зэхэшащ. ЗекIуэ хъумэ, хуарэщ, псалъэ хъумэ, Сэтэней гуащэщ. Зэныбжьэгъуищ дыхъуу дылъыхъуати, къыджаIаращ: къарэ лъакъуищу шищ, я лъакъуэ щырыщыр лъакъуэхурэ я лъакъуэ зырызыр фIыцIэу, зэщхьыркъабзэрэ зыр адрейм къыхыумыцIыхукIыy-апхуэдэ шищ къытхуэзышэм ди шыпхъур ейщ, - жаIэри. Зэныбжьэгъуищри илъэсищ енкIэ дылъыхъуэри дымыгъуэту дызэбгрыкIыжащ. Иджы апхуэдэ шищ къигъуэтыфыну щыIэр уэращи, сынолъэIу: Дахэпсым сыхыумыгъэкIыж!

Шэшэныжьыр къэпсалъэри:

- Хъунщ, - жиIащ. - Сэ ныжэбэ къыпхуэзгъэсынщ а шищыр - къарэлъакъуищу, я лъакъуэ щырыщыр лъакъуэхурэ я лъакъуэ зырызыр фIыцIэу, зэщхьыркъабзэрэ зэхыумыцIыхукIыу. Ауэ ныжэбэ си пIэкIэ уэ си фызым и гупэ ухэлъынщ! - жиIэри.

Уэзырджызо Ябгэр щауапIэ исти, жэщ хъумэ, щIыхьэжын хуейт - щIэмыхьэжмэ, мор тхьэщэрыпхъути, зигъэгусэнурэ лъэтэжынут. Арат апхуэдэ къыщIыпиубыдар.

- Хъунщ, - жиIэри Лэзэрыкъуэм и щхьэр къыфIэхуащ: лIы зэхэгъэкIыпIэт ар зэрыхуар.

Арати, зэгуроIуэри Уэзырджызо Ябгэр, мэшэс аби, йожьэ. Йожьэри, жэщ зэрыхъуу, Лэзэрыкъуэр шэшэныжьым и лэгъунэм щIохьэ.

Нэху здэщым Уэзырджызо Ябгэр къосыж, къарэ лъакъуищу шищыр и Iэдэжу - щыми я лъакъуэ щырыщыр лъакъуэхурэ лъакъуэ зырызыр фIыцIэу, езыхэр зэщхьыркъабзэрэ уахэплъэ пэтми зэхыумыцIыхукIыу.

- Тхьэм пхузигъэщIэж! - жиIэри Лэзэрыкъуэр къежьэжащ, къарэ лъакъуищу шищыр и Iэдэжу.

ШынэхъыщIэм къыщIидзэри зэшиблри ялъэкI къамыгъанэу хэплъащ шищым - зэхацIыхукIакъым. Я адэр къыщIэкIри яхэплъащ - зэхицIыхукIакъым. Дахэпсыр щхьэгъубжэмкIэ къыдэплъри:

- АIей, - жиIащ, жи, - сыту зэщхьыркъабзэт а шищыр, мо нэхъыщIэм зы шыкIэ налъэ хужь хэтщ армыхъуамэ!

Я адэр Iэбэри, шыкIэ налъэ хужьыр къыхичщ аби, ишыхьри и бгъэгущталъэм ирилъхьащ, итIанэ Дахэпсыр, щхьэгъубжэмкIэ къыдихри, Лэзэрыкъуэм и шыплIэм къыхудигъэтIысхьащ.

Безрыкъуэрэ Нэмэтыкъуэрэ нысаплъэ къащIри къэкIуащ, Дахэпсри шыпхъу ящIщ аби, кIуэжащ.

Иджы модэкIэ къэхъум еплъ.

Уэзырджызо Ябгэр, йоуэри, етIуанэ жэщым щIохьэж лэгъунэм.

ЩIохьэжри, щыгъуэлъыжкIэ, нысащIэм жыр лэныстэ къещтэри, езымрэ щауэмрэ я зэхуакум делъхьэ.

- Мыр сыт, мы лэныстэри? - егъэщIагъуэ шэшэныжьым.

- ЗищIысыращ, - жи нысащIэм: - уэ дыгъуэсжэщ дякум къамэ пцIанэ къыдэплъхьащ. ЦIыхухъум аращ фи Iэщэр, бзылъхугъэм ди Iэщэр лэныстэращи, сэ жыр лэныстэр ныдызолъхьэ.

Уэзырджызо Ябгэм псалъэ къыфIигъэкIакъым, Лэзэрыкъуэ лIыуэ къыщIэкIащ, жиIэри игукIэ жиIа мыхъумэ, Нэху щыри, зэлIзэфызти, къызэхуэнэжащ, къами лэнысти яку къыдэмыувэжу.

Илъэсих дэкIа, илъэсибл дэкlа - сытм шэшэныжьым и фызыр малIэри щIелъхьэж. Илъэс хуощыгъуэри йожьэ итIанэ: «Уэлэхьи, си фызым ещхь фIэкIа къэзмышэжын!» - жери. Илъэс енкIэ къэкIyxь, къекIухьри, и фыз лIам ещхь имыгъуэтауэ къегъэзэж. Къегъэзэжри Лэзэрыкъуэм деж къокIуалIэ:

- Мыращ, си фызыр лIати, абы ещхь фIэкIа къэзмышэжыну тхьэ сIуащ: къыздэIэпыкъу! - жери.

Дахэпс и дыщым кIуэжауэ щыIэт.

- КъигъэщIам яхэтыххэмэ, къэдгъуэтынщ, си ныбжьэгъужь: умыгузавэ уэ! - жеIэри, Лэзэрыкъуэр дошэс аби, тIури зэдожьэ. Илъэс гуэркIэ къакIухьри, дунейр щIащыкIауэ, къыздэкIуэжым, шэшэныжьыр плъэщ аби, аргъейм хуэдэу дахэу, зы бзылъхугъэ къилъэгъуащ, псы гуэгуэн ихьрэ кIуэжу. Къилъагъури:

- Мес, - жиIащ, - уэлэхьи, мо цIыхубзыр си фыз лIам ещхьыркъабзэм!

Лэзэрыкъуэ плъэри - Дахэпст ар, и дыщым псы яхуихьрэ кIуэжу.

- НтIэ уи Iуэхур зэфIэкIауэ бжы! - жиIэри Лэзэрыкъуэр и щыкъум я деж дыхьащ.

- Мыращ, фыз, зыгъэхьэзыр: Уэзырджызо Ябгэр къохъуэпсащи, уезмыту хъуркъым, - жреIэ и щхьэгъусэм. - ЦIут жумыIэу накIуэ!

Лэзэрыкъуэм Дахэпс и Iэр еубыд аби, къыщещ, Уэзырджызо Ябгэм и шыплIэм дегъэтIысхьэри еутIыпщыж.

Шэшэныжьыр мэгуфIэри йожьэж. КIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, Тэрчыжь имыкIыж щIыкIэ, Дахэпс и нэпе лъэныкъуэр къыщIокI, щыгъэхурэ уэсэпсу.

- Мыр сыт, мы уи нэпсыр щыгъэхурэ уэсэпсу щхьэ къыщIэкIa?- жери шэшэныжьыр къоупщI.

АрщхьэкIэ Дахэпсым пэжыр къыжриIакъым: Лэзэрыкъуэм абы и тхьэкIумэр къыхуиIуэнтIат, си ныбжьэгъум псалъэ жепIэнкъым, жиIэри.

- Акъужьым къыщIеху! - жи, абы къыфIимыгъэкIыу.

Тэрчыж зэпрыкIри, Дахэпс и нэпсыр къудамитIу къыщIокI, щыгъэхурэ уэсэпсу.

Уэзырджызо Ябгэр къопсых:

- Мыбы зыгуэр щыщыIэщ! - жери. -ЩыщыIэр къызжумыIауэ лъэбакъуэ счынкъым. Догуэ, Лэзэрыкъуэ урисыт уэ? - къоупщI.

Дахэпсым сыт ищIэжынт:

- Срищхьэгъусэщ, - жреIэ.

- НтIэ, уэлэхьи, Лэзэрыкъуэ лIыгъэшхуэ хэлъмэ, ныбжьэгъум щхьэкIэ и гур кърихыу мафIэм щыпэридзэфакIэ! - жи Уэзырджызо Ябгэм. - Ауэ, уэлэхьи, сэ ныбжьэгъу и фыз къеIызмыхын, естар къеIысхыжа нэхъей!

Дахэпсыр и деж къихьщ, дахэу ихуапэщ, фэ илъхьэгъуэ леикI телъу, фадэ-пIастэри щIыгъуу кърегъэтIысхьэри, нысашэу зейм къыхуешэж аби, къретыж.

Арати, Уэзырджызо Ябгэр ныбжьэгъу еплIанэ яхуохъури. ЛIэжыхукIэ зэкIэлъыкIуэу, зэрылъытэу, зэрыгъэпэжу дунейм тетащ. Щехыжым, мы таурыхъыжьыр фэеплъу къытранащ.

47. МЫШТЫКЪ И ДЕЛАГЪЭР

Пцlыи пэжи - сытми, фызабэ гуэрым къуэ закъуэ иlэт, жи, жылэр Мыштыкъкlэ къеджэу; и анэр МыштокIэ еджэу. Мыштыкъ илъэгъуари ибзыщIыртэкъым, жраlами текIыртэкъым.

Арати, йоуэри, мэкъушэж егъакlуэ ар и анэм. Мэкъур гум eкlyy кърилъхьэщ, быдэу икъузыжри, къежьэжынрэ пэт, еплъыхщ аби, мастэ щылъу къигъуэтащ. Абы щыгъуэ мастэр гъуэтыгъуейти, къищтэри мэкъум къыхилъхьащ, си анэр згъэгуфlэнщ жери.

Къэсыжри и анэм еджащ:

- Дянэ, сэ зы мастэ къыпхуэсшащи, дыщэ нэхърэ нэхъ лъапIэщ, - жери.

И анэр къыщIож:

- Дэнэ щыlэ, Мышто? - жи.

- Мэкъум хэлъщи, къыхэхыж.

- А Мышто делэ, - жи и анэм, - мастэ мэкъум халъхьэрэ, уи бгъэм хэпIуу къэпхьын хуеящ.

- Хъунщ, - жи Мыштыкъ, - дяпэкlэ апхуэдэу сщlынщ. Етlуанэ махуэм щхьэлым къикlыж пэтрэ зы хьэпшыр къигъуэтащ. Къиубыдри хьэпшырыр и бгъэм хиIуну хуежьа щхьэкlэ, хиIуфакъым: и джанэр зэфlитхъыжащ, хьэпшырри итхьэлащ. Къэсыжри и анэм хуэтхьэусыхащ:

- Хьэпшыр натIэху цIыкlу къэзгъуэтати, си бгъэм къысхухэмыlуурэ лIащ, си джанэри зэфlитхъащ, - жери.

- А си Мышто делэ, - жи фызабэм,- хьэпшыр бгъэм хаIурэ: мыщэ, мыщэ жепIэурэ уи ужьым иту къэпшэнт.

- Хъунщ, дянэ, - жи Мыштыкъ, - дяпэкlэ апхуэдэу сщIынщ. Йоуэри, пхъэ къишэн хуей мэхъури Мыштыкъыр мэз макIуэ.

Мэзым бажэ щыхуозэри, «мыщэ, мыщэ», жиIэу щеджэкIэ, бажэр йолъри пабжьэм хокIуэдэж. Мыштыкъ ар игъэщlагъуэри, къэсыжа нэужь, и анэм хуэтхьэусыхащ:

- Бажэ сыхуэзати, седжэ пэтми сыкъыфIэмыlуэхуу, мэзым хэлъэдэжащ, - жери.

- А си делэжь мыгъуэ, бажэм еджэ хабзэ, - жи и анэм, джыдэмкIэ уеуэнти, къэбукIынт.

- Армэ, хъунщ, - жи Мыштыкъ, - дяпэкlэ апхуэдэу сщIынкъэ. ЩIалэжьыр хадапщIэ къыздикIыжым, зы чыцl цIыкlу къуажэбгъум деж щыджэгуу къыхуозэ. И анэм къыжриlар игу къокlыжри, фlанэмкIэ иоуэр аби, eукI. EIым еlыж, ди чыцI лажьэ зимыlэр букIащ жаlэри, чыцIыхъуэхэр зэхуожэс аби, Мыштыкъыр хьэ къукlэу якъу. Мыштыкъыр гъуэгыу къокIуэжри и анэм хуотхьэусыхэ:

ЧыцI сыкъыхуэзати, фlанэкlэ сеуэри сыукlащ, зыгуэрхэр къажэри, лажьэ симыIэу сакъуащ.

- А си Мышто тхьэмыщкlэ мыгъуэ, апхуэдэ ящlэ хабзэ! - жеlэри и анэри магъ. - УкъэувыIэнти, бохъу апщий яжепIэнти, мис арат хабзэр!

- Ар сэ сщIа-тIэ, дяпэкIэ апхуэдэу сщIынщ, - жери зызэпелъэщlыхьыж.

Куэд мыщIэу я хьэблэм щыщ гуэр малIэ. Жылэр абы кIуэуэ щилъагъум, езыри дыхьэри:

- Бохъу апщий! - яжриIащ.

EI, ди хьэдэр бэ хъуну укъыдэбгащ жаIэри Мыштыкъыр къыдахуж. Сыт ищIэнт, и анэм деж къегъэзэжри къыщыщIар жреIэж. Фызабэ насыпыншэм и Iэр Iэпоху:

- Еууей, апхуэдэ жаIэрэ! - жи. - Тхьэм жэнэтыр унапIэ хуищI жыпIамэ, псоми фIыщIэ къыпхуащIынт.

- Ар сигу изгъэлъынщ, - жери Мыштыкъ йожьэж.

Зэман докIри я гъунэгъум нысэ къашэ. Мыштыкъи йокIуэкIри нэхъыжьхэм йохъуэхъу:

- Фи нысащIэ цIыкIум жэнэтыр унапIэ тхьэм хуищI! - жеIэри.

- Уэ жыхьэнмэр унатlэ пхухъу, бзаджэнаджэ: укъэкIуауэ укъыщIыдэбгыр сыт! - жаIэри, Мыштыкъыу плъагъур, кхъужь мыхъум хуэдэу, яудынри кърахужьэж.

Фызабэ тхьэмыщкIэр гупсысэщ, гупсысэри, итIанэ и къуэ закъуэм жриIащ:

- ДяпэкIэ, Мышто, сыт ухуэзами, уи жьэр убыд аби, зыри жомыIэу блэкI! - жери.

АбыкIэ зэгурыIуэри щхьэж и Iуэху и ужь ихьэжащ.

Тхьэмахуэ дэкIатэкъым ефэндыр къакIуэу фызабэм къыщехъурджэуам:

- Дыгъуасэ ди унэгуащэм и лъакъуэр къутати, къыздэIэпыкъуи, мыр унэм щIэдгъэхьэж жесIэри селъэIуат уи къуэми, и жьэр иубыдри щIэпхъуэжащ, жиIэри.

И анэми нэгъуэщI Iэмал имыгъуэтыжу, Мышто и делагъэм сыт пэлъэщын жиIэри къигъэнэжащ. Нобэми аращ, ныжэбэми аращ.

48. ХЪАНЫЖЬЫМ И ПХЪУР КЪУИИЖЬ ЦIЫКIУ КЪЫ3ЭРЫФIИХЬАР

Еуэрэ-еуэрэт, - жи, къуажэ гуэрым зы хъаныжь дэст, и мылъкум и бжыгъэр имыщIэжу, и бийхэри дунейм трихужарэ зэшу, ищIэн имыгъуэту. А хъаныжьым зыпхъу закъуэ иIэт, тхьэIухудым нэхърэ нэхъ дахэу, и щхьэц лъэныкъуэр дыщэхуу, адрей щхьэц лъэныкъуэр дыщэплъу. КъоIэбмэ, и Iэбэр бжьэхуцт, къопсалъэмэ, и псалъэр фот.

Арати, хъаныжьым и зэшыр къытекIуэ щыхъум, хъыбар игъэIуащ, и гъуохэр зэбгригъэкIри:

- Уэхьэхьей, уэхьэхьей, уэхьэхьей: хъаныжьыр таурыхъкIэ зыгъэнщIым ипхъу закъуэр иритынvщ! - жаIэурэ.

Псысэныбэу дунейм тетыр къекIуалIэу хуожьэ. Мыбыхэм таурыхъ къыжраIэри щысщ, я псалъэр зэпагъэу мыхъуу; езы хъаныжьыр щыхуеим къодаIуэ, щыхуэмеим машхэ, щыхуейм мэжей, и ныбэр Къыщыхьэмэ, къубгъан щIех. Зи таурыхъ ныбэ нэщI хъуар тхьэIухудым Iуамыгъэплъэххэу щIахуж.

Къуажэ благъэм дэст Къуиижь ЦIыкIукIэ еджэу бжэнцхъуэ гуэр. Иоуэри, Къуиижь ЦIыкIу къокIуэри къыкIэлъоплъ хъаныжьым и таурыхъ едэIуэкIэм. Псори зригъэлъагъущ, зригъащIэри, Къуиижь ЦIыкIу тхьэ иIуащ:

- Уа Мыващхъуэ КIанэ, таурыхъ кIыхькIэ зызымыгъэнщIыр сэ таурыхъ кIэщIкIэ згъэнщIынщи, и тхьэIухудри къэсхьэхунмэ! - жиIэри.

Хъаныжьым и хабзэт пщэдджыжькIэ жьыуэ къубгъан щIихыуи абы зригъэхьэлIэри, Къуиижь ЦIыкIу кIуэщ аби, псыунэ гъуэгум къытеуващ. Хъаныжьми и Iуэхур къыкIэщIэзэрыхьауэ здэкIуэм, мор къыпоув:

- Хъаныжь, зиусхьэн, дунейр зэхъуапсэу зым емыхъуэпсэж, сэ сыбжэныхъуэщи, псысэ кIыхь бжесIэну схущIыхьэркъым, уэ ухущIохьэри зы псысэ кIэщI къысхуедаIуэ!

- ХьэщIэщым накIуэ! - жи хъаныжьым.

- Сэ апхуэдиз зэман сиIэкъым, - жи Къуиижь ЦIыкIу, - си бжэныр зэбгрыкIмэ, дунейм и кIэм фиплъэнщ.

Хъаныжьым ар егъэщIагъуэри хуит къещI. Къуиижь ЦIыкIу и псысэр мыпхуэдэу кърегъажьэ:

Еуэри, Хъаныжь, дунейр щымыджэмыпцIэу щIылъэр щызепцIагъащIэм сещIэри щIеин сыхъуащ – 1. Сянэр ныбэ иримыдзауэ, сядэри дунеим къытемыхьа щIыкIэу си анэшым срашыбзыхъуэт. ШыбзыхъуапщIэуи зы пщIэгъуалэ закъуэ къызатат. Йоуэри, махуэхэм ящыщу махуэ гуэрым си пщIэгъуалэжь закъуэр шыбз гупым яхэкIуэдыкIри бзэхащ. Уэри согъэз, щIыри согъэззгъуэтыжыркъым. Iуащхьэм сыдоплъейри - згъуэтыркъым, Бещто сыдокIри - слъагъуркъым, Iуащхьэмахуэ сыдожейри - мы дунейм схутехыркъым. ЗикI къысхуэмылъагъу щыхъум, зы къуэ куу сыдолъадэри - згъуэтыркъым, мащэ къызотIри соувэ - слъагъуркъым. Си бохъшэр къызох, си дыдыр къыдызохри хызотIэ, си пыIэжьыр къыфIызодзэжри сытоувэ. Зызоплъыхьри - си пщIэгъуалэжьыр мэхъуакIуэри тенщхыз тIуащIэм дэтщ. Лъхуащи, и быдзыпэм къыпыж шэр IуфитIыр гуихыу йожэх. ШыщIэ цIыкIури пщIэгъуалэжьым къолъэ-нолъэри мэджэгу.

Си шым уанэ теслъхьэри сежьащ, пщIэгъуалэжьыр къэсхужыну.

Тенджызым сыносри, си шым срихыфынутэкъыми, уанэр тызохри си плIэм изолъхьэ, зы джыдэ сIыгъти, си кIэпкъым дызоIу. Хым сыхохьэри и кум сынэса-сынэмысауэ уафэр мэхъуэпскIри псым мафIэр къыщIонэ. МафIэр къыскIэлъеIэм, сэри сеIэурэ сыIэщIэкIри тенджызым сызэпросыкI. Хы Iуфэр мэзти, пхрызупщIыну сызэIэбэкIмэ, джыдэкIыр къанэри джыдащхьэр мафIэм исауэ къыщIокI. Бгъэм сытетIысхьэри - лъэтэжыфакъым, тхьэрыкъуэм сышэсри - сыхуэIэтакъым, бзу цIыкIум сипхъуатэри мэзым сыщхьэприхащ.

ПщIэгъуалэжьым уанэ теслъхьэщ, сышэсщ, сыIэбэри, шыщIэр къасщтэщ аби, шыплIэм къыдэслъхьащ. СыкъелъэкъуауэрипщIэгъуалэжьым сыкъихьакъым. Сепсыхыжри шыщIэ цIыкIум уанэ теслъхьэщ, сышэсщ, пщIэгъуалэжьыр шыплIэм къыдэслъхьэри, сыкъелъэдэкъауэщ аби; тенджызым сыкъызэпрыкIыжащ.

- Хъунщ, хъунщ, - жи хъаныжьым, псыунэм щIыхьэну гузавэрти. - Хъунщ, си пхъур узот, пхьащ, зэ увыIэж иджы!

- Хьэуэ, хъаныжь, уипхъуми и хъер улъагъу! Сэ фызлъыхъуэ сыкъежьакъым: псалъитI-щы къэнэжащи, жызгъэIэж!

- ЖыIэ-тIэ псынщIэIуэу! - хуит къещI хъаныжьым.

- АтIэ, - жи Къуиижь ЦIыкIу,- шууэ сыкъыздэкlуэжым, псыпцIэ тIэкIу сыкъикIыжынути, шыщIэм и фIалъэ лъакъуитIыр псым къыхэкIри и кIэбдз лъакъуитIыр псым хэнащ. Псым хэнэри, къеIэмкъеIэурэ шыбгым деж щызэпытхъащ. Насып сиIэти, псы Iуфэм щихушхуэ Iуту къыщIэкIри, абы и пхъафэр къытеслъэфщ аби, шыр зэпыспхэжащ. Пхъафэ цIынэр къэхъуапсэри жыгышхуэу шыпхэм деж къытекIащ. Дунеижьыр хуабэти, хьэжьэражьэт, сэ жьауапIэм сыщIэсу сыкъакIуэрт. «Мы жьауэр зыщIыр сыту пIэрэ?» - жысIэрэ сыкъызэплъэкIмэ - си шыпхэм щиху баринэшхуэ тету!

«Уэлэхьэ, иджы сишри тIэкIу езгъэпхъуэным, сэри зызгъэпсэхуным», - жысIэри сепсыхащ. Шыр хъуэкIуэну соутIыпщ, сэри, жыг жьауэ гуэрым сыщIогъуалъхьэр аби, cыIypex. Сыздэжейм, lэуэлъауэ ин Зэхэсхри, сыкъаскIэри сыкъэушащ. Сыкъыщылъэтрэ зысплъыхьмэ, зы тхьэкlумэкIыхь къожэ. Зей дамэкъуэ къыпызупщIри, сеуэщ аби, къизудащ, фIэзгъэжщ аби, щызэIысхым, зы щIылъэныкъуэм щэ шыхьагъибгъу къикIащ. ТхьэкIумэкIыхь щIылъэныкъуэр згъажьэри сшхащ, щэ шыхьагъибгъур шырыкъу лъэныкъуэм щысхуэри згъэувыжащ. Сэ зызгъэукIуриижри сыжеижащ. Сыкъэушыжмэ, тхьэкIумэкIыхь лъэныкъуэ къэнар сшхыжыну, абы щэуэ къикIыр шырыкъу лъэныкъуэ къэнам щысхуэжыну арат си мурадыр.

АрщхьэкIэ сыкъэушыжри - шырыкъу лъэныкъуэ сцIэлар цIуужу щыту, адреим дагъэ къысщихуакъым жиIэри зигъэгусэри зигъэкIуэдыжауэ! «Уэлэхьэ, щIы къатиблкIэ емыхуэхамэ, къэзгъуэтыжынмэ!» - жысIэри сежьащ. Сешыху къэскIухьауэ зы жыгышхуэ гуэрым деж сытIысащ. Жыгышхуэм и щхьэм си шырыкъу лъэныкъуэр тетт щхьэIуо еузу- 2, мэш иIуэу. Гъупщыр къещэщэхырти, хур жыгым къытенэрт.

«Улэхьэ, къэзгъуэтыжам!» - жызоIэри жыгыжьым сыдокIуей.

- Хьэм бов апщий! - жызоIэри сытохьэ Iуэрхьэмым.

МелыIыч гупт а хьэмыр зейр, жыгыщхьэм мэш щащIэрэ щхьэIуо щеуэжу, жьы къепщэмэ, хур щIагъэпщрэ якlыщтэжу, итIанэ хумпIэцIэдж выгукIэ хьэршым драшеижу. Си шырыкъу лъэныкъуэр абы лIыщIэу яхуежьауэ арат. «Хьэм бов апщий» щажесIэм:

- ЩауэфI ухъу! - жиIэри мелыIыч тхьэмадэм сригъэблэгъащ. Унэм сыщIишэри сигъэшхащ.

- Сыт ухуейт, щIалэ? - къызоупщI.

- Мо щхьэIуо еуэ шырыкъу лъэныкъуэр сысейщи, къызэфтыж! - жизоIэ.

- НыпхуэкIуэжым, удотыж.

Шырыкъу лъэныкъуэм сыкъеубзэщ-сынеубзэри къытезгъэхьащ нэкIуэжыну.

- ЛIыщIапщIэу дапщэ къуатынур? - соупщI.

- Зы ху псэу, зы ху ныкъуэ, зы ху бгъунж.

- Дэгъуэщ, ари иужькIэ тшэжынщ! - жысIэри, жыгым дыкъехыжын хуеити, мэш хукхъуэ си гуфIакIэм дэз, си жыпхэм ярыз сщIыщ, абы щыщ тIэкIуи згъэщри, ар жыг къудамэм пысщIащ. КIапэм пызгъащэм зыкъезгъэщэтэхыурэ дыкъохыж. Жыгыбгым дыкъэсауэ, уафэгъуагъуэм хуэдэу, гъугъугъу макъ зэхызох. «Сыту пIэрэ?» - жысIэрэ сыдэIуапэмэ, си ныбэжьырат: «Уэлэхьэ, лей уэсхам, си ныбэжь, тхьэмахуэ хъуауэ узогъэмэжалlэ!» - жысlэри,

сыкъэувыIэщ аби, жыгыбгым мафIэ щысщIащ. Бабыщ джэдыкlищ сIыгъти, яжьэм щIызохъумэри согъажьэ. ТIyp сэ сошх, зыр си шырыкъу лъэныкъуэм изогъэшх аби, жыгым дыкъохыж.

Пщlэгъуалэжьым деж дыкъэсыжри - тхьэкIумэкIыхь лъэныкъуэр щылъти, щэ шыхьагъибгъу къисхри шырыкъу лъэныкъуэ къэсшэжам щысхуэщ аби, адрейм бгъэдэзгъэувэжащ. ТIури арэзы хъуауэ дыгъэм пэлыдырт. Лы къэнар згъажьэри, сшхыщ аби, сыкъэкIуэжащ унэм.

А къомыр къэскIухьыхункIэ фыз схуэлъыхъуауэ сыкърохьэлIэж. Хъаныжь гуэрым къыкIэщIозэрыхьри къегъэгузавэ:

- Уа Къуиижь ЦIыкly, сипхъури узот, хьэгъуэлIыгъуэм текIуэдэнури сэ къызощтэ: сыутIыпщыж закъуэ! - жи.

- Зэ укъытримыч, хъаныжь, псалъитI къудей къэнэжащи, жызгъэIэж: уипхъури уи мылъкури уэ къыпхуонэж!

- ИIэ-тIэ, еужьэрэкI! - жеIэри хъаныжьым аргуэру хуит къещI.

- Арати, хъаныжь, хьэгъуэлIыгъуэм махъсымэ ящIынщ жысIэри ху тIэкIур къэсшэжыну сожьэ. ЦIырамыщыр си гуфэу, щIамыщхъийр гулъэмыжу, дзыгъуэ фэкъуитlыр щlэщlауэ, дзыгъуэ нэдий ислъхьэри сыдокI. Сынэсри зы ху псэу, зы ху ныкъуэ, зы ху бгъунж къызокIутэри сыкъожьэж. Сыкъежьэжри, Тэрчыжь сыкъикIыжауэ сеIэбэкIмэ - си нэдхэр нэщI хъуат: нэдыр къинэри хур псым ирихауэ къыщIокI.

«Уэлэхьэ, махъсымапхъэр Тэрч къыхуэзгъанэ мыхъун!» - жызоIэри ху пъыхъуэ псым дызогъэзых. ПсыкIэм сынэсри - бдзэжьейхэр ефарэ зэрызехьэу хэсу.

- Къэхъуар сыт? - жысIэри сащеупщIым:

- Зы ху псэу, зы ху ныкъуэ, зы ху бгъунж къэдгъуэтри, махъсымэ тщIыщ аби, дефащ, - жаlэ.

- EIым еIыж, зы ху псэур, зы ху Ныкъуэр, зы ху бгъунжыр сысейщ! ФызэтезукIэнщ, къызэфтыж! - жызоlэри сащохьэ.

- ДумыукI закъуэ, жэмитI диIэщи, удот! - жаlэ.

ЖэмитIыр гум къыкIэрысщIэри къасшэри сыкъэкIуэжащ. Апщlондэху си хьэгъуэ пIыгъуэр дэкIащ. Гъатхэ хъуати, Къущхьэхъум гъэшыш сыкIуащ, жэмитIыр схури. Шэ куэдыIуэ къащlэкIырти, схуземыхьэж щыхъум, сеувалlэри кхъуафэ сщlащкхъуафэ дакъэр си пщыIэм щежьэрэ кхъуафэпэр ди унэм щIыхьэу. ЖэмитIыр абы къесхулlэурэ къызош, шэуэ къащIэкIыр кхъуафэмкIэ ди унэм къокIуэри ди анэм кхъуейуэ хех. Кхъуейуэ хихым и зыр зы шэрхъыу, и тlыp шэрхъитIу, выгум щlэбдзрэ мэзым урикIуэ хъууэ ...

Апхуэдэти, махуэ гуэрым щакIуэжь гуэрым кхъуэ пIащэ нартыхум къыхихуауэ къыздихум, кхъуафэм солъэ жиIэри къыщыпкIэм, шэм хэхуэри кърихьэхащ. ЩакIуэм и кхъуэри щимыгъуэтыжым ежьэжащ. Сэри, бжьыхьэ хъуати, Къущхьэхъум сыкъикIыжащ ...

Хъаныжьым къыщIэзэрыхьащи, зеIуантIэ-зешантlэ, зеуплIэнщI:

- Уэ мэтыр зи мыхьэмэт, зэ бухамэ, сипхъури, си хъаныгъуэри, си мылъкури уэстынт! - жи.

- Умыдзыхэ, хъаныжь, зы псалъэ ныкъуэщ къэнэжар! Уипхъури, уи хъаныгъуэри, уи мылъкури къыпхуэнэжынщ! - Еуэ, еужьэрэкI! - Жери хуит къещI.

- СеужьэрэкIмэ, хъаныжь, адэкIэ зэрыхъуаращ: жэмым яшхын щIымахуэ мэкъу пезгъэупщIыну лlыщlэ къызощтэри мэкъуауэ сыдокI. ЛIыщlэхэр шэджагъуашхэ згъэшхэну зэхэзгъэтIысхьэри, щIакхъуэ-кхъуеи яхутеслъхьэу сыздэщысым, зы кхъуей нэхъ иныIуэ къыспэщIэхуэри, щызэгуэсщIыкIым, а уэ пщIэ кхъуэ пIащэр, къыдэцIэфтри щIэпхъуэжащ. ЩыщIэпхъуэжым, лIыщIэхэм ящыщ зы къыщылъэтри и шэмэджыр ириутIыпщащ. Кхъуэр щтэри, шэмэджыр и кIэмкIэ иубыдщ аби, къижыхьым-къижыхьурэ, нэгъуей дестынэу дестынищэ мэкъуу пиупщlащ. Шэмэджыр къыщыкIэрыхужым, нэгъуэщI зы лIыщIэ къыщылъэтри и гуахъуэ бжьэпэлъыр ириутIыпщащ. Кхъуэ шынам гуахъуэ гуэрыр кIэкIэ иубыдри, къижыхьым-къижыхьурэ, Iэнэ ищтэри Iэтэу зэтрилъхьэжащ.

Гуахъуэ гуэрыр къыщыкIэрыхужым, лIыщIэ гупыр къыщылъэтщ, кхъуэ пIащэр къаувыхьри къаубыдащ. Къаубыдар выгум щIэтщIэри мэкъур къритшэжащ ... - щыжиIэм, гаргу жиIэу зыгуэр къауэри а Iэшэлъашэм къуанщIэрэ вынду щыIэр къызэщIиIэтащ.

Къуиижь ЦIыкIу еплъмэ - хъаныжьыр къауэри зэгуэудауэ арат.

- Iay, сыту шыIэныгъэшхуэ уиIат, тхьэмыщкIэжь! - жиIэри, Къуиижь ЦIыкIу IукIыжыну щыхуежьэм, ямыгъакlуэу яубыдащ. «Хъаныжьыр зэгуитхъыху таурыхъ жриIащ!» - жаIэри хъаным и пхъур къратащ. Хьэгъуэлlыгъуэр зэфIэкlри, Къуиижь ЦIыкIу хъаным и пlэ ирагъэуващ.

Ноби унафэ ищIрэ тхъэжу къуажэкIэм деж щысщ. Уи фIэщ мыхъурэ - кIуэи, плъэ!

1. СещIэри щIеин сыхъуащ - ибэу сыкъэнащ жыхуиlэщ.

2. ЩхьэIуо еуэн - мэш пхырхэр лъэхъий-лъэхъийуэ хьэмым тепхъауэ выхэр абы тету къехуэкlыурэ мэшыр Iуэн.

49. ЗЭЦIЭДЖЭГЪУ ЗЭШИЩЫМ Я ТАУРЫХЪЫЖЬ

Еуэщ-еlэщ аби, жеlэ, зэцIэджэгъуищ щыIэт зэкъуэшищым я къуэу - зыр Дыгъэм и къуэ Нэтхъуаджэт, адрейр Мазэм и къуэ Нэтхъуаджэт, ещанэри Пщым и къуэ Нэтхъуаджэт. Пщым и къуэр сабийт, адрей нэхъыжьитIыр балигът, зекIуэ кIуэуэ, къакIухьу. Ежьэмэ, зы илъэскlэ къэтт, къэкIуэжа нэужьи зы илъэскIэ загъэпсэхурт.

Еуэри, гъэхэм ящыщу зы гъэ гуэрым, зэшхэм загъэпсэхужри, гъэ къакIуэ здэкlуэнум егупсысу здэщысым, Нэтхъуаджэ кIасэр къакIуэри къащыхьащ:

- Сэри фэ сыфхуэдэщ, зекlуэ сыздэфшэ! - жиIэри.

Къащыщыхьэм, нэхъыжьитIыр кIуэри пщым еупщIащ:

- Нэтхъуаджэ цIыкlу къытщыхьащ зекIуэ сыздэфшэ жиIэри: дауэ тщIыну, здэтшэну? - жаIэри.

- Здэфшэ, - жери хуит къищlащ пщым.

Пщым шы и куэдт, къуакIэбгыкIэм дэтрэ я бжыгъэр зыми имыщlэу.

- ФыкIуи, Лабащхьэ къуэм фыдыхьи, шы хъун шы къыхуэвубыди, хуэвгъасэ! - къажреIэ.

Йоуэри, Нэтхъуаджэ Кlаси здашэри Лабащхьэ макIуэ. Жэщ хъухукIэ хэплъэщ-хэплъэри, Нэтхъуаджэ КIасэм игу ирихьыну зыш хигъуэтакъым апхуэдизышым. КъыхэкIыжри, шы гъунэм зы нэбгъэф цIыкIу щыту къилъэгъуащ, кхъуэбанэм зэщIиблауэ:

- Мис мыр къысхуэвубыд! - жи.

- А зиунагъуэрэ, мы гъуамэм утесу укъэзылъагъум сытыфэр къуиплъын! - жаIэри нэхъыжьитIым зрагъэщIэгъуэкlащ.

ШынэхъыщIэр яхуикIуэтакъым:

- Мыбы фIэкIа сызыхуей хэткъым,- жиIэри.

Сыт ящIэнт? Ягу ирихь-иримыхьми, ирахужьэри къаубыдыну хуежьа щхьэкlэ, къахуэубыдакъым. Шым зэрыхэта хуэдизрэ кърахуэкlащ - пэлъэщакъым. ЕтIуанэ махуэми ямыгъэзагъэм-кърахуэкlыурэ зы зэман зэ къаlэрыхьащ. КъаIэрыхьэщ аби, нэбгъэфыр яшэри унэм кIуэжащ.

Нэбгъэфыр шы хъун хуейтэкъэ, гъэсэн хуейтэкъэ?

- Фэ фыкIуэ, си шынэхъыжьхэ, мы зэ ежьэгъуэм сэ сынэкIуэнукъым, - жиlэри иутlыпщащ Дыгъэ и къуэ Нэтхъуаджэмрэ Мазэм и къуэ Нэтхъуаджэмрэ.

Мохэр йожьэ, мыбы и нэбгъэфыр егъэкъабзэр аби, шэщым щlэубыдауэ егъашхэ. Илъэскlэ - НэтхъуаджитIыр къэсыжыху игъэшхащ. Игъуэр къэсщ аби, къекlуэлIэжащ Дыгъэм и къуэ Нэтхъуаджэрэ Мазэм и къуэ Нэтхъуаджэрэ. Къекlуэлlэжа нэужьи, илъэскlэ щысын-загъэпсэхун хуейтэкъэ, а илъэсым и кlуэцIкlэ Нэтхъуаджэ Кlасэм нэбгъэфыр къыщIишурэ езыр зэрыхуеим хуэдэу игъэсащ.

Илъэс зыгъэпсэхугъуэр иухри, ежьэн щыхъум, накlуэ маржэ, жиlэри, шынэхъыщlэри ядежьащ. Еуэм-кlуэм, еуэм-кIуэурэ, куэдрэ кIya-мащIэрэ кIya - сытми, жэщ хъури, зы щIыпIэ деж къыщыувыIащ. ПщэфIэн хуей хъури, псы яIэтэкъым.

- Сэ сежьэнщи, псы къэзгъуэтынщ, - жиlэри, Дыгъэм и къуэр ежьащ.

Зы жэщ-зы махуэ къикIухьри, имыгъуэту къекIуэлIэжащ. Мазэм и къуэр ежьэри, жэщитI-махуитI къикIухьри, псы имыгъуэту къекlуэлIэжащ. Псы ямыгъуэту къыщекIуэлIэжым, Нэтхъуаджэ КIасэ япеубыд:

- Чэзур сысейщ! - жери.

- А уанэ махуэр тезылъхьэн, дэ игъащIэм мыбдеж къыщыдокlухьри дгъуэтакъым, уэ дэнэ къыздипхынур! - жаIэри ядэркъым нэхъыжьитIым.

- Дауэ мыхъуами, сыкlуэнущ! - жери яфlожьэ.

Йоуэр аби, йожьэри, кlуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, куэдрэ кIya мащlэрэ кIya - сытми зы мафlэ цIу къилъэгъуащ. Мафlэ цlум триубыдэри, кlуэм-лъэм, кlуэм-лъэурэ нэсри - уии, зы иныжь домбей, щхьибл фIэту, ирихьэлlащ: иныжьым мафIэ ищlри, бгъэдэгъуэлъхьэжауэ жейрт. Абы бгъэдэкlыу зы лъагъуэ цIыкlу адэкlэ кIуэрт, жи. А лъагъуэм теувэри, нэбгъэфым тесу кlуэурэ къэнжалыщхьэ унэшхуэ хуэзащ. Къызэпикlухьщ-нэзэпикlухьщ аби, даIуэри - маршынэдэ макъ зэхихащ. Щызэхихым, джэри - бзылъхугъэ гуэр щхьэгъубжэм къыIухьащ.

- Усыт лъэпкъ: уиныжь хьэмэрэ уцIыху цIыкIу? - жери йоупщI Нэтхъуаджэ КIасэр цIыхубзым.

- Иныжьым я ней къытщыхуэ, - жи бзылъхугъэм, - сьщIыху цIыкIущ. Ауэ щхьэ мыгъуэ укъэукIуэ уэ мыбы: мыбдеж зы иныжь емынэ щопсэури уIэщIэкIуэдэн мыгъуэщ!

- Ари зыгуэр хъунщ, псы уиIэмэ, сегъафэ.

Псы къретри ирегъафэ.

- Иджы зы дзажэжь уиIэмэ, къызэт.

- Алыхь-алыхь уэстын: ди пкIэунэм изщ! - жери, кърехьэх аби, кърет.

Пхъэ дзасэ ин кърибзэщ, дзажэжьыр абы фIиIущ аби, иныжь жеим деж игъэзэжащ. Игъэзэжри, и дзасэр иныжь жейм тригъэлъадэщ аби, ар и пхъэлъэлъ хуэдэу, дзажэжьыр игъажьэу щIедзэ. Лыр здэжьэм, лы жьэрымэ гуащIэр иныжьым и пэм йоуэри къегъэуш. Иныжьыр къоушри мэгуфlэ:

- Ей, цIыкIужь ей, сыту фlыуэ укъэкIуа! - жери, сэх хуэдиз хъу и дзэжьхэр къызэlуегъэпс. - УцIыкlуми, мащIэ IэфIу усшхынщ, ауэ си дзэм дэз ухъуну мыгъуэкъым.

- Сыту укъэвэрей, цlапlэжь, сэ сумышхми, пшхын бгъуэтынщ! - жеlэ Нэтхъуаджэ КIасэми, дзажэжьым и ныкъуэр къыфIелъэф аби ирет.

Дзажэжьыр зэдашхри, итIанэ иныжьыр къоупщI цIыкIужьым:

- ХэтIэхэсэ дыбгъэджэгуну хьэмэ гъуэжькуий дыбгъэджэгуну? - жери.

- Уэлэхьи, сэ шейтlан сымыхъуа гъуэжькуий сыджэгуу! - идэркъым Нэтхъуаджэ КIасэ. - Дыбгъэджэгунумэ, лlы зэрыджэгур хэтlэхэсэщи, къакlуэ!

Къыщолъэтри, зызэрадз аби, зэбэн-зэзауэурэ, Нэтхъуаджэ Klaсэр токIуэ: иныжьыр къеIэт аби, хесэри и бынжэм нэсу щIым хехуэ;иныжьыр къопхъуэри, Нэтхъуаджэр хетIэр аби, и лъэгуажьэм нэсу щIым хехуэ. Къыхопщыж Нэтхъуаджэ КIасэри, иныжьыр хетlэр аби, и дамэм къыфIэкlыу хехуэ. ИтIанэ и джатэр кърех аби, Iуроlэбэри - джатэр, щхьэупсысэм хуэдэу, жант - еуэм-еуэурэ иныжьым и щхьиблри къреухъуэнщlэхри кIапIинэу зэтрелъхьэж.

Иныжьым и дэуэдапщэр зэфlегъэкIри Нэтхъуаджэ КIасэ бзылъхугъэм деж къегъэзэж:

- Ярэби, мы цlапIэжьым хуэдэ иджыри щыпсэууэ пlэрэ мыбдеж? - жи.

- Щопсэу: мыбы къуэшитI иIэщ, тIуми сэ схуэдэ цIыхубз зырыз гъэру къахьауэ яIыгъщ.

- Дэнэкlэ здэщыlэр?

ШыгъуэгумкIэ икI лъагъуэр кърегъэлъагъу:

- Мыбы теуви, унэм ухуишэнущ.

Нэтхъуаджэ КIасэр лъагъуэм теувэри, кIуэщ аби, япэрей иныжьым ирищIар абы и къуэшыжьитIми ярещIэ.

Псори зэфIэкIати, псы нэд къаIехри, и шынэхъыжьхэм къахуехь, ахэр къыпэплъэу щыст. ГуфIащ Дыгъэм и къуэ Нэтхъуаджэмрэ Мазэм и къуэ Нэтхъуаджэмрэ. ПщафIэри шхащ.

- Дэ тхузэфIэмыкIа псы фэндыр къыщихьыфакIэ, мыбы зыгуэр къыхэкIынущ,- зэжраIэ нэхъыжьитIым.

КIасэм цIутI жиIэркъым, ищIа-илэжьар яхуиIуатэркъым. Машхэ, йофэ, зызэщIакъузэри йожьэж. КIуэм-лъейм, кlуэм-лъейурэ, жыжьэу плъэри Нэтхъуаджэ КIасэм ищlа кIапIинэр зэкъуэшитIым кьалъагъу фIыцIагъэ-фIыцIагъэу:

- Модэ фыплъэт, мо тлъагъур иныжьщ, - жаIэри къызэщIоувыIыкI Дыгъэ и къeэ Нэтхъуаджэрэ Мазэ и къуэ Нэтхъуаджэрэ. ИныжьыщIым дыкъихьащ, дэнэ дыздэкIуэнур?

ШынэхъышIэр и пащIэкIэм щlогуфIыкI:

- ФыкъакIуэ фэ фымышынэу, - жи. - Ар иныжькъым, иныжь кIапIинэу аркъудейщ.

Еуэщ аби, ежьэжри, куэм-кIуэурэ, иныжь кIапIинэм блэкIри, къэнжалыщхьэ унэм нэсащ. Яш уанэ трахри, абдежыр хэщIапIэ ящI. Гъэру щыта хъыджэбзищым я нэхъыжьитIыр нэхъыжьыгъуэнэхъыщIэгъуэкIэ и къуэшыжьхэм къахуешэ, нэхъыщIэр езым къешэжри тхъэрэ-шхэуэ псэун ирагъажьэ - илъэскIэ къэтын хуеитэкъэ-тlэ ахэр!

Арати, гъатхэ мэхъу, фызхэм джэджьей кърагъэшауэ, Дыгъэм и къуэ Нэтхъуаджэрэ Мазэм и къуэ Нэтхъуаджэрэ щакIуэ докI. Пщым и къуэ Нэтхъуаджэ КIасэ и ержыбыжьыр зэпкърихауэ илъэщIу жыг щIагъым щIэсу, зы къуанщIэ дамэху къеухри, зы джэджьей ищтэри жыгыщхьэм итIысхьэжащ.

- Тхьэр згъэпцlащ, уэзгъэшхмэ! - жиIэри, фочыр зэпкърилъхьэжщ аби, тригъапсэри къриудыхащ.

КъуанщIэ дамэхур къищтэри еплъмэ - шэ техуапIэм къижри лъыр и бгъэгухум къытелъэдат, жи. КъуанщIэр къызэригъэдзэкIщнызэригъэдзэкIщ, къеплъщ-неплъри, мыпхуэдэу жиIащ, жи:

- Уащхъуэ Мыващхъуэ КIанэ, мыбы и фIыцIэм хуэдэр и щхьэцрэ и набдзэу, мыбы и хужьым хуэдэр и щIыфэрэ и нэкIущхьитIыр дыхьэрэну зы фыз къэзмыгъуэтауэ мы дунейм сытемытын! - жери тхьэ иIуащ.

Жэщ хъури и къуэшитIыр къызэрысыжу, егъэтIыс аби, яжреIэ:

- Иджы сэ пщэдджыжь сежьэнущ, - жери. - Къанжэм и фIыцIэр и щхьэцрэ и набдзэу, къанжэм и хужьыр и щlыфэрэ и нэкIуу, и нэкIущхьитIыр къанжэлъым хуэдэу нысэ къыфхуэзмыгъуэтауэ къэгъазэ сиIэкъым.

- Хьэуэ, дэри уи гъусэу дынэмыкIуэу хъункъым! - жаIэри мэув Дыгъэм и къуэ Нэтхъуаджэрэ Мазэм и къуэ Нэтхъуаджэрэ.

- Хьэуэ, сыфхуеинукъым, фыздэсшэнукъым! - жери идэркъым КIасэм.

Йоуэри и уанэгу щхьэнтэм дыщэмрэ налкъутналмэсымрэ из ещI.

- Иджы, си къуэшыжьхэ, мы фэ фымыда нэбгъэфыжь цIыкIум и ныбжь ирикъуащи, дяпэкIэ сэ сызэрыкIуэ си шы лъагъуэм къадзыгъуэ банэ къикIыкIынущ, - къажреIэ. - Мы шабзэри мэ, мы мывопцIэри мэ! - жери къарет. - Мы шабзэр пщэдджыжьым зэ, шэджагъуэм зэ, пщыхьэщхьэм зэ дэвдзеи, езыр занщIэу къехыжынущ. Шэр къыпыжу къехыжмэ, си Iуэхур фIыщ; лъыр къыпыжу къехыжмэ, сыщыIэжкъым. Сэ ажал сиIэкъым, мы цыфэндыр къыхамычу, - жиIэри, и щхьэр къригъэзыхщ аби, и щхьэкум хэт цыфэндыр къаригъэлъэгъуащ. - Шабзэшэм лъыр къыпыжу къехыжмэ, фынежьи, къадзыгъуэ банэ лъэужьым фынрикIуэ аби, сыкъэвгъуэт, сыкъэвгъуэта нэужь, мы мывопцIэр нэвутIыпщ. Ар сянэм къыздилъхуащи, лъыхъуэурэ, а цыфэндыр къигъуэтыжынущ. Къигъуэтыжмэ, ар си щхьэкум ифсэжи, сэ сыкъэхъужынущ.

Арати, ар къажриIэри, еуэри ежьащ. Еуэм кIуэм-лъэм, еуэм кIуэм-лъэурэ, зы къазыхъуэ фызыжь цIыкlу хуозэ. Фызыжь цIыкIум къимылъагъуу зыщlидзэри и быдзым фlыщlэфащ. ЩыщIэфым, фызыжь цIыкlур къэгубжьащ:

- Уэ узымылъэгъуа си нитlыр къуанщIэм ириуфи, хьэфиз ухъу! - жери.- Сыту мащlэIэфlу усшхынут, бетэмал! Иджы си бын ухъуащ.

- Ей, нанэу нанэжь, сэ сумышхми, пшхын бгъуэтынщ! - жи Пщым и къуэ Нэтхъуаджэ Кlасэ.

- Нтlэ, иджы бын ущысхуэхъуакIэ, умышынэу къызжеlэ: дэнэ укlуэрэ, сыт къэплъыхъуэрэ?- къоупщI фызыжь цIыкIур.

- Сэ сыздэкlуэр итIанэ бжесIэнщ, ныжэбэ уи деж сыщыгъэlэ!

- Дэнэ мыгъуэм ущызгъэIэн: махуэм къазыр согъэхъу, жэщыр хъумэ, къазым сахэлъщ.

- Уэ уздыщIэлъым сэри сыщIэлъынщ, - жери фызыжь цIыкlум дежкlэ йоблагъэ.

Жэщым къазэщым щIолъ, нэху къокlри унэ кърегъажьэ. Блыуэ зэтету унэшхуэ ирегъэщI. Езыр пщэдджыжькlэ дэкIыурэ бланэ къиукIыурэ къехь. Фыз цIыкlури къазыхъуэжкъым, матхъэ-машхэри унибл зэтетым щIэсщ. Пщэдджыжь гуэрым Нэтхъуаджэ Кlасэ плъэри, адэ жыжьэу къилъэгъуащ, дыгъэм хуэдэу, зыгуэр къэцlууэ. Къыщlохьэжри фызыжь цlыкlум йоупщl:

- Ей, нанэ, мо къэцlур сыт? - жери.

- А си щlалэ, а къэцlур иныжь унэщ, - жи. - Абы щопсэу щхьэ пщыкlущ фlэту зы иныжь. Абы зы хъыджэбз епl данэху-данапlэм хэлъу: къуанщIэм и фlыцlэр и щхьэцщ, и набдзэщ, къуанщIэм и хужьыр и щlыфэщ, къуанщIэлъым хуэдэр и нэкlущхьитlщ.

- Нтlэ сэ сыкъыщlежьар аращи, сыкlуэнущ абы деж.

- УмыкIуэ, си щlалэ, абы кlya къэкlуэжакъым.

- СыIэщIэкlуэдами сыIэщlэшхыхьами, сымыкlуэнкlэ Iэмал зимыIэщ! - жери ежьэн хуей мэхъу.

Ежьэн хуей щыхъукlэ, фызыжь цlыкIум егъэтlысри, къыжреlэ:

- Ей, си щlалэ, абы узэрыкlуэнуращ: уи шым ушэсынщи, укlуэмукlуэурэ, псышхуэ ухуэзэнщ, гъуни нэзи имыlэу, - жи. - А псышхуэм мы уи шымкIэ уикIыфынукъым: псы кIэрахъуэм фрилъэфэнурэ, нэгъуэщl дуней фыкъыщыхутэнущ. ЗэрыпщIынуращ, - жи,- уи шыр лъахъи утlыпщ, уэ а псы Iуфэм зы жыг Iэдэмашэжь Iутщи, абы тетlысхьи, умыбауэу тес. Шэджагъуэ нэблагъэмэ, а псыхъуэм шищ ныдыхьэнущ домбей хуарэу. Псы ефэмэ, а жыг Iэдэмашэжьым ныбгъэдыхьэнурэ зыщахъуэу, «зыгуэр ди щIыбым къихуэу зыдгъэунэхъужащэрэт!» - жаlэурэ блокIыж ахэр. Зей дамэкъуибл пыупщlи, уи кIэпкъым дэгъэлъ. Япэ зыщызыхъуэми етIуанэу зыщызыхъуэми я гугъу умыщl. Ещанэм зыщыныщихъуэкlэ, и бгым зигъахуэ! Абдеж абы езым зиIэтынурэ пшэгум хыхьэнущ. Ар пшэгум хыхьа нэужь, уи зей дамэкъуиблыр быухыху текъутэ, «уащхъуэ, уэ лlы ухъумэ, сэ шы сыпхуэхъунмэ!»- жиlэху. Ар жиlа нэужь, щIым къеувэхыжынущи, мис итlанэ шыкlэ налъищ къыхэчи, шыкlэ налъитlыр жыг Iэдэмашэм къешэкI, зыр уи жыпым илъхьэ. Шым ущыхуейм деж, а шыкlэ налъэр мафlэм егъэуи, шыр дэнэ щыlэми, напlэзыпlэм къэсынущ. Шэси, абы псым узэприхынщ.

Еуэри, пщым и къуэ Нэтхъуаджэ Кlасэм псори а къызэрыжриlам хуэдэу ищlащ.

Арати, псым зэпрокlри, унэм щlыхьэмэ - щхьэ пщыкlущ зыфlэт иныжьыр пырхъыжу мэжейри жьэгум дэлъщ, мафlэм пэрылъу. Адэкlэ зы бжэ цIыкlу иlэти, ар Iуихри, щlыхьащ: «Ярэби, мыбы жыхуиlар дэнэ щыlэу пIэрэ?» - жиlэри зиплъыхьащ. Зы дыщэ гъуэлъыпlэ щlэтщ, абы къауц уэншэку илъщ, хъыджэбзыр абы хэлъщи, хэщатэри уэншэкур зэгуэуэжауэ апхуэдэщ. Къимыгъэушу езыр шэнтым тетlысхьэри щхьэукъуащ. Мащlэ дэкlа, куэд дэкIа - зы зэман зэ хъыджэбзыр къызэщыущ аби, къаплъэри Нэтхъуаджэ Кlасэр къилIъэгъуащ.

Хъыджэбзыр къотэдж, зехуапэр аби, хьэщlэр къегъэушри жреlэ:

- Пщым и къуэ Нэтхъуаджэ Кlасэу схуэмыгъуэту къэзгъуэта, дэнэ укъысхуикlа? - жери.

- lay, уэ дэнэ сыкъыщыпцlыхурэ? - егъэщlагъуэ.

- Пщlыхьэпlэ дахэу услъэгъуащ, - жи. - Тхьэlухуд къызбгъэдыхьэри, «мы емынэм уlэщlэзыхынур пщым и къуэ Нэтхъуаджэ Кlасэщ», - жиlэри къызжиlащ.

Нтlэ, мыр дауэ укIa хъуну? - Мэжейри щылъщи, еуи укI!

- Уэлэхьи, уэ иныжь жей букlащ жыпlэу зэм-зэмкlэ къызэпхъуэныжын хуэдэу, хабзэншагъэ схуэмыщlэн! - жиlэри идакъым. - Ауэ зы дзажэжь фиlэмэ, здэщыlэр къызжеlэ. Итlанэ сэ мыр къэзгъэушынурэ хэтlэхэсэ дыджэгунущ. Дыщыджэгукlэ, дызэрытемыгъакlуэу дыпщынущ. Дыпща нэужь, дызэпикlуэтыжынурэ жыжьэу дызэпэувынущ. Мис абдеж зы псы lэгубжьэ уи lэгъуапэм игу къыщlыхьи, «мы емынэ унэ хъуну къытлъихьауэ дызымыгъэпсэур хэт!» жыпlэу сыптхьэлэн хуэдэу нызжьэхыхьи, иныжьым имылъагъуу, псы Iэгубжьэр къысlурыкlэ. Итlанэ сэ хуэфI сыхъунщ абы! - жиlащ.

Зэгурыlуэри, Нэтхъуаджэ КIасэр къыщlэкlщ аби, дзажэжьыр къигъуэтащ, пхъэ дзасэшхуэ кърибзэщ аби, лыр фlиlури, иныжьым тригъэлъадэщ аби, ар и пхъэлъэлъу дзажэр игъажьэу тlысащ. Игъажьэу тlысри, мо лы жьэрымэ гуащlэр и пэм щиуэм, иныжьыр къызэщыури къэтlысащ. КъыщызэфIэтIысхьэм, абы и пэ гъуанэм кърихуа жьым Нэтхъуаджэ Кlасэр унэм къыщlидзащ. Зыкъримыгъащlэу къыщlэлъэдэжри, иныжьым къыщилъагъум:

- Уий, цlыкlужьей, дэнэ укъиукI! - жиlащ жи. - Си дзэм дэз ухъунукъым, анэхъамэ сыту мащlэlэфlу усшхынт!

- Уий, цlапlэжь, сэ сомышхми, пшхын бгъуэтынщ! - жиlэри, дзажэм и ныкъуэр къыфlилъэфри хуидзащ.

Лыр шхын яухри, итIанэ иныжьым жеIэ:

- Иджы къуэжькуий дызэдэджэгуну, хьэмэ хэтIэхэсэ дызэдэджэгуну? - жери.

- Гъуэжькуий сыджэгуу бзаджэнаджэ сыхъуа: къару зэрызэхагъэкIыр хэтIэхэсэщи, уджэгунумэ, къакIуэ! - жи Нэтхъуаджэ КIасэ.

ЩIыбым къыщIэкIщ, зэрыубыдри, зэрыхотIэ-зэрыхосэ, зэрыхотIэ-зэрыхосэ - зэрытемыгъакIуэурэ зэрогъэмэх. Зэрогъэмэхри, зэпокIуэтыж аби, бауэ-джалъэу мэувыж. Абы зыхуегъазэри, хъыджэбзым и Iэгъуапэм псы Iэгубжьэ ирегъэувэр аби, хъущIэрэ щIатэу къыщIолъадэ. Нэтхъуаджэ КIасэр ишхын хуэдэ бгъэдолъадэри псы Iэгубжьэр IурекIэ.

Нэтхъуаджэ КIасэм зреч аби, иныжьыр еIэт, хетIэри и бынжэр щIигъанэу щIым хехуэ; иныжьыр йоIэ, Нэтхуаджэ КIасэр хетIэр аби и лъэнкIапIэ нэжэгъур хущIегъэхъумэркъым; Нэтхъуаджэр йоIэ, иныжьыр еIэт аби, хетIэри, и къурмакъейм нэс хеукIэ. ИтIанэ и джатэр кърех, IуроIэбэри, жанти, иныжьыр къреухъуэнщIэх аби, куэбжэ дэкIыпIэм деж кIапIынэшхуэ щещIыж.

АфIэкIа абдежхэм бий щыIэж хъунтэкъыми, Нэтхъуаджэ КIасэр хъыджэбзым хохьэжри зэдэпсэууэ щIадзэ.

Арати, лIыр дэкIмэ, бланэ къихьу, къихьар яшхыу псэуурэ, куэдрэ псэуа-мащIэрэ псэуа - сытми махуэхэм ящыщу зы махуэ гуэрым фызыр псыхьэ макIуэ. ЗдэкIуам и щхьэц налъэ хэхуэри псым ирихьэхащ. ПсыкIэм зы хъаныжь гуэр щыпсэурти, хъаныжьым и псыхьэр псыхьэ къэкIуауэ, щхьэц налъэр абы и пэгуным ирихьэри къигъуэтащ. «Азалыхь, тхьэIухуд щхьэцкIэ!» - жиIэри, хъаныжьым хуихьри иритащ:

- Мыр зищIысыр пщIэуэ пIэрэ? - жиIэри.

ЗищIысыр къыщыхуэмыщIэм, уд фызыжь цIыкIу дэст а къуажэми, ар кърегъашэри йоупщI:

- Мыр сыту пIэрэ? - жери.

Зэпеплъыхь- къызэпеплъыхьри:

- Мыр тхьэIухуд щхьэцщ, - жи удыжь цIыкIум. - Мыр зейр псыщхьэмкIэ щопсэу.

- НтIэ, мы щхьэц налъэр зейр къысхуэзышэм игъащIэ псокIэ ишхынури щитIэгъэнури си Iуэхущ! - жи хъаныжьым.

- Зиусхьэн, - жи удыжь цIыкIум, - ар къыпхуэсшэну ухуеимэ, дыщэ кхъуафэжьей схуегъэщI, хъугъуэфIыгъуэр из егъэщIыжи, сыутIыпщ.

ЖыхуиIэ псори хузэрегъэпэщри еутIыпщ. Псым тету дэсеим дэсейурэ, а цIыхубзым и псыхьэкIуапIэм нэсщ, и кхъуафэр ирипхри, езыр Нэтхъуаджэ КIасэ къызэрыкIуэж гъуэгум тетIысхьащ зигъэтхьэмыщкIафэу. ЛIыр къыздэкIуэжым къыхуозэ:

- Мыр сыт, нанэ тхьэмыщкIэ, мыбдеж щхьэ утес?- жери къоупщI.

- Сызеиншэщ, сыекIуэлIапIэншэщ,- жери нэпс къыщIегъэж удыжь цIыкlу.

«Фызым и закъуэщ, нэгъуэщI мыхъуми, псэлъэгъу хуэхъунщ», - жеlэри, и шыплIэм къыдегъэтIысхьэри къехь фызыжь цIыкIур. Фызыр къеплъри, игу ирихьакъым ар:

- Ярэби, дыхущlемыгъуэжыну пIэрэ?

- ДыхущIегъуэж-дыхущIемыгъуэжми, зы фызыжь цIыкIукъэ: щlэшэ адэ, нэгъуэщI мыхъуми, уи зэш тригъэунщ.

Апхуэдэ щIыкIэкIэ удыжь цIыкIур Нэтхъуаджэ КIасэ и унэм къохьэ.

Нэтхъуаджэ КIасэ щакIуэ макIуэри яшхын къехь, къекIуэлlэжмэ, жэщибл-махуиблкIэ мэжеq. Арат я гъащIэр зэрыкIуэри, йоуэр аби, лlыр щакIуэ дэкIауэ къэту, фызыжь цIыкIум жеIэ:

- Иджы мы Нэтхъуаджэ КIасэ нэхърэ нэхъ лъэщ дунейм теткъым, ауэ абы и псэр здыхэлъыр пщIэрэ уэ? - бзаджагъэм хуокIуэ удыр.

- Тхьэ, сымыщIэ!

- Тхьэ, фIыуэ укъилъагъуу щытамэ, къыбжиIэнтэм! - фызым и гум шыбжий трекlутэ удым.

Нэтхъуаджэ КIасэр къызэрысыжу и фызыр йоупщI:

- ЛIыуэрэ лIы, - жи, - икIи ухахуэщ икIи удахэщ, уэр нэхъыфlу слъагъуи мы дунеишхуэм теткъым, ауэ уи псэр здыхэлъыр щхьэ къызжумыIарэ иджырей къэс?

- Фыз зыщIэупщIэкъым а узыщlэупщIэр, - жери къыхуидакъым.

Къыщыхуимыдэм, фызыр гъащ, бжащ.

- Сэ си псэм щхьэкIэ умыгумэщI, - жи Нэтхъуаджэ КIасэм, фызым игъ-и бжэр еужэгъури. - Мис мы си щхьэкум зы цыфэнд хэтщи, аращ си псэр зыхэлъыр.

Арати, и чэзур къэсри, Нэтхъуаджэ Кlасэр жэщибл-махуиблкlэ жеину гъуэлъащ.

Удыр йоупщI фызым:

- КъыбжиIа? - жери.

- КъызжиIащ, тхьэ! - жери, удыжь цIыкlум псори хуеIуэтэж.

Лlыр зэрыжейуэ удым фызыр псым ешэ жьыщIэн хуэдэу. Езым сабыныр къызэщигъэгъупщати, къегъэзэж, нысащIэр псы Iуфэм къыlуенэри. Къокlуэж аби, жейуэ хэлъ лIым и щхьэцыбэр къитlэщIурэ, цыфэндыр къегъуэт аби, къыхечри хыфIедзэ. ЖэкIэ псым къокIуэж, мэжьыщIэ, жьыщlыгъэр иредзри IуокI аби, кхъуафэм ису къыIуохьэж:

- Мы къэзгъуэтар плъагъурэ? - жери.

Уудмэ куэдрэ - нысащIэр къегъапцIэ, кхъуафэм ирегъэтIысхьэри, къимыкIыжыфу ешэри мэкlуэж. ТхьэIухудыр хъаныжьым ирет. НысащIэм къыгурыlуат и Iуэху зыlутри, зрата хъаныжьым жреlэ:

- Сэ сыцlыху лъэпкъкъым, сытхьэlухудщи, махуэ плIыщIкlэ укъызэlусэ Хъунукъым: а махуэ плlыщIым и кlуэцIкlэ щауапIэ укlуэу уисын хуейщ, - жери.

Иджы мыдэкlэ къигъэна и шынэхъыжьитIым я деж къэдгъэзэжынщ.

Дыгъэм и къуэ Нэтхъуаджэрэ Мазэм и къуэ Нэтхъуаджэрэ махуэ гуэрым къыщIокlри, шабзэр драдзей, шабзэ драдзеяр лъыр къыпыжу къохыж. Алыхь-алыхь, махуаер къытщIэзэрыхьщ, жаIэри и къуэшитIыр мэшэс аби, йожьэ, къадзыгъуэ банэ лъэужьыр яхуу. КъакIуэм-къалъэм, къакIуэм-къалъэурэ унибл зэтетым къыхуэзэри,къазыхъуэ фызыжь цIыкIум деж екIуэлIащ:

- Ярэби, мыпхуэдэ зэманым мыпхуэдэ ди къуэшыр мыпхуэдэшым тесу мыбы къекIуэлIэгъат, дэнэ щыIэу пIэрэ? - жаIэри.

- Нобэ мазищ мэхъу мыпхуэдэ щIыпIэМ зэрыкIуэри, къигъэзэжакъым, - жи къазыхъуэжь цIыкIум.- ФыкIэлъыкIуэнумэ, мис мыр лъагъуэщи, фытеуви, фыкIуэ. Абы псышхуэ гуэрым фыхуишэнущ. Псы Iуфэм Iутщ жыг Iэдэмашэжьи, абы къешэкIа шыкIэ налъитIыр мафlэ евгъэуи, шы къэкlуэнущи, псым фрихынщ. Ауэ къыджиIакъым жывмыIэж, абы кIya къэкIуэжакъым.

- Тхьэр арэзы къыпхухъу!- жаIэщ Дыгъэм и къуэ Нэтхъуаджэрэ Мазэм и къуэ Нэтхъуаджэри, еуэщ аби, кIуаш иныжьым и унэм. Нэсри, Нэтхъуаджэ КIасэр лIауэ щылъу хуэзащ, щыхуэзэм, мывопцIэ къахуигъэнар яутIыпщри, мывопцIэм къижыхьа щхьэкIэ, унэм щIэлъу ягъуэтакъым. ЩIыбым къыщIахри, яутIыпщщ аби, къижыхьурэ къигъуэтыжащ цыфэндыр зэлымпIыжауэ щылъу. Къахьыжщ цыфэндри, и щхьэкум ирэсэжщ аби, Нэтхъуаджэ Кlасэр къэпсэужащ. Къаплъэри - и къуэшитIыр къыщхьэщытт.

- Iay, сыту куэдрэ сыжея хущэ, - жи Нэтхъуаджэ КIасэм. Мыбы зыгуэрхэр щIэсати, дэнэ щIыIэ? Фэри дауэ фыкъэкIуа мыбы?

- Уэлэхьи щIэсIауэ дымылъэгъуа, - жаIэ шынэхъыжытIым. Ауэ улIауэ дыкъыпкIэлъэкIуати, мьшхуэдэу тщIыри укъэдгъэхъужащ.

Нэтхъуаджэ КIасэ къотэджри зехуапэ.

- НтIэ, - жи, - фэ зывгъэпсэху: мор фи шхынщ, мор фи пIэщ. сэ иджыпсту къэзгъэзэжынщ, - жиIэри, и шыкIэ налъэр мафIэм иригъэури шыр къэсащ.

Нэтхъуаджэ КIасэр шэсщ аби псым хэту ежьащ. Хъаныжьым и псэупIэм щынэсым, епсыхри, шыр къиутIыпщыжщ аби, езыр хъаныжьым и пщIантIэм дыхьащ. Хъаныжьым и пщIантIэм балышхуэ щрагъэкIуэкIыу ирохьэлIэ. Нэтхъуаджэ КIасэ гуэбэнэч щыгът, и Iэщэ-фащэр абы и щIагъ щIэлъуи, ар къыщалъагъум, мо ешхэефэр зэрогъэкIий:

- А-а, Амыщ къэкIуащ, Амыщ! ПсынщIэу бжьэ къефт! - жаIэри.

Бжьэ къратри иреф. КъоупщI зэхэсхэр:

- Ухэт, сыт щхьэкIэ укъытхуэкIуа? - жаIэри.

- СылIыщIэнут.

Нэтхъуаджэ КIасэр пщIантIэм дыхьэрэ пэт нысащIэр къеплъэкIри къилъэгъуати, къэдаIуэри, мо жиIэр щызэхихым, и щауэкъуэтым йолъэIу:

- КхъыIэ, а тхьэмыщкIэр фымыгъэщIэхъу: хъаным шызешэ хуэдэу къыхуэфщтэ! - жери.

- Алыхь-алыхь, уи жьэ къыжьэдэкIа закъуэ! - жаIэри къащтэ лIыщIэу.

ТешанкIэр зэрихуэу, шыхэм якIэлъыплъу дэтурэ махуэ плIыщIыр къэблагъэри, тхьэIухуд нысащIэм жиIащ, жи, мыпхуэдэу:

- ПIалъэр къэблэгъащ, ауэ хьэгъуэлIыгъуэм щIимыдзэ щIыкIэ, хъаныжьым схужефIэ дызэбгъурысу ищIхэр, и щIапIэхэр къыдигъэплъыхьыну! - жери.

Хъаныжьыр гуфIэщ аби, псынщIэу жиIэри тешанкIэр къызэщlригъэщIащ. КъызэщIригъащIэри, итIысхьэщ аби, я щауэкъуэт шIалэмрэ хъыджэбзымрэ я гъусэу къаплъыхьащ губгъуэхэри, мэзхэри, псыхэри. КъакIухьщ, къаплъыхьри, гущхьэIыгъыр Нэтхъуаджэ КIасэти, унэмкIэ имыхужу, псы IуфэмкIэ къеуэу хуежьащ.

- УздэкIуэр дэнэ? АбыкIэкъым гъуэгур! - жи хъаныжьым.

Къигъэзэжыртэкъыми, хъаныжьыр къыхуолъ етIуанэу:

- УздэкIуэр дэнэ, гъуэгу мыгъуэм ежьэн? Гъуэгур абыкIэкъым.

Нэтхъуаджэ КIасэ зыкъригъэзэкIри:

- СыздэкIуэр пщIэркIэ, хьэурэ хьэ ныбэм къикIа! - жиIэри щIопщымкIэ къызэприхулэкIащ. - А узыбгъэдэсыр хэт и фыз! - жери, гуэбэнэчыр ирекъуэкI аби, сэжьейр кърех.

Зи нэр къыщихуа хъаныжьыр йоуэри eукI, щIалэ щауэкъуэтым и тхьэкIумэр къребзэри, хъыбарегъащIэу еутIыпщыж:

- СыкIэлъыкIуэнщ жызыlэр кърекlуэ! - жери.

Псы Iуфэм къэса нэужь, Нэтхъуаджэ Кlасэ шыкIэ налъэр мафIэм ирегъэури и шыр къос. Мэшэс, и нысащIэ тхьэIухудыр шыплIэм къыдегъэтIысхьэри и къуэшхэр къыздигъэна иныжь унэм къегъэзэж.

- Мэ, мыр фи нысэращ, - жери, тхьэlухудыр къарет аби, езым ирегъэзыхыж.

МафIэр къыIурихыу хъан пщIантIэм долъэдэж, хъаным и блыгущIэтхэм хьэлэчыр яхелъхьэ; удыжь цIыкIур уэнжакъ кIуэцIым ипщхьауэ къегъуэт, чачэу къелъэфыжри, еукI аби, и унэ къокIуэж.

Абы и ужькIэ иныжьым и хъугъэфIыгъуэр къызэщIакъуэ, йоуэри, шынэхъыжьхэм я фызхэм деж къокIуэлIэж. КъокIуэлIэж аби, ахэри къызэдащтэри, я адэ-анэм деж къагъэзэж, Нэтхъуаджэ зэшищыр зэрыдэкIрэ нобэ илъэс ирокъу щыжаIэ махуэм.

Иджы тхъэрэ шхэуэ зэшищри Къулъкъужын къуажэкIэм деж щысщ.

50. УЗЫТЕТ КЪУДАМЭР ПОМЫУПЩI

Еуэри жеIэ, Хъуэжэ пхъэ къихьыну мэзым кlyaт. КIуати, зы жыгышхуэ дэкIуеяуэ езыр зытет Iэдэмашэ дыдэр пиупщIыжырт, къудамэм и пщэдыкъ дыдэм иригъэпщауэ. Арати, гъуэгурыкIуэ гуэр къыблэкI пэтрэ абы гу къылъитэри къыжриIащ:

Узытет къудамэр помыупщI: ар къыщыгуэхукIэ уэри укъыдехуэхынущ, - жиIэри.

- Тхьэгурымагъуэ умыхъуамэ, уи гъуэгу тет! - жиIэри едэIуакъым Хъуэжэр.

Хъуэжэ гъуэгурыкlуэм емыдаIуэу къудамэр пиупщIри, къудамэм и гъусэу езыри къехуэхащ. «Iay, уэлэхьэ, мы гъуэгурыкIуэр сэ си гугъам щыщымыIэ, мыбы къэхъунур ещIэм!» - жиlэри кIэлъыщlэпхъуащ. ЩIэпхъуэри къыпэуващ:

- Алыхьым и нэфIыр зыщыхуа, жыпIа дыдэр къысщыщIащ, - жи.- Уэ къэхъунур уощlэ: сыщылIэну махуэр къызжеlэ!

- Сэ сытхьэкъым, сытхьэгурымагъуэкъым, уэ ущылIэнур сэ сыткlэ сщlэрэ! - жери гъуэгурыкlуэм зытригъыхьэркъым.

- Хьэуэ, - жи Хъуэжэми, - уэ а жыгым сыкъызэрехуэхынур къыщыпщlакlэ, утхьэгурымагъуэщ; сыщылIэнур къызжеlэ!

Хъуэжэ тхьэщишэти, гъуэгурыкlуэм и щхьэр иригъэужэгъури къыжьэдишащ:

- Уи шыдым пхъэр къытеплъхьэу укъежьэжа нэужь, щэ пырхъынущи, мис а ещанэм деж улIэнущ, - къыжриlэри, абыкlэ IэщIэкlщ аби, ежьэжащ.

Хъуэжэ и шыдым и хьэлъэр ирикъуа нэужь къежьэжри, къыздэкlуэжым, шыдыр пырхъащ.

- Еууей, пырхъитlщ къысхуэнэжар, - жи Хъуэжэ.

Зы дэкlыпlэ гуэрым къэсыжауэ шыдыр аргуэру мэпырхъ.

- Еууей, пырхъ закъуэщ къысхуэнэжар, - жи Хъуэжэ.

Щыгум къытохьэри шыдыр ещанэу мэпырхъ.

- Еууей, сыту сыгъащlэ кlэщI мыгъуэт! - жеlэри Хъуэжэ шыдым зыкърегъэхуэх. Шыдри къоувыlэ, гъуэгунапщlэ удзыр ихъуу мэувыж.

Сэ сыщIэзылъхьэжын мыбы къэкlуэну къыщIэмыкIын жеlэри, Хъуэжэ мащэ къетI аби, йогъуэлъхьэж. «Сэ сриIэжкъым иджыи, си фызыр хэту пlэрэ зыдэкlуэжынур?» - жери, абы егупсысурэ жэщ мэхъу аби, дыгъужьхэр къожьэри Хъуэжэ и шыдыр яшх. Аракъэ зи щхьэ щымыIэм и шыдыр хьэм ешх жыхуаlэр жиlэурэ, ирегъэшх.

Нэху мэщри жылэр Хъуэжэ и лъыхъуакlуэ къожьэ. Мащэр къагъуэтри къыщхьэщохьэ: Хъуэжэм и нэр къицlуукlыу илъщ.

- Мыбы щхьэ уилъ, Хъуэжэ?

- Сылlащи, силъщ, щlыр къыстезытхъуэжын сымыгъуэту.

- Нтlэ, улlамэ, щхьэ упсалъэрэ?

- А зиунагъуэрэ, къоупщIым жэуап йомытыжыныр гуэныхьщ!

- Нэкlуэж!

- Хьэуэ: кхъэм къахьа яхьыжрэ!

Гупым ягъэзэжри Хъуэжэм и фызым жраlэжащ псори. Фызыр къыщlопхъуэри къожэ и лIым деж;

- Сытыр къыпщыущI, Хъуэжэ? - жери.

- Сылlауэ аращ.

- Нтlэ, улlамэ, а уи щыгъын тIэкlури щхьэ здэпхьрэ хьэдрыхэм?

Хъуэжэ зетlэщlри и щыгъыныр фызым къретыж. Фызым Шыпсыранэ жэпкъыхъу къреч аби, къехьри и лlыр игъажьэу щlедзэ. Уэуитlыр къыхуэкlуауэ Хъуэжэ мащэм къоцIэфт, фызри зыхуеиххэрати, иужь къоувэр аби, къыщIэрыхьэм къигъажьэурэ къехуж.

51. КIЭПХЪ ЦIЫКIУ МЫШХУЕЙР КЪЫ3ЭРИГЬЭД3ЫХАР

Еуэри, жеlэ. Кlэпхъыжь цIыкlу мэжэлlати, къипкIыхьым-къилъыхьурэ, Мышхуей щlагъым къыщIэхутащ. Дэплъейри, мышхумпlэ къомыр хъуарэ тlыгъуэжауэ щилъагъум, ехъуапсэщ, и гурыlупсыр къажэри, жыгым елъэlуащ:

- Уэ Мышхуейуэрэ Мышхуей, уи щхьэкIэм зиущэхуурэ докlуей, абы нэскlэ сыдумыгъэкlуейуэ зыгъэсыси, мышхумпlэ тIэкlу къысхупыгъэлъэлъ: шхын щхьэкlэ солlэ.

Жыгеижьыр къеплъыхри, кlэпхъыжь цIыкlу щилъагъум, хъымпIap къищlакъым:

- Уэ цIыкlужьейм щхьэкlэ сэ иныжьей дауэ зызгъэсысын! - жиlэри.

- Сэ сыцIыкlужьейми зы псэ ирикъу сlутщ: кхъыlэ, зыгъэсыс!

Мышхуеижьыр ауи къыхуеплъыхакъым.

- Ущlегъуэжынщ, тхьэмыщкlэ: Чэцэжь къэсшэнщи, уезгъэгъунщ! - жи Кlэпхъыжь цIыкlу.

- Чэцэжь жыпIэми, зы ажэкъэ: си къудамэ къесшэхрэ и пхэм сыхущIэуэмэ, Iуейуэ щIэпхъуэжынщ!

Хъункъэ-тlэ жеlэри, Кlэпхъыжь цIыкlу мэгубжь аби, къопкlэкъолъэри Чэцэжь къолъэlу:

- Уэ чэцэжьурэ Чэцэжь, бжэнми мэлми я гъуазэ, Мышхуей зигъэсысу мышхумпlэ къысхупигъэлъэлъыркъым, накlуи, схуегъу!

Чэцэжь гупсысэщ-гупсысэри идакъым:

- Мышхуей и фэ къурэжьыр сыту сщIын, сэ хъун кlыp и щхъуантIэм сыхэтщ! - жиlэри.

- Ущlегъуэжынщ, тхьэмыщкlэ: Щхъуэжь къэсшэнщи, уезгъэшхыжынщ!

- Щхъуэжь жыпIэми, зы хьэ закъуэкъэ: си тхьэкlумитlыр жанщ, си лъакъуиплlыр жэрщ - зэ сыщlэIэмэ, сыlэщIэкIынщи, тlэу сыщlэIэмэ, сынэсыжынщ!

Хъункъэ-тlэ жеlэри, КIэпхъыжь цIыкlу мэгубжь аби, къопкlэкъолъэри Щхъуэжьым къолъэlу:

- Уэ щхъуэжьурэ Щхъуэжь, мы мэзыр уогъэгулэзри мо жылэр уогъэгузавэ, Мышхуей зигъэсысу мышхумпlэ къысхупигъэлъэлъыркъым, Чэцэжь накlуэу Мышхуей схуегъуркъым, нажи, Чэцэжьыр схуэшх!

Щхъуэжь Мэгупсысэ, мэгупсысэри идэркъым:

- Ажэгъуэмэр къыкIэрихыу Чэцэжь уэдыкъуар сыту сщIын, мэлыбгъэ пшэрым лъакъуащхьэкlэ сыхэтщ!

- Ущlегъуэжынщ, тхьэмыщкlэ, Хьэзешэ Плъыжь къэсшэнщи, укъезгъэукIынщ!

- Хьэзешэ Плъыжь жыпIэми, зы фочкъэ: си тхьэкlумитIыр гъэкIащ, си лъакъуиплIыр гъэсащ - зэ силъмэ, сыlэщIэкlащи, тlэу силъмэ, сыкlуэдыжащ!

Хъункъэ-тlэ жиlэри Кlэпхъыжь цIыкlу къапкIэщ-къалъэри Хьэзешэ Плъыжь къелъэlуащ:

- Уэ Хьэзешэурэ Хьэзешэ Плъыжь, зытеплъар зыIэщIэмыкI, IэщIэкIами хуемыплъэкIыж, Мышхуей зигъэсысу мышхумпIэ къысхупигъэлъэлъыркъым, Чэцэжь накlуэу Мышхуей схуигъуркъым, Щхъуэжь нажэу Чэцэжь схуишхыркъым, неуи, Щхъуэжь къысхуэукI!

Хьэзешэ Плъыжь мэгупсысэ, мэгупсысэри и щхьэр къыхуегъэкlэрахъуэ:

- Зил яшхыну зэрамыпэсыр сыту сщIын: Шэчэр ауз бланэ ехъуахэр дэхуэжыркъым.

- Ущlегъуэжынщ, тхьэмыщкlэ: ПэцlыцI нэсшэнщи, уи фочыпс зэпезгъэшхыкIынщ!

- ПэцlыцI жыпIэми, дзыгъуэжь цIыкIукъэ: си фочыр лъагэу фIэздзэнщи, ди джэдуужьри къэзутIыпщынкъэ.

Хъункъэ-тlэ жеIэри КIэпхъыжь цIыкIу къопкIэ-къолъэри ПэцIыцIым къолъэlу:

- Уэ пэцIыцlурэ ПэцlыцI, дзыгъуэми япщ, пщыIэми и тет, Мышхуей зигъэсысу мышхумпIэ къысхупигъэлъэлъыркъым, Чэцэжь накIуэу Мышхуей схуигъуркъым, Щхъуэжь нажэу Чэцэжь схуишхыркъым, Хьэзешэ Плъыжь неуэу Щхъуэжь къысхуиукIыркъым: ныкIэщIэпщхьи, и фочыпс схузэпышхыкI!

ПэцIыцI мэгупсысэ, мэгупсысэри идэркъым:

- ЩIыдагъэ егъэфэжауэ фочыпс бамэр сыIуy сщIын: кхъуей плъыжьыр сужэгъумэ, кхъуей цIынэр си щIэщыгъуэщ!

- УщIегъуэжынщ, тхьэмыщкIэ: Нэгей и къуэ Лъапщагъуэм уезгъэубыдынщ!

- Нэгей и къуэ Лъапщагъуэ жьэгум дэгъухьыжари зы джэдуужькъэ: сэ си пэр жыжьэрыпамэщ, и мэр къызэрысщIихьэу си гъуэм сипщхьэжынщ!

Хъункъэ-тIэ жеIэри КIэпхъыжь цIыкIу къопкIэ-къолъэри Нэгей и къуэ Лъапщагъуэ йолъэIу:

- Нэгей и къуэ Лъапщагъуэу жьэгу гъуанэр зи тыншыпlэ, Мышхуей зигъэсысу мышхумпIэ къысхупигъэлъэлъыркъым, Чэцэжь накIуэу Мышхуей схуигъуркъым, Щхъуэжь нажэу Чэцэжь схуишхыркъым, Хьэзешэ плъыжь неуэу Щхъуэжь къысхуиукIыркъым, ПэцIьщI ныкIэщIэпщхьэу Хьэзешэ Плъыжь и фочыпс схузэпишхыкIыркъым: нещи, ПэцIыцI къысхуэубыд!

Нэгей и къуэ Лъапщагъуэ дыгъэм зригъэууэ дэлъти, къэтэджри зиукъуэдийщ, и IэдиитIым зытригъащlэри, «Ухъ!»- щыжиIэм, ПэцlыцI къызэплъэкlщ аби, джэдум иущlа жьэм щыlуплъэм, и псэр Iукlауэ Хьэзешэ Плъыжь кIэщlолъадэ, Хьэзешэ Плъыжь къыхощтыкlри и фочыр Щхъуэжь трегъапсэ, Щхъуэжь и щlыбыр мэтхытхри Чэцэжь ныхуолъ, Чэцэжь зимыщIэжу малъэри Мышхуей игъуу мэув, Мышхуей и щIыфэр узу щыхуежьэкIэ и къудамэхэмкIэ къеухыурэ мышхумпIэу пытыр къызыпегъэлъэлъыж.

КIэпхъ цIыкIу зигъэнщIыхукIэ машхэ, мышхумпIэ къомыр зэхуехьэсри и ныкъуэр щIымахуэ гъэтIылъын ещI, къэнам тхьэлъэIушхуэ хещIыкIыж, къыдэхуар гъунэгъухэм яхуегуэшыж.

Абы лъандэрэ КIэпхъ цIыкIy псори къыфlэлIыкI хъуащ.

52. ДЫГЪУЖЬЫЖЬЫМРЭ ЧЫЦI ЦIЫКIУИЩЫМРЭ

Еуэри, жеIэ, зы Бжэныжь псэут, чыцI цIыкIуищ щIэсу - я нэхъыжьыр НатIэхуу, я курытыр Лъакъуэхуу, я нэхъыщIэр Къуэлэну. Абыхэм я унэр Iуащхьэныкъуэ лъапэ щIэтт, гъэмахуэм жьауэрэ жьыщIэхуу, щIымахуэм хуабэрэ быдапIэу. Бжэныжьыр пщэдджыжь къэскIэ Ипщэ Банэ кIуэрти, ехъурт-ешхэрт, ехъуртешхэрт; пщыхьэщхьэ зэрыхъуу, шэ пIапIур и шхуэлым изу къихьырти, къэкIуэжырт аби, и фIалъэ ижьымкIэ бжэм къытеуIуэрт «тIыкъ-тIыкъ-тIыкъ!» - жиIэу. Ар зэрызэхахыу чыцI цIыкIуищыр бжэм къыбгъэдэлъадэрт: «Хэт ар? Хэт ар? Хэт ар?» - жаIуэрэ. ИтIанэ Бжэныжьым и макъым зригъэлъэщIырти, къаджэрт:

Фи нанэжьыр къэкIуэжащ,

ПIапIу къому къыфхуихьащ,

Бжэр ныIуфхи, фызгъэтхъэжынщ! - жиIэурэ.

Ар зэрызэхахыу, чыцI цIыкIухэм бжэр Iуахырти, я анэр щIагъэхьэжырт - арыншауэ бжэр Iуахынутэкъым.

Псом япэ НатIэху и ныбэм из хъуху шэр ирикъухырт, абы и ужькIэ Лъакъуэху зигъэнщIыхукIэ и анэм щIэфырти, итIанэ къэнэжар Къуэлэн ирифыжырт - шэм и нэхъ IэфIу шэтIэгъуэблыр арат зылъысыр. Абы и ужькIэ псори гъуэлъыжырти псысэ жаIэурэ жеижырт.

Зы махуэ гуэрым а бынунэм я псэукIэм гу лъетэ Дыгъужьыжьми чыцI цIыкIуищыр ишхыну мурад ещI. Нэху къокIри, Бжэныжьыр зэрыщIэкIыу, Дыгъужьыжьыр къосри бжэм къытоуIуэ, «тIыкъ-т!ыкъ-тIыкъ!» - жиIэу. ЧыцI цIыкIухэр къыIуолъадэри зэрогъэкIии: «Хэт ар? Хэт ар? Хэт ар?» - жаIэурэ. Дыгъужьыжьыр и макъ гъумыжьымкIэ маджэ:

Фи нанэжьыр къэкIуэжащ,

ПIапIу къому къыфхуихьащ.

Бжэр ныIуфхи, фызгъэтхъэжынщ! - жеIэри.

ЧыцI цIыкIухэм дыгъужьыр и макъымкIэ къацIыхури бжэр хуIуахыркъым:

- Уэ уи макъыр гъумыжьщ, ди нанэ и макъыр макъ псыгъуэщ: укъыщIэдгъэхьэнукъым, Дыгъужьыжь. КIуэж мэзым! - жаIэри.

Дыгъужьыжьыр щIопхъуэри ГъукIэжьым деж мажэ:

- Ей ГъукIэжь, ГъукIэжь!

- Сыт ухуей, Дыгъужьыжь?

- Мы си макъыр псыгъуэ схуэщI.

- КIытелъхьэ мыдэ сыджым! - жеIэри, дыгъужьым и макъыр сыджым трырегъалъхьэ; уадэшхуэкIэ еуэм, уадэ цIыкIукIэ теуIуэжурэ псыгъуэ хуещI аби, къеутIыпщыж. Дыгъужьыр - цIытхъытхъ! - щIопхъуэри чыцI цIыкIухэм я деж мэкIуэж, «тIыкъ-тIыкъ-тIыкъ!» жиlэу бжэм тоуlуэ. ЧыцI цIыкlухэр къыIуолъадэри зэрогъэкIий: «Хэт ар. Хэт ар? Хэт ар?» - жаIэурэ. Дыгъужьыжьым и макъым зрегъэлъэщlри, макъ псыгъуэкIэ маджэ:

Фи нанэжьыр къэкlуэжащ,

Пlапlу къому къыфхуихьащ.

Бжэр ныIуфхи, фызгьэтхъэжынщ! - жеlэри.

ЧыцI цIыкIухэм дыгъужьыр аргуэру и макъымкIэ къацIыхури бжэр хуIуахакъым:

- Уэ уи макъыр макъыжьщ, ди нанэ и макъыр макъ цIущ: укъыщIэдгъэхьэнукъым, Дыгъужьыжь. КIуэж мэзым! - жаIэри.

Дыгъужьыжьыр щIопхъуэри аргуэру ГъукIэжьым дежмакIуэ:

- Ей ГъукIэжь, ГъукIэжь!

- Сыт ухуей, Дыгъужьыжь?

- Си макъыр схуэгъэцIу.

ГъукIэжьым пшахъуашхэ къещтэри, Дыгъужьыжьым и макъыр фlыуэ хуегъэцIу. Дыгъужьыжьыр - цIытхъытхъ! - къыщIоцIывэри Бжэныжьым и унэм къокIуэж, «тIыкъ-тIыкъ-тIыкъ!» жиIэу бжэм къытоуIуэ. ЧыцI цIыкIухэр къыIуолъадэри зэрогъэкIий: «Хэт ар? Хэт ар? Хэт ар?» - жаIэурэ. Дыгъужьыжьым и макъым зрегъэлъэщIри макъ цIукIэ маджэ:

Фи нанэжьыр къэкIуэжащ,

ПIапIу къому къыфхуихьащ.

Бжэр ныIуфхи, фызгъэтхъэжынщ! - жеIэри.

ЧыцI цIыкIухэм макъыр зэхэзещхъуэн ящI: Лъакъуэху нанэщ, жи, къаджэр; НатIэху нанэкъым, жи; Къуэлэн бжэр Iуихыну щыIэбэм, игу къэкIщ аби, жриIащ:

- Уэ унанэр пэжмэ, уи Iэбэр щхьэгъубжэмкIэ къыдэгъэжи, дыгъэлъагъут! - жиIэри.

Дыгъужьыжьым и Iэжьыр щхьэгъубжэмкIэ къыдигъэжмэ - фIыцIэжьт.

- Дэ ди нанэм и Iэбэр къабзабзэщ, уэ уи Iэбэжьыр фIеижьщ: укъыщIэдгъэхьэнукъым, Дыгъужьыжь. КIуэж мэзым! - жаIэри чыцI цIыкIухэр хуилъащ Дыгъужьыжьым.

Дыгъужьыжьыр щIэцIывэри, Урыхужь кIуэщ аби, и Iэхэр пшахъуэрэ псыкIэ итхьэщIри къигъэзэжащ: «ТIыкъ-тIыкъ-тIыкъ!» жиIэу бжэм къытоуIуэ. ЧыцI цIыкIухэр къыIуолъадэри зэрогъэкIий: «Хэт ар? Хэт ар? Хэт ар?» - жаIэурэ. Дыгъужьыжьым и макъым зрегъэлъэщIри аргуэру макъ цlукlэ маджэ:

Фи нанэжьыр къэкlуэжащ,

Пlапlу къому къыфхуихьащ.

Бжэр ныIуфхи, фызгъэтхъэжынщ! - жеlэри.

Чыцl цlыкlухэр шынащи, xylyaxын ядэркъым:

Уэ унанэр пэжмэ, уи Iэбэр щхьэгъубжьмкIэ къыдэгъэжи, дыгъэлъагъут! - жаlэри. Дыгъужьыжьым и lэжьыр щхьэгъубжэмкlэ къыдигъэжмэ - гъуабжэжьт.

- Дэ ди нанэм и Iэбэр хужьыбзэщ, уи lэбэжьыр гъуабжэжьщ: укъыщlэдгъэхьэнукъым, Дыгъужьыжь.

Дыгъужьыжьыр щIопхъуэри Удыжьым деж макIуэ:

- Ей Удыжь, Удыжь!

- Сыт ухуей, Дыгъужьыжь?

- Мы си lэ гъуабжэжьхэр уэс чэсей схуэщl!

Удыжьым хужьыбзэу lэпыхъ IэлъитI иlэти, Дыгъужьыжьым къыlэритlагъэри къиутlыпщыжащ. Дыгъужьыжьыр - цlытхъытхъ! - къыщlоцlыпхъуэри, Бжэныжьым и унэм къокIуэж аби, «тIыкъ-тIыкъ-тIыкъ!» - жиlэу бжэм къытоуlуэ. Чыцl цIыкlухэр къыlуолъадэри зэрогъэкIий: «Хэт ар? Хэт ар? Хэт ар?» - жаIэурэ. Дыгъужьыжьым и макъым зрегъэлъэщlри аргуэру макъ цlукIэ маджэ:

Фи нанэжьыр къэкIуэжащ,

Пlапlу къому къыфхуихьащ.

Бжэр ныlуфхи, фызгъэтхъэжынщ! - жеIэри.

Арщхьэкlэ Iущ хъуа чыцIхэм xylyaxын ядэркъым: - Уэ унанэр пэжмэ, уи Iэбэр щхьэгъубжэмкIэ къыдэгъэжи, дыгъэлъагъут! - жаIэри.

Дыгъужьыжьым Iэлъэ хужьыбзэхэр Iэрыгъыу и Iэхэр щхьэгъубжэмкIэ дегъэж. ЧыцI цIыкlухэр абы къегъапцlэри, «ди нанэжьыр къэкIуэжащ, пIапIу къому къытхуихьащ» жаlэр аби, бжэр Iyax. Дыгъужьыжьыр зыхуеиххэрати, къыщlолъадэр аби, «хьэп!» жеIэри, Натlэху зыIуредзэр аби, «хумпI!» жиIэу ирегъэлъэтэх; аргуэру «хьэп!» жеIэри, Лъакъуэху зыIуредзэр аби, «хумпI!» жиlэу ирегъэлъэтэх. Къуэлэн цIыкIу ар щилъагъукlэ, хьэкум йопщхьэри зрегъапщкlуэ. Дыгъужьыжьым зеплъыхь-зыкъеплъыхьри, нэгъуэщI зыIуридзэн щимылъагъукlэ, щIокlыжри мэзым егъэзэж. И хьэныбэжьым из хъуати, и гъуэм йопщхьэжри, пырхъыу мэжеиж ...

Пщыхьэщхьэ хъури Бжэныжьыр къэсыжмэ, и унэбжэр IугъэзэщIыкlарэ и бын цIыкIухэр щIэмысыжу ... хьэкъущыкъухэр зэхэкъутарэ Iэнэри шэнтхэри уфэрэкlауэ... Бжэныжьым къыгурыlуащ къэхъуар - къыгурымыIуапlэр иIэт! ТIысри гъащ, бжащ Бжэныжьыр:

- Сытусыжьыщхьэ мыгъуэжьт сэ! Сыту Iейуэ сыунэхъужа сэ! Дэнэ мыгъуэм укъисхыжыну, си Натlэху цIыкlу? Дэнэ гущэм укъисхыжыну, си Лъакъуэху цIыкIу? Дэнэ, дэнэ укъисхыжыну, си Къуэлэн цIыкlу?

И анэр къеджэу щызэхихым, Къуэлэн цlыкIу, хьэкум къипщыжри, Бжэныжьым къыбгъэдэлъэдэжащ:

- Сымис, нанэ, сымис! - жиIэри.

Бжэныжьыр къэгуфIэжщ, и кlасэ цlыкlур къипхъуатэри Iэплlэ хуищlащ, ба хуищlащ.

- Дэнэ щыlэ НатIэху?

- Дыгъужьыжьым зыlуридзащ.

- Дэнэ щыlэ Лъакъуэху?

- Дыгъужьыжьым зыlуридзащ.

- Хъункъэ-тlэ, сэ абы хуэфащэ сыхъункъэ,- жеlэ Бжэныжьми, и жыр лэныстэр къыздещтэ, Къуэлэн цIыкlу и Iэр еубыдыжри, мэзым макlуэ. Лъыхъуэм-даIуэм, лъыхъуэм-даlуэурэ, пырхъ макъымкlэ Дыгъужьыжьым и гъуэр къагъуэт. Бжэныжьыр абы йопщхьэ, жыр лэныстэмкIэ Дыгъужьыжьым и ныбэр зэгуегъэж аби, йоlэбэри Натlэху кърехыж, кIэлъоlэбэри Лъакъуэху кърехыж. Абыхэм я пIэкlэ мывэ-джей, чырбыш ныкъуэжь, абджыжь къутахуэ из хъуху дыгъужь ныбэм ирелъхьэри фэдэнкlэ зэгуедэж. Нэху къекlри, Дыгъужьыжьыр псы ефэну Урыхужь кlуэщ аби, зыщригъэзыхым, мывэджеихэр и щхьэм къилъадэри зыхуэмыlыгъыжу псым хэхуэри ихьащ.

Бжэныжьым и чыцIхэр къишэжауэ матхъэ-машхэри Iуащхьэныкъуэ лъапэ щIэсщ. Уи фIэщ мыхъумэ, кIуэи, плъэ!

53. ХЪАНЫКЪУЭМРЭ ГУЛЭЗРЭ Я ТАУРЫХЪЫЖЬ

Еуэри, жеIэ, къуажэ гуэрым зы хъаныжь дэст, къуэ закъуэ иIэу. Хъаныкъуэр иджыри топ джэгум къыхэмыкlауэ апхуэдэти, и чэзур къэсри, гупсысащ: «Мыкуэду пIэрэ топ къызэресхуэкIар! - жиIэри.

- Абы нэхърэ ди адэм зыш къеIысхынщи, жьы зыщlезгъэхунщ, си нэгу зезгъэужьынщ, хьэкIэкхъуэкIащэми зезгъэсэнщ: зэ лIы сыхъупхъэкъэ сэри!» - жери. Хъаныжьым и къуэр апxуэдэкIэ къигъэщIэхъунт - унафэ ищlри зы алащэжьрэ зы къэуалыжьрэ къратащ.

- Нэху къекIри, Хъаныкъуэр шэсщ аби, ежьащ. Ежьэри, джабэ гуэрым дэкlауэ плъэри, дэп маскIэм хуэдэу плъыжьу, мэз бжэн плъыжьыбзэ къелъагъу. «Iаy, мыр сыту дахэ! - жи. - Уэлэхьи, мыр зи дахагъыр фочкlэ къэзукlыу сымыгъэкlуэдын, ауэ есхужьэнщ, къэзубыдынщи ди адэм хуэсхьынщ!» - жери, алащэжьым иолъэдэкъауэри ирехужьэ. АрщхьэкIэ мэз бжэным щIэрыхьэнт ар - IэщIокIри мэзым холъэдэж.

Хъаныкъуэм и щхьэр фlэлэлу къокlуэж, алащэжьыр пщIантIэм деутIыпщхьэ, езым зигъэгусауэ макIуэри хьэщIэщым щIотIысхьэж. УнэIутхэр макIуэри хъаным хуаlуэтэж:

- 3иусхьэн, - жаIэ, - Хъаныкъуэм и шыр уанэ зэрытелъу пшlантIэм диутIыпщхьэри, езым зигъэгусэщ аби, хьэщIэщым щlэтIысхьэжауэ щIэсщ, къытхуэмыпсалъэу, къытхуэмыбауэу.

- ФыкIуи къафшэт мыдэ! - жери унэшхуэм кърегъэшэж.

- СлIо, щlалэ, шыжыпIати, уэстащ, сыгъэщакIуэ жыпIати, хуит усщIащ, щхьэ зыбгъэгуса? - жи хъаныжьым.

- Ы! Уэлэхьи, зызгъэгусэнмэ, дауи! - жиIащ, жи Хъаныкъуэм. - Мыр хъаным и къуэщ жаIэу, уэри къыбдалъагъуу, сэри къыздалъагъуу зы шы-уанэ зэтелъ къыщысхуомыгъэфащэкlэ, сыхуейкъым, - жиlащ,- зыри! Нобэ мыпхуэдэ мэз бжэн сыхуэзэри, есхужьати, сыщIэрыхьакъым: сэ зызмыгъэгусэм хэт зигъэгусэн.

- Аха! Къакlуэ-тlэ мыдэ! - жиIэщ хъаныжьми, и къуэр шыгъуэгубжэмкlэ щlишри, Iуащхьэшхуэ гуэр щытти, бгъэдишащ. - Мо Iуащхьэ джабэм кIэрылъ абрэмывэр плъагъурэ?

- Солъагъу.

- НтIэ, ар пхуlугъэкlуэтмэ, IугъэкIуэт!

Абрэмывэр щlалэм лъапэкlэ Iуигъэукlуриикlри, гъуанэшхуэ иlэти, ихьащ. ШитI щIэтт, жеlэ, а щIыунэ шэщым. Уиит, алыхьым къузэритыным хуэдэрэ узэрамыгъэплъу шы къарапцIитI шхалъэм бгьэдэту, гъургу-гъургу жрагъыlэу щтаучыр яшх, жи, хъуаскIэр къыхрагъэхыу. Уэрэ дэрэ хуэдэ бгъэдыхьэкlэ къыхуэубыдынутэкъым ахэр. Хъаныжьми и гугъакъым и къуэр апхуэдэш шэсыфыххэну. Хъаным и адэм и адэжым къыщIэна шыт а тlyp. Абы и Iэщэри абы и фащэри щIэлът а щIыунэм.

- Шы пхуэхъун яхэт мыбы, си щlалэ? - жи хъаным.

- Уэлэхьи, мис, мо Къарапцlэр схуэхъунтэм, ди адэ!- жи Хъаныкъуэм.

- НтIэ къыпхуэубыдыну пIэрэ ар?

- Уэлэхьи, къысхуэубыдынмэ!

- НтIэ, къыпхуэубыдмэ, хъер пхухъу, щIалэ, си адэшхуэм къыщIэна шыщ а тIyp, - жиIащ, жи, хъаныжьым. - Мес мори и Iэщэщ, мори и фащэщ, мори и уанэщ, хъер пхухъу!

Уанэр дыжьын уанэ жыхуаIэм хуэдэт, фочри апхуэдэт. Хъаныкъуэм щэлъахъэр къыфIихщ аби, шы пхэщIым хуэзэу, уаргу жригъэIэу, еуэри, алъпым зыри жимыIэу шхуэр зыпщIыхригъэлъхьащ. Уанэри апхуэдэу трилъхьэщ аби, шыр къыщIишащ.

- Шэси, щIалэ, мэуэ тIэкIу къызэхегъэкIухьыт! - жиIэщ хъанми, и къуэр шэсри, шыгъуэгум ущызекIуэ мыхъужыну зыхригъэвыхьащ. - Гъэбэяу, щIалэ, хьэлэч домыщI! - жери игъэбэяужащ. Шырэ лIырэ фызыхуэхъун хуэдэщ, хьет жегъыIэ!

Хъаныкъуэм КъарапцIэр псым ишэри игъэпскIащ, зэпилъэщIыхьыжащ, тIэкIуи къригъэжыхьщ аби, бом щIиутIыпщхьэжащ. Хъаныкъуэр къакъэт, жи, мэуэ зэ нэху щыуэ, мы шым сышэсу а зымахуэрей мэз бжэным сыхуэзащэрэт, уэлэхьи, сэ абы сыхурикъунтэм! - жиIэурэ.

Нэху къекIри, щlалэм КъарапцIэр зэпилъэщIыхьщ, и кIэр зэридзэри шэсащ. ПщIантIэм къыдэкIри, ижьымкIэ игъазэм, сэмэгумкIэ игъазэурэ шыр игъэджэгущ аби, былым зекIуапIэ имыIэжу уэрамыр зэхригъэвыхьащ шы лъабжьэкIэ. Пщэдджыжь нэмэзым Хъаныкъуэр КъарапцIэм тесу щехым, жэм къэзыш фызхэр щIэщтэурэ щIэлъэдэжт, жи, мы къэхъуар сыт, мыр сыт шу жаIэурэапхуэдизу мафIэт ари!

«Бетэмал, а зымахуэрей мэз бжэным сыхуэзащэрэт иджы, си Iуэхут ар сэ иджы сIэщIэкIмэ!» - жиIэурэ здэкIуэм, а япэм щыхуэза дыдэм деж удз щхъуантIэ дахэм мэз бжэн плъыжьыбзэр, натIэху хъужауэ, хъуакIуэу хэту къелъагъу. ЗэщIэувыIыкIри зыкъомрэ еплъащ, жи, абы Хъаныкъуэр, и къабзагъым дихьэхауэ. Зы зэман зэ зыкъищIэжри, емыпсыхыу зэIэбэкIщ, шыр зэщIикъузэри, «уэлэхьи, зы махуэ усIэщIэкIами, нобэ кIэ уэстынмэ сэ!»- жиIэщ аби, елъэдэкъауэри мэз бжэныр ирихужьащ. Еуэм-ихум, еуэм-ихуурэ макIуэ, бгым елъэмэ, кIэлъолъэ, къуэм епкIэмэ, кIэлъопкIэ, епхъуэ пэтми зыкъригъэубыдыркъым: зэм шыбгъэмкIэ фIыщIоцIэфт, зэм шы бэкъумкIэ фIыдоцIэфт. Апхуэдэу ихуурэ хэкужь гуэрым ирехуэ мэз бжэныр. Къуалэбзу щхьэпрымылъэтыфыну - апхуэдиз и лъагагъыу быдапIэ ин щытщи, абыкIэ мажэ мэз бжэныр. Жэм-жэурэ, а зэрыжэм тету мэз бжэныр долъэж быдапIэм. КъарапцIэр къызэтрегъэувыIэри мэз бжэным кIэлъоплъ Хъаныкъуэр: а зыдэлъэжа сэрейм нэхърэ куэдкIэ нэхъ лъагэжу унэ гуэр дэтт абыи, мэз бжэныр а унэм дожейри щIолъэдэж.

«Субхьэн алыхь, мыр сыт гъэщIэгъуэн, сыт телъыджэ!» - жиIэу щIалэр щытурэ, йоуэри, а унэм къыщIокI набдзэ зытелъым я нэхъ дахэу зы бзылъхугъэ. КъарапцIэр егъалъэри мо сэрей лъагэм долъэ Хъаныкъуэр.

- СлIо, щIалэ, мэз бжэн ухуейуэ ара? - жи хъыджэбзым. ЩIалэр Iэнкуну хъыджэбзым еплъу, хъыджэбзри къыхуэгуфIэу къеплъурэ, Хъаныкъуэр хьэщыкъ мэхъу, и щхьэр мэкIэрахъуэри, шым къокIэрэхъуэх аби, КъарапцIэм и лъабжьэм щIоукIурие. Хъыджэбзри къогузавэри, жиIэнури ищIэнури имыщIэу Iуфэлъафэр къежыхь, малIэ жери. Абдеж зы уд фызыжь цIыкIу псы пэгунитIкIэ къихьти, тIомпIэ-тIомпIэ-тIомпIэ жиIэу ирикIутурэ къожэ. Къажэурэ къэсри:

- Ей-й-й, сылIэу сызэгъэжащэрэт, Гулэз, мы пщlар сыт? - жиIащ, жеIэ, - Сыту лей епха мы щIалэм! Къыпхуэгъуну пIэрэ ар? - жи. - Алыхь, мы щIалэм уэ жагъуэу укъимылъагъу, уэри жагъуэу умылъагъу, - жи. - Сэ иджыри къэсыху си Iэблэм утесу успIащ, си псалъи тIэу жыIэ пщIакъым, ауэ иджыпсту зы псалъэ бжесIэнущи, си псалъэм къедаIуэ, си хъыджэбз! - жиIащ, жи.

- Алыхь, нанэ, сынедэlуэным, - жи хъыджэбзми, - сыт мыгъуэр сщIэн!

- НтIэ мы щIалэм бгъэдэтIысхьи, и щхьэфэм Iэ дэлъэ! - жиlащ, жеIэ удыжь цIыкIум.

Гулэзыр бгъэдотIысхьэ щIалэми, и щхьэфэм Iэ делъэ. Iэ зэрыдилъэу щlалэр къэплъащ.

- Плъагъурэ къызэрыплъэжа? БжесIатэкъэ абы жагъуэу укъызэримылъагъур, - жи фызыжь цIыкIу. - Иджыри зы псалъэ бжесIэнщи, къедаIуэ!

- Ерэхъу, нанэ!

- НтIэ, сэ укъысщымыукIытэу, а уи Iупэ плъыжь цIыкIухэмкIэ мы щlалэм и Iупэм ба хуэщI! - жи.

- А-Iей, ар дауэ хъун!

- УмыукIытэ, си хъыджэбз, апхуэдэ щыIэщ: мы щIалэр узыншэу къызэфIэувэжыну ухуеймэ, апхуэдэу щIы! - жи нанэм.

Хъыджэбзым зрегъэзыхри Хъаныкъуэм и Iупэм ба хуещI: щIалэр къыщолъэтри къокIуэтыж, хъыджэбзри къыIуощтри къокIуэтыж. Зоплъри щытщ.

Аргуэру фыз удыр къопсалъэри:

- Гулэз, - жи, - сэ иджыри зыгуэр бжесIэнущи, апхуэдэу щIы! Фэ тlуми фи гум фо ирищIащи, фызэхуэзэм, фызэрыцIыхужын щхьэкlэ, а уи Iэпхъуамбэм Iэрылъ дыщэ Iэлъыныр зыlэрыхи, мы щlалэм Iэрылъхьэ! - жи.

- Ерэхъу, - жери, и дыщэ Iэлъыныр зыlэрехри, Хъаныкъуэм Iэретlагъэ.

Абы и ужькlэ фIэхъус-сэлам зэрах, зэроцIыхури - арати хъыджэбзыр и унэм къонэж, щlалэри, къожьэж аби, и унэ къокlуэж.

Къокlуэжри, Хъаныкъуэм зигъэгусауэ хьэщIэщым щlохьэ, КъарапцIэм уанэр зэрытелъу, и щlыбым жэпыр ихэжауэ пщIантIэм дэту нэху къокI. Унэlутхэм ар щалъагъукlэ, мажэри хъаныжьым жраlэж:

- Мыращ, КъарапцIэм жэп техэжауэ пщlантIэм дэтщ, Хъаныкъуэм зигъэгусауэ хьэщIэщым щlэсщ, къытхуэмыбауэу, къытхуэмыпсалъэу, - жаIэри.

- Сыт иджыри зыхуейр? - мэгубжь хъаныжьыр. - Шы жиIати, алъп естакъэ! Iэщэ-фащэ жиlати, цIыхум ямыIэр естакъэ! Къэшэныгу хъуауэ къыщIэкIынщ гъуамэр: фыкlуи, къафшэ мыдэ! - жери ирегъашэ.

- Слlо, щlалэ, къэхъуар, зыгуэр ухуэныкъуэ? - зыкъыхуегъэткlий хъаным. - Хьэмэрэ къэшэныгу ухъуауэ ара?

Уи нэмыс нэхъ лъагэ ухъу, ди адэ, ауэ сэ зы хъыджэбз мыпхуэдэ щIыпIэм сыщыхуэзащи, ар къэзмышэмэ, сикlуэдыкIынущ.

- НтIэ лlышхуэ бэрагъуэ абы щхьэкIэ зыбгъэгусэ хъун! - жери хъаным и блыгущIэтхэм унафэ яхуещI. - ФыкIуи, нэчыхь фтхы, мылъку щхьэкlи къэвмыгъанэ, былым щхьэкlи фыкъимыкIуэт! - жери еутIыпщ хъыджэбзым ядей.

Иджы а хъыджэбзри хъан лъэпкът, дэлъхуищи иIэт. Абы кlya нэчыхьытххэр зэрамыпэсу, хъаныжьыр къагъэпуду мэхъу.

Хъаныжьым и лIыкlуэхэр Гулэз и дэлъху нэхъыжьым деж йокlуалIэри, жраlэ:

- Мыращ, мыпхуэдэ щIыпIэм дыкъикlащ, мыпхуэдэ хъаныжьым дыгъигъэкlуащ, фи шыпхъу дахэм дрипсэлъыхъущ, жаlэри. - Ди щlалэри мыпхуэдэщ, мопхуэдэщ. Акъылэгъу фыкъыддэхъумэ, нэчыхь ттхынут.

- Нтlэ хъарзынэщ, - жи дэлъху нэхъыжьым, - ауэ си закъуэ Iуэху схуэухынкъым. Модэ си шынэхъыщlэхэр къэкlуэжынущи, дечэнджэщынщи, итIанэ Iуэхур дыухынщ, - къажреlэ.

Пщыхьэщхьэ мэхъури нэхъыщIитlри къосыж, щакlуэ къокlыжри. Шха-загъэпсэхуа нэужь, шынэхъыжьым къажреlэ:

- Фынакlуэ, - жи, - хьэщIэхэм ядей.

- Сыт хьэщlэ?

- Мопхуэдэ щlыпIэм къикlри мыпхуэдэ хъаным и лIыкlуэ къэкlуахэщ, - жи.

- Сыт зыхуейр?

-Нысэ хуейуэ ди шыпхъум къылъохъу.

- Еттмэ, тхьэр дгъэпцlащ мо цIэм ишха хъаным ди шыпхъур! - жаlэри шынэхъыщIитIыр къоув.

- Хуж адэ къыздикlам! Дыхуейкъым, Iуегъэх!

- А зиунагъуэрэ, апхуэдэу пхуж хъурэ? - жи шынэхъыжьым, яхуидэркъым. - Ари хъанщ, бгъэпуд хъунукъым. Уасэшхуэ жытIэнщ, яхуэмыпшынын япэдубыдынщи, пыдгъэкIынщ ахъумэ, хьэщхьэрыlуэм хуэдэу цIыхум зыхуэпщI хъурэ!

АбыкIэ зэгуроIуэри хьэщIэхэм ядей къокlуэ зэшищыр зэгъусэу.

- Уэлэхьи, фIым, хъарзынэм, фи благъагъэри къыдощтэм, тфlэфIым, ауэ ди пхъум фыхуейр пэжмэ, мыпхуэдэ уасэ къыдэфтынщ, былымыр былыму, щыгъыныпхъэр щыгъыныпхъэу, ахъшэр ахъшэу, дыщэр дыщэу, налкъутыр налкъуту! Мис ар къэвгъэтIылъмэ, нэчыхьыр ттхынщ!

Сыт къыпаубыдми иратыну арат хъаныжьым и унафэри, лIыкIуэхэм ерэхъу жаlащ. Сыт ящIэжынт, я шыпхъур къратын хуей мэхъури, нэчыхьыр ятх, пIалъэ зэlах аби, къагъэзэж.

Мохэр къосыжри, Хъаныжьыр къыщlокI:

- Дауэ хъуа?

- Хъарзынэ хъуащ, мопхуэдиз уасэ еттри нэчыхь ттхащ, мыпхуэдиз зэман дэкIмэ, нысашэ дыкIуэну дызэгурыIуащ.

Псори гуфlащ, ауэ Хъаныкъуэм пIалъэр фIэжыжьэlуэ хъури къигъэнэщхъеящ. Хъаныжьым афэрым яжриlэри ефэ-ешхи яхуищlащ.

ПIалъэ зэратар къыщысым, фызышэр докI. ДжэгуакIуэхэр я гъусэу, шу гъусэхэр я куэду макIуэ ахэр - махуэ макIуэ, жэщ макIуэ ...

МыдэкIэ Хъаныкъуэм жейр фIэкIуэдауэ зреудэкIри хэлъщ: «Сыту сыдела, - жи, - я гъусэу сызэрымыкlуамкlэ! Ахэр къэсыжыху, Гулэз сымылъагъуу дауэ сыпсэуну?» - жеIэри, йоуэр аби, КъарапцIэм мэшэсри, якIэлъожьэ. МакIуэ лъэрытемыту, нысашэми ящхьэпрокI, носри - здынэсам къуажи жыли исыжкъым. Хьэм джафэщ. Зы фызыжь цIыкIу гуарцэ мафIэ иlэу, и нэпсыр къыщlэжу Iугъуэм бгъэдэсу ирохьэлIэ. Хъаныкъуэм и щхьэр къыфIэхуауэ ирехулIэ фызыжь цIыкIум дей:

- Ярэби, ди анэ, eмыкIy сыкъыумыщIмэ, зыlгуэркIэ сыноупщIынут, - жи.

- КъызэупщI, къурмэн сызыхуэхъун!

- Мыбдежым иса жылэр дэнэ кIya?

- А къурмэн сызыхуэхъун, - жи фызыжь цIыкIу, - дэнэ кIуэн, жылэ Iэпхъуэу иIэпхъукIащ. Уэ сэбэп ухъужынукъым жаIэри, мы мафIэ тIэкIур схуащIщ аби, си закъуэпцIий сыкъранэри Iэпхъуащ ...

- Сыт щIэlэпхъуар, нанэ?

- Я шыпхъу эакъуэм къылъыхъу хъаныкъуэр зрапэстэкъыми, ирамытын щхьэкIэ, Iэпхъуащ, къурмэн сызыхуэхъун.

- Ар дауэ, нанэ, нэчыхь ятхатэкъэ?

- Ятхат, къурмэн сызыхуэхъун. Хъаныкъуэр прагъэхын я гугъэу уасэшхуэ паубыдати, нэчыхьытх къэкIуахэм псалъэ хамылъхьэу къыщратым, сыт ящIэжынт, ямытхыу хъуакъым. Ятха щхьэкlэ, ээшищыр щIегъуэжри, пIалъэр къэмысу защтэри хэкум икIыжащ.

- Уэлэхьи, сэ уи закъуэ мыбдежым уизмыгъэлIыхьын: къакIуэ мыдэ, нанэ! - жиlэри, еlэбыхщ аби, фызыжь цIыкIур къищтэри къигъэзажащ.

Къигъэзэжащи къокIуэж, и щхьэм бжьэр еуауэ. КъакIуэм, къакlуэм, къакlуэурэ, и нэрыплъэр зыIуидзэщ зби, къаплъэри фызышэ кlуэхэм, жыг щlагъ дахэ гуэрым деж щыщlатIыкlауэ загъэпсэхуу къилъэгъуащ.

Хьэджэгур ящlу зэхэтт мо къомри, зы щIалэ губзыгъэ къаплъэри къилъэгъуащ и щхьэр къыфlэхуауэ зы шу къакlуэу.

- Ей, фыбэяут зэ! - жиlащ, жеlэ. - Мо шу къакIуэр хъаным и къуэракъэ?

- А уи унэр зыгъэбэгъуэн, хъаныкъуэр жейуэ хэлъу къэдгъэнащ, дэнэ ар мыбдей къыздибгъэкIынур? - жаlэри ядэркъым адрейхэм.

Нэгъуэщlхэри Iэдакъэ жьауэкlэ маплъэри:

- Тхьэ сыIуэ, ар эи шы тесыкIэр Хъаныкъуэрам! - жаlэ. Пшынэри ягъэувыlауэ гупыр зэхэту шыр къэсри - Хъаныкъуэрат, зы фызыжь цIыкlу и шыплIэм дэсу. Къахохьэ фызышэ шуми, къажреlэ:

- Иджы, си къуэшхэ, си ныбжьэгъухэ, сэр щхьэкIэ къежьауэ гугъу зезыгъэхьхэм тхьэм гуфlэгъуэкIэ фхузигъэщIэж! - жери. Ауэ мы фэ фыздэкIуэм къуажи жыли исыжкъым, мы фызыжь цlыкIум фIэкlа къимынэу, псори иIэпхъукlащи, фэри вгъэзэжи, фыкlуэж. Мы фызыжьри здэфши, ди деж схуефтыж, сэ сагъэшхым хуэдэр ирагъэшхыу, сэ къысщатlагъэм хуэдэри щатlагъэу ягъэпсэуну схуажефlэж: фи къуэм къану къывитыжащ жыфlи, си адэ-си анэм схуефтыж! Сэри Гулэз къэзгъуэтыжыфмэ, къэзгъуэтыжынщ; къэзмыгъуэтыжмэ, сэ сыкlуэдащи, узыншагъэр тхьэм къывит! - жиlэщ аби, сэлам къарихыжащ.

Фызышэ гупми зэщlэгъуагэу къагъэзэжащ, къэдабэ гуимэм фызыжь цIыкlур кърагъэтIысхьэри.

Модрейми и щхьэм бжьэ еуауэ ежьэжащ, здэкlуэри здэжэри ищIэжыркъым, чэфым хуэдэщ. Ауэрэ кIуэм, ауэрэ лъэурэ, тхьэмахуэкlэ кlya, тхьэмахуитIкlэ кIya - сытми къуажэ гуэрым дэкlауэ зы быдапlэшхуэ ирохьэлlэ къуалэбзу шхьэпрымылъэтыфу. Абы нэхърэ нэхъ лъагэжу унэ хъурей гуэри дэтщ абы. Набдзэ зытелъым я нэхъ дахэу зы хъыджэбз тхьэlухуд щIэтщ абыи, жыхафэгум щехкlэ, пшынэ еуэу, хьэджэгур ищlу йох, къыщыдэкIуеижкlэ, пшынэр егъэувыlэри, гъыуэ къыдокlуеиж. Телъыджэ къыщохъу ар Хъаныкъуэм.

«Уэлэхьи, мыр зищlысыр зэзмыгъэщlауэ сыблэмыкIын!» - жеIэри, КъарапцIэр кърегъэкlуэт, къызэщlегъаплъэр аби, мо сэрей лъагэм долъэ, бжэм ирехулlэри:

- Уа, ди шыпхъу, - жи, - eмыкly сыкъомыщI, Iуэхукlэ сыноупщIыну сыкъыдыхьащ. - Алыхь, мы уэ укъызыдыхьам къуалэбзу къыдэмыхьэф: укъыдэмыхьэгъащэрэт! - жиlащ, жи, хъыджэбзым. - Укъыщыдыхьакlэ, уи Iуэхур жыlэ! - Си Iуэхур мырат: жыхафэгум ущехкIэ пшынэ уоуэ, хьэджэгур уощI, укъофэ; ущыдэкlуеижкIэ пшыни уемыуэжу икlи угъыу удокIуеиж. Сыт ар зищlысыр? - жери йоупщI.

- Ар зищIысыращ, къурмэн сызыхуэхъун, - жи хъыджэбзым. Дэлъхуибл сиIэт, - жи, - сэ. Къалмыкъыдзэм сахьу сашхыну си ужь къихьати, абы срамытын щхьэкIэ, блыри дзэм йозауэри пэщIэтщ, жи. - Си дэлъхуиплIыр къаукlащ, къызэраукlар сощlэ, адрей си дэлъхуищыр мэзауэри Iутщ, - жи. - Иджы а си дэлъхуищыр дзэм ятекIуэрэ, абы сабгъэдэсу мы унэм сыкъыщIэнэжтэмэ, сыту насыпышхуэт жызоlэри, сыщехкlэ, абы согупсысри аращ пшыни сыщlеуэр, хьэджэгуи щIэсщlыр икIи сыкъыщlэфэр! Сыкъыщыдэкlуеижкlэ зауэм хэкIуэда си дэлъхуиплIыр си нэгу къыщIоувэж, къысхуэнэжа дэлъхуищри абы якIэлъыкlуэж мыгъуэмэ, дауэ сыхъужыну жызоIэри согъ, - жи хъыджэбзым.

- Гузэвэгъуэшхуэ ухэтщ, ди шыпхъу, тхьэм уи насып тригъакlуэ! - жери, къыщыдэлъыжым, шы лъэбжьанэр· жьэхэуэщ аби, сэрейм чырбышитI къыхиудащ.

«Уэлэхьи, мыхъуа ар, Шыкъарэжь, пкъутэн хуеякъым сэрей дахэр!» - жиIэри, Хъаныкъуэм и гуапэ хъуакъым ар. Арати, Хъаныкъуэр ежьэжащ.

Ежьэжри, аурэ кlуэм, аурэ лъэурэ, и щхьэр зэрихьэурэ, зы щlыпlэ дей зыгъэпсэхуп Iэ щысщIынт жиlэри зыщиплъыхьым, зэуапlэ Iэнатlэр къелъагъу: Iуащхьэшхуэ гуэрым къалмыкъыдзэр, бжьэм хуэдэу къепщIэкIауэ, машхэри кlэрысщ, модрей зэшищри, заудыгъуауэ, джабэ нэкlу гуэрым кlэрысщ шхэуэ - зауэр зэпагъэуауэ шэджагъуашхэ шхэуэ арат.

- Уэлэхьи, Шыкъарэжь, - жиlащ, жи,- дэ мы щlыпIэм дымызауэу драмыгъэкIын! Ауэ куэдым дахыхьэм, мащIэм датекlуэнщ жытIэу, нэхъыбэм телъхьэ захуэдмыщIын, мащIэм дахыхьэм, куэдым даукIынщ жытlэуи дымышынэн! - жиlащ. - Сэлам алейкум жытIэнщи, ди сэламыр тIызыхым дадэзэуэнщ, - жиlэри мурад ищIащ.

Арати, къалмыкъыдзэрат нэхъ и гъунэгъури, сэлам алейкум жиIэри ябгъурыхьа щхьэкlэ, зыхахагъэххэкъым. «Фи щхьэ зэрыхьщ-тIэ!» - жиlэри, ириIуэнтIэкlщ аби, щlалищыр заудыгъуауэ щысти, сэлам алейкум жиlэри япэрыхьащ.

- Уэ алейкум сэлам, еблагъэ, ди къуэш: угъуэгурыкIуэ шущ уэ, жыжьэ укъикlаи хуэдэщ! - жаlэри и сэламыр Iax. - Жэ, къегъэпсых! - жаlэри, я нэхъыщlэр къагъакIуэ.

Арати, нэхъыщIэм, лъэрыгъыпсыфэр еубыдри, ирегъэпсых. И шыр ялъахъэри яутlыпщ, езыр ирагъэблагъэ.

- Угъуэгурыкlуащ, къакIуи, тIэкlу шхэ! - жаlэри фэндыр къыхуагъэув.

Хъаныкъуэр тlэурэ щэрэ фIэкI хэмыIэбауэ, къалмыкъхэм зыгъэпсэхун яухри, пIив-сив жаlэри къауэу щlадзэжащ.

- Иджы, къуэш, - жеlэ я нэхъыжьым, - уи лъагъуныгъэр тфIэфIт, ди гуапэуи дыббгъэдэсынт, ауэ дыщхьэхуимытщ: къалмыкъыдзэм демызауэу хъуркъым, eмыкly къытхуумыщI! Уэ шхэ зыбгъэнщlыху! - жери.

- Iэлъхьэмдурилыхь, зызгъэнщlащ, - жери къотэджыж Хъаныкъуэр. - Модэ си шыр къысхуэфшэж!

Сыт къыжраlами, къахуэгъэшакъым Хъаныкъуэр.

- Сэ сывдэзэуэнущ, - жиIэри шэсыжащ. - Сэ фэ фхуэдэ къуэш дзэм къахуэзгъанэу сежьэжыну тхьэм жимыIэкlэ!

Къарапцlэр къызэщlигъаплъэри, яхэлъадэщ мо дзэмиижьырабгъумкlэ щыlэр щlалэм и джатэмкlэ ирихьэхащ, сэмэгурабгъумкlэ щыlэр шым зэтриукlэурэ йох. Апхуэдэххэу къыдригъэзеижым-иригъэзыхыжурэ къалмыкъыдзэр зэтреукlэ.

- Айдэ, щlалэхэ, фыслъэгъуакъым-сыкъэфлъагъужакъым, узыншэ фыхъу! - жери щежьэжым, щlалищым я нэхъыжьыр щылъэтри Хъаныкъуэм и шхуэlур иубыдащ:

- Уэ дэ къытхуэпщlар дыпсэухункlэ пхуэтщIэжыфынкъым, щIалэ, - жиlэри. - Мы къалмыкъыдзэр зэрызэтебукIам хуэдэу дызэтомыукIауэ удутIыпщынкъым, унеблагъэу ди унэ дыщызыбгъэдэмысу, зы шыпхъу закъуэ диlэщи, ари уэдмыгъэцIыхуу! - жиlэри къыздрашэжьащ.

Къыздрашажьэри, жэщыбг нэблэгъауэ цIыхухэр гъуэлъыжауэ къосыж. Щlалэ нэхъыжьыр нэхъ набдзэгубдзаплъэ хъунти, сэрейм къыхэхуа чырбышитIым гу лъетэ:

«Е сыхьэтмыгъуэм хуэзэн! - жи.- Мы ди къуэшиплlыр зытекIуэда, апхуэдизылъ щIэдгъэжа ди шыпхъум щIасэлI зэришэу къыщIокI, армыхъумэ мы къуалэбзу здынэмыс мы бжыхьым мы чырбышитIыр сытым къыхиуда? - жери мэгубжь.- Сэ абы и щхьэр пызмыупщlу пызгъэтмэ, тхьэр згъэпцlащ!»-- жери тхьэ иlуащ.

Арати, бжэм теуlуэри, я шыпхъур къыщолъэт аби, Iyex, икlи гъыуэ икlи гуфlэу къыщlожри, щlалэхэм закъредз. Арщхьэкlэ шынэхъыжьым зыбгъэдимыгъэхьэу къыlуедзыж, хъыджэбзыр бгъукIэ техуэу:

- Уэ бзаджэнаджэр уэ! - жери. - Уэ гъуамэм щхьэкlэ дэ ди къуэшиплlыр щlэдгъэкlуэдын щыlакъым. Дэ лъы догъажэри губгъуэм дитщ, уэ мыбы лlы къошэри ди напэр тыбох: мы бзу зыдэмыхьэф сэрейм мо чырбышитlыр къыхэзыудар хэт?- жи.Сеуэнщи, уи щхьэр пызмыхым, тхьэр згъэпцIащ! - жиlэри и джатэр къыщрилъэфым, хъыджэбзыр къэлъэlуащ:

- Зэ сыгъэпсалъэ, къурмэн сызыхуэхъун! - жери.

- Узгъэпсалъэмэ, тхьэр си бийщ! - жиlэри, шынэхъыжьым джатэр щиlэтым, Хъаныкъуэм идакъым ар:

- Iау! Ямыгъэпсалъэу цIыху яукlрэ: жегъэIэ жиlэнур! - жи.

- ЖыIэ нтlэ!

- Жысlэмэ, аращ, - жи хъыджэбзым, - алыхь, сэ лlыи симыlуэхуа, си щхьэри си мыIуэхужа, фэр щхьэкIэ сыгузавэ-сыгъыу сыщIэсащ. Ауэ зы махуэ гуэрым къыздикlари-къыздихуари сымыщIэу мис мыбыкlэ зы шу къыдэлъатэри, сыщlэгъымкlэ къызэупщlщ аби, щыдэлъэтыжым, и шы лъабжьэм а чырбышитIыр къыхиудащ. Алыхь, хъуми сымыщIэ, бзыми сымыщIэ! ПцIы сыупсмэ, мы фи гъусэм къыбжиIэнщ.

- Уэлэхьэ, а ди гъусэм сэрейр зэрысэрейуэ икъутами додэм! - жаIэри, выгъашхэ яукIщ аби, Хъаныкъуэм балышхуэ хуащIащ, хьэIусыпэ зрату щыlэр зэхуашэсри ешхэ-ефэу зэхэтIысхьащ.

Апхуэдэу зэхэсурэ, зы нэхъыжь гуэрым къыжреlэ:

- Хъаныкъуэ, - жи, - уэ мы унагъуэм яхуэпщlар дунейр къутэжыхукlэ къыпхуамыщlэжыфыным хуэдизщ, ауэ зыгуэр къыпхуамыщlэу урагъэжьэжынуи къахуегъэзэгъыркъым. Я шыпхъу закъуэр къыуатынути, и щхьэ трачу къыбжаIэфыркъым. Дауэ уеплърэ уэ абы? - жери.

Хъаныкъуэр хигъэгупсысыхьащ абы къыжриlам, ищIэнури жиIэнури къыхуэмыгъуэту. Итlанэ пэжыр къыжриIащ:

- Сэ IуэхукIэ сыкъежьауэ къызокIухь, - жери. - Мыпхуэдэ хъыджэбзым си нэчыхьыр хуатхати, Iуэхур мопхуэдэу къыщlидзыжащи, сыкъежьауэ къызолъыхъуэ, - жи. - Уэлэхьи, армыхъуамэ нэхъыфI сымылъыхъуэнт!

- Уа, Хъаныкъуэ, - жи нэхъыжьым, - уэ мы зэшхэм къуэшым хуэдэу укъалъэгъуащ, я жагъуи умыщI, хъыджэбзри умыгъэпуд, жи. - Укъыщlежьа Iуэхури тхьэм жыхуиIам хуэдэу хъунщ.

- Ерэхъу-тlэ, апхуэдэу щыщыткIэ, мы щIалэ ахъырзэманхэм я жагъуэ сщIынкъым! - жери, арэзы техъуэщ аби, нэчыхь иригъэтхащ.

ХьэгъуэлIыгъуэр мазэкIэ зэхэтащ: ешхэу, ефэу, джэгуу, гушыlэу.

ЦIыхур зэбгрыкlыжри, Хъаныкъуэр аргуэру нэщхъей къэхъужащ. НысащIэр дахэт, щыкъухэр гуапэт, я шхыныр lэфIт, я псыр щlыlэт, ауэ сыт имыщlэми, Гулэзыр Хъаныкъуэм и гум ихуркъым. Нысащlэм гу лъитэнтэкъэ абы?

- Сыт узышхыр, къурмэн сызыхуэхъун? - жери къоупщI.

Хъаныкъуэм и Iуэху зыlутыр, ехьэкI имыIэу, хуиIуэтащ.

ЩыхуиIуатэм, нысащIэр гъащ - мыгъыпlэр иIэт? Гъыщ, гъыщ, гъыри, зызэпилъэщIыхьыжщ аби, мыпхуэдэу къыжриIащ и лIым:

- КIуэ, Хъаныкъуэ, къэлъыхъуэж Гулэз, - жери. - Сэ щхьэкIэ уигу умыгъэныкъуэ, сэ сыножьэнщ, тхьэ сыпхуелъэlунщ. Уи Iуэхур тэмэму къэбгъэзэжрэ - сыбдэгуфIэнщ, къыумыгъэзэжрэ - узгъеижынщ, сыпхуэщыгъуэнщ.

Нэху къокIри, зэшхэм мыпхуэдэу яжреlэ Хъаныкъуэм:

- Иджы, си щыкъу щауэхэ, си нэхэ, си псэхэ, фэри гугъу фехьащи, зывгъэпсэху, сэри Iуэхукlэ сыкъежьащи, Iуэхум и ужь сихьэжынщ, узыншэу фыщыт! - жери. - Псэууэ къэзгъазэмэ, си щхьэгъусэр здэсшэжынщ, къэзмыгъазэми, аращи, си ужьыр махуэ фхухъу! - жи.

- Iуэхукlэ уежьэмэ, уи гъусэу дынэкIуэнщ, дыздэшэ! - жаlэ зэшхэм. - НэгъуэщI мыхъуми, дыпхуэпщэфIэнщ, уи лъэрыгъыпсыфэ дыубыдынщ.

Зэшхэм дауэ зыкъыкIэрамыщlами, Хъаныкъуэм яхуидакъым:

- Хьэуэ, сэ гъусэ сыхуейкъым, сэ си Iуэхур сэ зэфlэзгъэкIыжын хуейщ, - жиlэри. - Фэ хьет жевгъыlэ, фыпсэу! Къэзгъэзэжмэ, дызэхуэзэжынщ.

- НтIэ, ди малъхъэ дыщэ, уежьэмэ, гъуэгу махуэ! - жи зэшхэм я нэхъыжьым. - Узыншэу къэбгъэзэжмэ, мо выгъашхэр уи тхьэлъэIущ; къыумыгъэзэжмэ, уи хьэдэIусщ! Ауэ, - жи, - зы закъуэкIэ дынолъэIу: мо лъэныкъуэмкlэ уздэкlуэм, мыпхуэдиз гъуэгуанэ пкIуа нэужь, гъуэгущхьитI зэхэкIыу ухуэзэнущи, тхьэм щхьэкlэ, сэмэгурабгъумкlэ домыдзых, абыкlэ кlуэ къэкIуэжыркъым!

- lay, ар сыту фlыуэ къызжефIа! Берычэт бесын! - жеIэри, йоуэр аби, Хъаныкъуэр йожьэж, гъуэмылэ бэлыхьи хуащlауэ.

Аурэ кIуэм, аурэ кlуэм, аурэ кIуэурэ, гъуэгущхьитlыр щызэхэкIым нэсри, а уздэмыкIуэ жыхуаIа сэмэгурабгъумкIэ ириlуэнтIэкIщ аби, гъуэгум зэрытеувэу шы къарэжьым и лъакъуэхэр щIэхуу хуежьащ, лъэпэрапэу, щlэмыкlыу хъуащ.

- Ей мажусийм къилъхуа, ауэ узэпкърохури! - жиlэщ аби, зы щlопщ уэгъуэ ирихри, лъатэу ежьэжащ шы къарэжьыр.

Къарапцlэр щlэлъэту хъужри, еуэм кlуэм, еуэм лъэурэ, щхьэкъупщхьэхэм щхьэпрылъу, кlуапIэ кърамыту, гъуэгури текIыжарэ здэкIуэнур имыщlэу - апхуэдэу къэнащ. Цlыxy къупщхьэр санджэу зэтелъщ, шы къупщхьэр Iуащхьэу зэтелъщ. Сытми апхуэдэу кlуэурэ, абдежыр зэпиупщlри, жыг хадэ гуэрым нэсащ. Здынэсам зы жыгышхуэ мыIэрысэхэр пыту, хъурмэхэр пыту, жызумхэр пыту и лъабжьэри гъэужь дахэу, псынэ щIыlэ цIыкlуи къыщlэжуапхуэдэ зы жыгышхуэ къыхихри, абдеж щепсыхащ. И шы напэлъапэр етхьэщlри еутlыпщ, езыми зетхьэщl, хадэм хохьэри жызум сыт ешх, итlанэ и щIакlуэр едз аби, уанэгу щхьэнтэр и пlэщхьагъыу мэгъуэлъыж.

Мэгъуэлъыжри, нэбэнэушэ хъуауэ, зы кlий макъ къоlу:

- Мы зинэкlэ къалъхуауэ, мы си псыр изыфу си хъупlэр зыхъур, тхьэкlумэкlыхьым хуэдэу, узыIурызгъэлъэдэнкъэ иджы! - жери.

Хъаныкъуэр и нэм щlэlуэтыхьу къызэфIотIысхьэ: и жьафэ лъэныкъуэр уафэм етарэ, и жьафэ лъэныкъуэр щIылъэм етауэ гъуэгу напщIитlыр илыгъуэу зы шынагъуэ гуэр къокlуэ.

- Уэлэхьи, уэ сызыlурыбгъэлъадэрэ сэ узэпкърызудрэ деплъыным иджыпсту! - жери Хъаныкъуэм и джатэр кърелъэф.

Мор къызэрысу, йоуэр аби, щIылъэм ета жьафэ лъэныкъуэр пегъэцIэфтри - Уащхъуэ Мыващхъуэ Кlанэ! - благъуафэр зытрегъэж аби, узэримыгъэплъу хъыджэбз дахэ къыщIокI. Арати, абдежым пэшэгъу щызэхуохъури, жэщырыпщ ирах. Пщэдджыжьым Хъаныкъуэр ежьэжын хуейти, и шы-уанэ зэтрелъхьэж, бзылъхугъэми и Iуэху зыlутыр жреlэ.

- Нтlэ гъусэ сыпхуэхъунщ, сыздэшэ! - жи хъыджэбзым.

- Уэлэхьи, уздэсшэнтэм, ауэ мы птегъэлъэдар птегъэлъэ- дауэ ... - зрелъэфыхь Хъаныкъуэм.

- Ягъэ кIынкъым, гъусэ сыпхуэхъун фIэкlа, зыри сщIэнкъым!

- Накlуэ-тlэ! - жи. - Тхьэр согъэпцI, уздэзмышэм!

Арати, пщэдджыжьым йошхэ-йофэр, зызэщlакъузэри йожьэж.

Еуэм кlуэм, еуэм лъэм, арыкъыр зэгъусэу зэпаупщlурэ, арыкъ зыбжанэ зэпач, Iуащхьэшхуэ гуэрым зэдытоувэр аби, маплъэр – жылэlэпхъуэу Гулэз зыдэlэпхъуэжа къуажэр къалъагъу, адэ зы псыхъуэ гуэрым дэту. Къалъагъури, абдежым щызэгуроlуэ:

- Къумыкъу фыз зытщIынщи, дыжьын зэхуэтхьэсу дыдэтынщ, дыщlэупщIэнщ, - жаlэри. - Ар здэщыlэр къыджезыIэм е дэзыгъэлъагъум, дыщэ ахъшэу игъащIэкlэ зрикъун еттынщи, дыдэкIыжынщ.

Уд здэщымыIэ щыIэ - ар уд фызыжь цIыкIу гуэрым къещIэ.

Арати, дахэу пщыхьэщхьэм нос аби, жылэм ирахулIэ, къуажэ тхьэмадэр къагъуэт:

- Мыращ, Къэбэрдей дыкъикIащ, дымыпхуэдэ цIыхущ, бысым дыхуейщ: фызэдгъэцIыхуну, фи псэукIэ-зэхэтыкIэр зэдгъэлъагъуну дыкъэкIуащ, фи лIыфIхэм, лIы Iущхэм дахуэзэну, депсэлъэну дыхуейт, - жраlэ къуажэ тхьэмадэм.

- Алыхь-алыхь, къэбэрдей хьэщIэ къытхуэкIуащ, псынщlэу хабзэ зыщIэ, мылъку зыбгъэдэлъ! - жеIэри, хьэщIэ зыгъэхьэщlэфын хуэдэ бысым деж ирегъашэ.

Арати, загъэпсэхужауэ, уэршэру, ешхэ-ефэу зэбгъэдэсу, зы фызыжь цIыкlу блэкlрэ пэт, хьэщlэщыбжэр Iуехри, зыкъыщIегъахуэ:

- А-Iей, ди гъунэгъум хьэщlэ яlи! - жери.

Ядэуэршэр, ядэгушыIэ хуэдэурэ, мохэр зрегъасэри, хэгъэрей щIэмысу хуегъазэр аби, итlанэ и фIэщу йопсалъэ:

- Иджы фыкъыщIэкIуа дыдэр къызжефIэ! - жи. - Фымышынэ, дзыхь къысхуэфщI: сэ фи Iей зесхуэнкъым.

Къыжраlэ, мырат-мырат ди Iуэхур жаIэри. Пэжыр къыжраlэ.

- Алыхь, - жи фызыжь цIыкlум, - а уэ укъыщIэкIуа Гулэзыр лlы зэрыратрэ илъэсищ хъуам!

Хъаныкъуэм и гум зэпхилыгъукlащ, жи, а псалъэр.

- Алыхь, - жи фызыжь цIыкlум аргуэру,-уасэу къратaм гъуни нэзи имыlэ ...

Удым Хъаныкъуэр игъэгузавэ-игъэгужьейурэ, дыщэ нэхъыбэ къызэрыпихыным хэтщ.

- Алыхь, - жи фызыжь цIыкIу гуэрым, - а илъэсищым лъандэрэ Гулэзыр, зратам яхудэмыкlуэу, пIэм хэгъуэлъхьэжауэ хэлъым!

Хъаныкъуэм псэ къыхохьэж.

- Тхьэ, фызышэр тхьэмахуитI зэхуакукIэрэ къыдохьэм, - жи удым. - Арщхьэкlэ, ахэр къызэрыдыхьэу, хъыджэбзым зыкъытрегъахуэри яхудэмыкlуэу дегъэкlыж. Аращ Iуэхур зытетри - икlи фымышынэ икlи фымыукIытэ, фызыхуейр къызжефlэ!

- Нтlэ къурмэн дыпхухъуи, дэ къэтлъыхъ, уэр уэ пхуэдэщ, къогуфlэж Хъаныкъуэр. - Ауэ зыхуэбгъэзэфын Гулэзым?

- Алыхь, зыхуэзгъэзэнмэ! Фэ щхьэкIэ сэ сымыщIэн щыIэ! Слlо жесIэнур?

Хъаныкъуэм и IэпхъуамбэжьакIэм Iэрылъ дыщэ Iэлъыныр зыlэрехри къыхуеший:

- Нтlэ, зыхуэбгъэзэфынумэ, мы Iэлъыныр зыIэрытlагъи, дауэ пщIыми, зы Iэмал къэгъуэти, егъэлъагъу. Егъэлъагъуи, езым къыбжиIэнур къыбжиIэнщ.

Ерэхъу жеIэри, фызыжь цIыкlум Iэлъыныр зыlэретIагъэр аби, йоуэри, макIуэ хъанищым ядей. ЗдэкIуам, фызышэр къэкlуарэ зэрызехьэу, Гулэзми зыкъытригъэхуарэ лIэ-къэхъужу хэлъу ирохьэлlэ. Фызышэ хъыджэбзхэмрэ хэгъэрейхэмрэ Гулэзыр къаувыхьауэ хэт йопщэ, хэт ешытIэ, хэт жьы щlрегъэху, хэти псы Iурекlэ. Удыжь цIыкIум занщlэу бжэр Iуехри зыщlегъэпшахъуэ:

- Еу-уей, си хьэмыкlэ цIыкlу, сыту Iей ухъуа мыгъуэ! - жери. Узэрысымаджэр зэхэсхат, ауэ мыпхуэдизу улъэрымыхьу си пщlыхьэпIи къыхэхуэнтэкъым, - жиlэурэ бгъэдохьэри и щхьэм Iэ делъэ, мыдрейхэр трегъэкlуэтри. - Дыгъэр къепсти, ягъэункlыфlа мыгъуи, мазэр къыщIэкlати, къухьэжа мыгъуи! - жиlэурэ, бжэ хуэдэ зищlурэ, хъыджэбзым Iэлъыныр ирегъэлъагъу.

Гулэз абы зэрытеплъэу и нэхэр къызэщIонэж:

- Тхьэ, - жи, - мы нанэм Iэ къызэрыздилъэрэ жьы згъуэтыжам! КхъыIэ, - жи, - мэуэ фызэтекlуэти, мыбы тIэкlу сыбгъэдэвгъэс!

- Алыхь-алыхь, ар тщlамэ, IэплIэкlэ укъэтхьынти, ди сымаджэр бгъэхъужащ! - жаIэри мохэр къызэрыщIох.

- Мы Iэлъыныр дэнэ къипха, нанэ? - жери къызэфIотIысхьэ Гулэзыр.

- Хъаныкъуэм къыпхузигъэхьащ. Сыт жесIэжынур?

- Сэ абы сыхуэмейтэмэ, апхуэдиз лъандэрэ лlы сахудэмыкlуэу, уазэрэ бзууэ сыхэгъухьауэ, мы пIэм сыхэлъынтэкъым, - жи хъыджэбзым. - Езыр псэууэ мы дунейм тетмэ, ар зэ къыкъуэкIынщ, ар къыкъуэмыкlауэ сэ лlы сыдэкlуэнкъым жысIэри мурад сщIати, си псалъэр згъэпэжащ, - жи. - Иджы Хъаныкъуэм схужепIэжынуращ: сэ сыхъужащ жысIэнурэ сыкъэтэджыжынущ иджыпсту, пщэдджыжь фызышэу сыдашынущи, сыщашэкlэ саlэщIихыфмэ, тlуми ди насыпщ: саlэщIимыхыфмэ, ди насып зэхэлъкъыми, сызышэм хъер сыхухъу! Мис апхуэдэу схужеlэж Хъаныкъуэм, - жи.

- Нтlэ, си дахэ, сэ ар абы жесIэжынщ, - жи удым. -Ауэ пщэдджыжь нэхущым деж ар фи хадэм къэкlуэнщи, мо мыlэрысей плъыжьым къыщIэувэнщ, уэри а дакъикъэм ирихьэлlэу, къубгъан епхьэжьа нэхъей кlуэи, абдеж щыIущIэ, фи гукъеуэр зэхуэфlуатэ! - жери.

- Алыхь, хъарзынэм! - жиlэщ Гулэзми, фызыжь цIыкlур къэкlуэжащ.

Фызыжь цIыкlур къэкlуэжри псори Хъаныкъуэм жриlэжащ. Нэху мыщу Хъаныкъуэр къыщылъэтри, еIэ-епхъуэу зихуапэщ аби, кlуэри, банэм и щыгъыныр зэхичэтхъауэ, шыпсыранэм и нэкIухэр зэхисыхьарэ бэгыжауэ зэпхрыкlри мыIэрысей плъыжьым и щlагъым щIэуващ. КъэкIуэну пlэрэ, къэмыкIуэну пIэрэ жиlэу гузавэрэ пlейтейуэ зыкъомрэ щытауэ, шыгъуэгубжэр къыlуихри, мы дунейр игъэнэхуу, жэз къубгъанри, мазэ къэунэхуагъащIэм хуэдэу, иIыгъыу Гулэзыр къыщIэкIащ. Къыбгъэдохьэри Хъаныкъуэм къыжреlэ:

- Хъаныкъуэ, - жи, - сэ уэ пхэслъагъукlа щыIэкъым, мы сызратми хэслъагъукlа щыIэкъым. Ауэ, сэ уэ сыпхуэмейтэмэ, уазэрэ бзууэ пIэм зыхэзгъэгъуэжынтэкъым. Пщэдей сыдаша нэужь, саIэщIэпхыфмэ, ди насыпщ: саIэщIомыхыфмэ, ди насып зэхэлъу къыщIэкIынкъыми, узыншагъэр тхьэм къуит! - жиlэри, игъазэри щIыхьэжащ, Хъаныкъуэри и бысымым къекIуэлIэжащ.

МыдэкIэ Гулэзыр къэтэджарэ унэр зэлъыlуихауэ щалъагъум, псори гуфlащ:

- Алыхь-алыхь, ди нысэр хъужащ, дыгъуасэрей нанэжь цIыкlур угъурлыуэ къэкlуат! - жаlэри, унафэ ящlщ аби, хьэгъуэлlыгъуэр зэlуахащ: йошхэ-йофэ, мэджэгу, уэрэдыр къраш.

Хъаныкъуэр бысымым къекlуэлlэжри нэщхъей дыдэу тlысыжащ:

- Слlо, - жи и гъусэ бзылъхугъэм, - уи щхьэр къыщlыфlэхуар, къэхъуаlа?

Хъаныкъуэм жреlэ абы Iуэхур зыIутыр.

- Нтlэ ар гузэвэгъуэ! - жи и гъусэм. - Алыхь, дахэ цIыкlуу дыкIуэнщи, хьэщIэм хэгъэрейм дащыщ я гугъэу, хэгъэрейм хьэщIэм дащыщ я гугъэу дахэувэнмэ, - жи. - Уэ уи Iэщхьэлъащхьэр дэхьеяуэ бгъуэщIэсу уувынщ, сэ сыкIуэнщи хьэщIэ гупым сахэтIысхьэнщ! Едгъэфэнщ, - жиlащ, - дэ ахэр ди Iэщхьэлъащхьэр дэхьеяуэ! Ар зэфIэкIын Iуэхущ, абы щхьэкIэ умыгузавэ! - жи.

Йоуэри, яшхэр зэщIакъузэр аби, къокIуэ хьэгъуэлIыгъуэм:

- Сэлам алейкум!

- Уэ алейкум сэлам!

ТIури лlы фащэ къекlукlэ хуэпащ. Хъаныкъуэм и Iэщхьэ пъащхьэ дрехьери бгъуэщlэсу мэув, абы и гъусэр яшэри жьантIэм дагъэтlысхьэ. «Дэ мы унагъуэм драхамэкъым», - жаlэурэ ешхэефэр яукъуэдий. Чэф ящI. Апхуэдэурэ жэщищ-махуищкlэ зэхосри, хьэщlэ нэхъыжьым унафэ ещI ежьэжыну. Гулэзыр яку дэт къэдабэ гущхьэм ирагъэтlысхьэ, и тхьэмадэжьыр япэ ит гуимэм йотlысхьэжри, фызышэр зэрыдохыж. Мыдрей тlури ядэкlуэтэн хуэдэу къахоувэри къадожьэ.

Хъаныкъуэмрэ и гъусэмрэ зэгурыIуат щхьэж ищlэнумкlи, гупыp мэз цIыкlу гуэрым щыхыхьэм, гъусэм и шыр игъэджэгу хуэдэурэ къызэщIигъаплъэщ аби, къэдабэ гущхьэр триудри, Гулэзыр кърипхъуэтщ аби, Хъаныкъуэм къритащ. Хъаныкъуэр къыщIэпхъуэри къежьэжащ, мыдрейм и джатэр кърилъэфри зы шу закъуэ къыкIэлъигъэжакъым.

Хъаныкъуэм Гулэзыр и шыплIэм дэсу къыздэкlуэм, Iуащхьэшхуэ гуэрым дэкIуейри, и жэз нэрыплъэжьыр зыIуидзэщ аби, къэплъащ, жи. Къаплъэри шууибл заукъуэдияуэ къажэрт, Гулэз и дэлъхуищыр я пашэу.

- Гулэз, - жи Хъаныкъуэм, - дэлъхуищыр шууибл хъууэ къожэ, узгъэпыхьэн, хьэмэрэ узгъэгуIэн? - жери.

- Сыбгъэпыхьэми, сомыгъэгуlэ, къурмэн сызыхуэхъун! - жиIащ, жи, хъыджэбзым.

Ерэхъу-тIэ жиIэри, шу гупыр къигъажэм-зыщIимыгъыхьэурэ кlапсэлъэрышэ заригъэщlщ, Гулэзыр иригъэувэхри, игъэкlэрахъуэщ аби, къэсым еуэм-игъэундэращхъуэм, къэсым еуэм-игъэундэращхъуэурэ, шууиблри иригъэпсыхащ.

- Айдэ иджы, хуит дыхъуащ! - жеlэри, Гулэзыр шыплIэм къыдегъэтlысхьэж, и гъусэри къащlэрохьэжри, зэбгъурыту къожьэж.

Арати, къеуэм-къакlуэм, къеуэм-къалъэурэ, и щыкъу зэшищым я быдапIэжьым къосыж.

- Алыхь-алыхь, ди малъхъэр узыншэу къытхуэкlуэжащ! - жаlэри, выгъашхэр яукI, хьэlусыпэ зрату Iэшэлъашэм исыр зэхуашэс аби, тхьэлъэlушхуэр къызэlуах.

Хъаныкъуэжьыр и щыкъу зэшищым я зэхуакум дэсщ матхъэмашхэри, ар пхуэгузэвэнт!

Арати, илъэскIэ щыIа абы, илъэситIкlэ щыlа - сытми и чэзур къэса хъунти, Хъаныкъуэжьым мурад ещI къежьэжыну:

- Иджы, си щыкъу дыщэхэ, - жи, - си нэхэ, си псэхэ, фэри гугъу фезгъэхьащ. Фыугъурлыуэ сыфхуэзати, си Iуэхур тэмэму зэфIэкlащ. Ауэ, - жи, - псом нэхърэ нэхъ гугъу ехьар си адэ-си анэращ, лlами сщIэркъым, псэуми сщIэркъым. Ежьэжыгъуэ хъуауэ къыщIэкIынщи, сежьэжынщ, - жи. - Узыншагъэр тхьэм къывит! Дыпсэумэ, - жи, - дызэкIэлъыкIуэнщ, дызэрылъагъунщ. Фэри фи шыпхъур зыщывмыгъэгъупщэ!

- Укъанэмэ, ди щlасэщ, уежьэжми, гъуэгу махуэ! - жи зэшищым я нэхъыжьым. - Узыншэу уожьэж, уи lуэху зэтеувауэ· уожьэжри, ар ди дежкlэ насыпышхуэщ. Ауэ, - жи, - ди шыпхъур уэттакlэ дызэфIэкIакъым: мэл уэттынущ, шы уэттынущ, дыщэ уэттынущ. НэгъуэщI узыхуейlами къыджеlэ! - жи.

- Уэлэхьи, мис иджы псори зэlыпщlэжам, си щыкъу дыщэ! Слlо, сэ хъуакlуэщакlуэ сыкъежьауэ мылъку лъыхъуэ къэскlухь уфlэщlрэ, щхьэ къысхуэбгъэфэща апхуэдэ! - жери Хъаныкъуэжьыр мэгубжь.

- Хъунщ, хъунщ, тхьэм щхьэкlэ! - жери зытреуlэфlэж. - Ауэ фэеплъу зыгуэр тlумыхыу ддэнукъым.

- Зы хьэмаскlэ цIыкlу яlэщи, а хьэмаскIэр къеlых! - жи а благъуафэ зытелъа бзылъхугъэм, щэхуу къыкlэщlоуlуэри.

- Нтlэ, зыгуэр къызэвмыту щымыхъунукlэ фи хьэмаскlэ цIыкlур къызэфт! - жи.

- Алыхьыр согъэпцI уэстым! - жиlащ жи шынэхъыщIэм.

- Хьэмэ къилъхуа, абы къытхуищIар сыту щIэхыу пщыгъупщэжа! – жаIэри нэхъыжьитIыр хуолъ абы. – Алыхьыр дгъэпцIащ, едмытмэ! – жаIэр аби, хьэмаскIэ цIыкIур къаубыдри кърат, Хъаныкъуэжьри ар и шыплIэм дэсу къожьэж.

Къожьэжри, къеуэм-къакIуэм къеуэм-къакlуэурэ, мазэ къэкIуа, мазитI къэкlуа - сытми и фызищыр и гъусэу Хъаныкъуэр къуажэм къосыж. Къуажэм къыдэмыхьэжу мэз благъэм и кум деж къыщоувыlэри, унэ щещI, и фызхэр абы къыщlенэри, езыр къуажэм къокIуэж. Жэщу носыжри, и шым уанэ тримыхыу пщlантIэм деутIыпщхьэри езыр макIуэр аби хьэщIэщым щIотIысхьэж. Нэху щыри унэlутхэр къыщIэкмIэ Хъаныкъуэм и алъпыр, и щIыб жэпыр ихэжауэ, дэтщ.

- Уо, хъан-зиусхьэн, уэлэхьи, уи къуэр къэкlуэжам: и шыр пщlантIэм дэтщ, езыр зигъэгусауэ хьэщIэщым щlэсщ,- жаlэри, мажэри, и адэм жраlэж.

- Фыкlуэ, фlэхъусыж жефlэ - жи хъаным. - И фыз къигъуэтыжыфауэ пIэрэ Iейм, зигъэгусэн и пэкIэ? - жери ар къыжрегъэlэ.

- Уэлэхьи, къэзгъуэтыжам си фызри - жи Хъаныкъуэжьым. – Ауэ хъаным и къуэр щlалэ щхьэкIэ, езы хъаныр щlалэ: си фыз си гъусэу сыкъызэрыдэмыхьэжынур ищIэркъэ! Модэ мо мэзым и кум деж унэ исщIыхьри абы къыщIэзнащи, унафэ ирырещI! – жи.

Хъаныжьыр мэгуфlэ:

- Уэлэхьи, фызыжь, уи къуэ щхьэгъавэм нысэ къыпхуихьауэ жаIэм! - жери.

- Уэлэхьи, ар зытетыр дымыщlэу Iуэху дыхэмыхьэн. 3этескъым а щlалэр. Мэуэ пэжрэ пцIырэ зэдгъэщIэнщи, итlанэ Iуэху дыхыхьэнрэ дыхэмыхьэнрэ дегупсысынщ, - жи. Модэ алэщэжьым сышэсынщи, мэзыбгъумкIэ зыблезгъэх хуэдэурэ сеплъынщ.

Йоуэри, хъаныжьым и шым уанэ трелъхьэри, мэшэс аби, дегъэзыкI мэзыжьымкlэ. Ауэрэ зыблригъэх - зыкъыблригъэхыжурэ Гулэзым пхъэнкlий къыщlихауэ хуозэри Iуоплъэ. Хъаныжьыр абы Iуоплъэри - и нысэм иохъуэпсэж:

- Е зи унэ бэгъуэн, мыр зи тхьэlухудагъ, тхьэр згъэпцlащ, си къуэм естым, сэ къэзгъэнэжынщ ахъумэ! - жери

Мис апхуэдэ мурад ещlри къокIуэж хъаныжьыр. Къокlуэжри нэщхъей дыдэу щIохьэж унэм. Иджы фызыжь цIыкlу къигъуэту фызышэм къаритауэ щытатэкъэ Хъаныкъуэм, къану схуефтыж ди адэм жиlэу? Мис а фызыжь цlыкlур къоупщI:

- Слlо, хъан, сыту унэщхъей?

- Уэлэхьи, сынэщхъеим.

- Къигъуэтыжа и фызыр, къишэжа?

- Уэлэхьи, къишэжам.

- Нтlэ?

- Уэлэхьи, си къуэм ар схуемытыну! - жи хъаным. - Ар сэ сlэщIэкIмэ, уэлэхьи, сыкъытехуэнщи, сылlэнмэ. Сыт си Iэмал?

- Алыхь уи къуэр псэууэ ар уэ къыпlэрымыхьэн, - жи фызыжьми. - Ауэ уи къуэр уукIыжмэ, фызыр уэ къыпхуэнэнщ.

- НтIэ дауэ сыукIыжыну?

- ЗэрыбукIыжын зыри щыIэкъым: дахэу щхъухьпсыхь хэлъу псынщIэу сыпщэфIэнщ, ар хьэщIэщым щIэзгъэувэнщи, зэришхыу думп хъунщ. Итlанэ фызыр уэ къыпхуэнэжынщ.

Йоуэри, абыкIэ зэгуроIуэри, апхуэдэу ящI: щхъухь хэлъу мэпщафIэри ипщэфIар хьэщIэщым щIегъэувэ. Хъаныкъуэр къыщIохьэжри, бисмылахъ жиIэу щыхэlэбэм, хьэмаскIэ цIыкIур къос, и Iэр еубыдри Iуелъэф. Уэлэхьи, мыбы зыгуэр щыщыIэм! - жеlэри, Хъаныкъуэм ар декIутыкI щхьэгъубжэмкIэ. И къуэр зэрылIэм еплъыну хъаныжьыр къыщыIухьэм хуозэр ари и нэкIум щIекIэ. Егъэзэжри фызыжь цIыкIум жреlэж зэрыхъуар.

- НтIэ пщIэрэ иджы абы етщIэнур? - жи фызыжь цIыкIу. А унэ къыщIэкIыпIэм деж мащэ куу къэттIынщи, пщэдджыжь къыщыщIэкIкlэ абы ихуэнщ.

Йоуэри, мо щIалэ ешар зэрыжеижу, хъанымрэ фызыжьымрэ мащэ къатIри и щхьэр щIауфэж.

Нэхущым Хъаныкъуэр къыщIэкIын щыхъукlэ, хьэмаскIэ цIыкIур поуври, бжэмкIэ къыщIигъэкIыркъым. ЯукIыну мурад къызэрыхуащIар къыгуроlуэр аби, щхьэгъубжэмкlэ докIри, и фызищым я деж мэкIуэж Хъаныкъуэр, ауэ и Iуэху зыIутыр яжриIэркъым - адэ-анэм пщIэшхуэ яIэт а зэманым:

- Иджы, - жи, - сэ зыгуэрхэр си ужь къихьащи, сагъэпсэунукъым, ауэ сэ си хъыбар пэж фымыщIэу, Iуэху фыхэмыхьэ! - яжреlэ и фызхэм.

АрщхьэкIэ фызхэм къагуроIуэ къэхъуари, мыпхуэдэу къыжраIэ:

- Уэ фIыкIэ куэдрэ дунейм тхьэм утригъэт, ауэ уэ дунейм утемытыжми, а уи ужь къихьам дэ фыз дыхуэмыхъункIэ, Уащхъуэ Мыващхъуэ Кlанэ! - жаIэри.

Хъаныкъуэм игу мэзагъэри и адэм деж къокIуэж. ХьэщIэщым щIохьэжри, мо жей хуэлIа лlыр занщIэу Iypex. А фызыжь цIыкIу къану и адэм къыхуигъэхьам къелъагъу ар зэрыжеяр, къыкIэлъыплъ хъунти. Къелъагъу аби, хъаным бзэгу хуехь:

- Алыхь, хъан, лlы ищIэн тхьэм уигъащIэ: уи къуэр, лIам хуэдэу, и жьэр Iурыхуауэ мэжейм.

Хъаныр кIуэщ аби, и къамэр кърихри, и къуэм еуэу хуэукIыжакъым, ауэ и нитIыр щIэпыджэри ирищIащ. Къуажэм пэIэщIэу псыкъуий бгынэжа гуэр щыIэти, шым кlэрищIэщ аби, илъэфри абы иридзэжащ. Езым къегъэзэжри, и нысэхэр къригъэшэжын хуэдэу егъакIуэри къахуэкIуэркъым:

- Ди лIыр къэмыкlуэжауэ дынежьэ хъунукъым, - жаIэри. Щымыхъум, хъаныр макIуэри яжреIэ:

- Фи лIыр щыIэжкъым, - жери. - Абы и пIэкIэ сэ фысшэнущ.

- Ди лIыр щыIэж-щымыIэжми, дэ уэ фыз дыпхуэхъунукъым, - къыжраIэ. - Узыхэмытын ухэмыт!

Хъаныжьыр къокIуэжри шу гуп егъакIуэ:

- КъыфхуэмыкIуэмэ, лъэщыгъэкIэ къэфхь! - жери.

Шу гупыр макlуэри, фызхэм яIэпщэкIуэну щыхуежьэкIэ, яубыдри япх аби, я гупэхэр шыпхэмкIэ гъэзауэ къытрагъэтIысхьэжри, жылагъуэр яшыдыхьэшхыу къуажэм къыдаутIыпщхьэж.

Щымыхъужыххэм, хъаныр мэгубжьри, зауэ къарещIылIэ.

- МыдэкIэ Хъаныкъуэр псыкъуийм мазэ илъа, илъэс илъасытми пщыхьэщхьэ гуэрым махъшэ чырэ абдей къыщоувыIэ, жэщырыпщ нрахыну.

Арати, зыр псыхьэ мажэ, адрейр пхъэхьэ мажэ... КIапсэм пыщlауэ пэгуныр щрадзыхым, Iэбэрабэурэ Хъаныкъуэр абы къиувэри зыкърыригъэхащ. Псыхьэ щlалэр мо лIы зэщIэкIам щыIуплъэм, щтэри кIийуэ къыщIэпхъуэжащ:

- Уэхьэхьей, псыкъуийм жин къикIащ! - жери. АрщхьэкIэ Хъаныкъуэм зэтреуIэфIэж ахэр:

- Тхьэм щхьэкIэ, фымыгужьей, - жи, - сыжинкъым, сыцIыху цIыкlущ, - жи, - ауэ лей къыслъысауэ аращ: фыкъыздэIэпыкъу, стекIуэдэнкъым! - жи.

МэзылIым хуэдэу зэщIэкIа Хъаныкъуэр, джэду пIыщIа нэхъей, къахь мафIэ ящIам дей. Ягъэхуабэ, тIэкlуи ягъашхэри, пIэ щабэ хуащI аби, ягъэгъуэлъ. Пщэдджыжьым и жьакIэр хуаупс, яхуапэри, махъшэм тесу ирашажьэ хьэфизыр.

Зы жэщ-зы махуэ кlya, жэщитI-махуитI кlya, аргуэру псыкъуий гуэр хуозэри жэщырыпщ ирахыну къоувыIэ, лэгъупыIэмпIэ зэфIадзэ. Аурэ уэршэру здэщысым, язым игу къокlри жеlэ:

- Уа, - жи,- мы хьэфиз тхьэмыщкIэр къетлъэфэкIыурэ гугъу идогъэхь. Абы нэхърэ хурикъун шхын хуэдвгъэщIи, мы псым деж къэдвгъэгъанэ, - жи. - Дыкъыщыкlуэжкlэ здэтшэжынщ.

- А уи адэ зыгъэпсэун, хьэфизыр хьэм ебгъэшхыну ара! - жаlэри къыхуадэркъым. - Уэлэхьи, къэдмыгъэнэн!

ИтIанэ Хъаныкъуэр къопсалъэри:

- Мы дунейм теттэкъым, - жи, - сызыхуей, а жыхуэфIам хуэдэу мыбдей сыкъыщывнэну фIэкIа!

Ерэхъу-тlэ жаIэри, мыр дэ къэдгъэзэжыхукIэ хурикъунщ жыхуаIэм хуэдиз гъуэмылэ хуащIщ аби, псынэм деж къагъанэри мохэр ежьэжащ.

И закъуэу къыщынэм, къыщыщIа леим егупсыс-иригузавэурэ Iурихщ аби, жеящ. Жеири, пщlыхьэпlэу елъагъу Хъаныкъуэм: «ПщэдджыжьиблкIэ гунэщIу а псынэпсымкIэ уи нэр щIэптхьэщIыкIмэ, къэплъэжынущ, - жери зыгуэрым къыжриlэу. - Уи нэр къэплъэжынущ, ауэ нэ фIыцIэм и пIэкlэ нащхъуэу къикIэжынущ», - жи.

- Субхьэн aлыxь, мы сэ слъэгъуа пщIыхьэпIэр нахуапIэ хъунуми сщIэркъыми, -жиlэщ аби, пщэдджыжьиблкlэ гунэщIу псынэпсымкlэ и нэхэр щIитхьэщIыкIри сапсаууэ хъужащ. Нащхъуэу, ауэ хуиту илъагъуу.

- Зыгуэр хъунщ иджы, си нэр къыщыплъакlэ, - жиIэри, здэщыIэр щIыпIэ мыцIыхути, зиплъыхьщ аби, ди къуажэр мыбыкIэ хъунщ жыхуиIэмкIэ иунэтIащ. ИунэтIщ аби, кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, тхьэмахуэ гъуэгу икIуауэ я къуажэкIэм къыдыхьэжащ, псым къызэпрыкIыжри.

КъуажэкIэ дыдэм щысымрэ къуажапщэ дыдэм щысымрэ къулейсызу щытащ игъащIэм - Хъаныкъуэр апхуэдэ къулейсыз деж къыдыхьэри накIуэпакIуэу, бжэр Iуихри, унэм щIыхьащ. ЩIыхьэри, жьэрымэ игъэууэ щыст фызыжь цIыкIу гуэр:

- Алыхь, уэ сэ слъагъур угъуэгурыкlуэм, гугъуи уехьам, - жиIэри, лэкъум тепщэч къритри иригъэшхащ. - Тхьэ, узэрымэжэлIари уи фэм къеIуатэм, зэрызомыгъэнщIа мыгъуэри солъагъум, жи фызыжь цIыкlум, - ауэ афIэкIа уэзгъэшх хъунукъым: мыр пшэдеи зауэм кIуэ си къуэ закъуэм гъуэмылэу хуэсщIауэ араш.

- Сыт зауэ уи къуэр здэбгъакIуэр, нанэ?

- А си щIалэ, мы къуажэм зы хъан мыгъуэжь дэсщи, и къуэ закъуэр иукlыжауэ жаIэ, - жи, - иджы и нысэхэр фызу къишэжыну пыхьащи, къыхуамыдэу аращ, лъэщыгъэкIэ фэзгъэдэнщ, жиIэри зауэ ярищIылIауэ, дзэ ишэурэ йозауэ. Иджы пщэдэй си къуэ закъуэри а зауэм кIуэн хуей хъуащ, - жи. -ЦIыху къытхуэнэжакъым, зауэ мыгъуэм ихьащ.

- Дянэ, - жи Хъаныкъуэм - уи къуэм и пIэкIэ сэ сыпхуэкIуэнщ а зауэм, мы лэкъумым щыщ си ныбэ из хъуху сыгъэшх!

- Алыхь, ари уэзгъэшхынщи, зы джэдыжь къытхуэнэжари гьуэмылэy пхуэзгъэвэнмэ, - жи фызыжь цIыкIум. - Тхьэ, ди къэуалыжьри уэстынщи, ди алащэжьми узгъэшэсынмэ, си къуэм и пIэкIэ зауэм усхуэкIуэ закъуэмэ!

Арати, фIыуэ къигъашхэщ, къэуалыжьри къритщ, гъуэмыли хуищIщ аби, алащэжьми игъэшэсыжри, еуэри, Хъаныкъуэр зауэм кIуащ, и фызхэм езэуэжын хуэдэу. АрщхьэкIэ и фызхэм пхуезэуэжынт ар! Зауэ хуэдэ зещI, зегъэлъагъуэ, и фызхэми гу къылъатащи, игъэщIагъуэ:

- Тобэ, тобэ, - жаIэ, - тхьэ, и шы тесыкIэкlи и Iэщэ зехьэкIэкIи ди лIым ещхьыркъабзэм, ауэ мыр нащхъуэ мыгъуэщ, дыдей тхьэмыщкIэр нэ фIыцIэт!

- А-Iей, а тхьэмыщкIэм и нэр иращlауэ жаlэ, нащхъуэу къикIэжамэ пщlэрэ? - жаlэри гурыщхъуэ ящI. - Ар амырамэ, сыту зэ къыттригъапсэу къэмыуэрэ, тщхьэщигъэукI фIэкIа! - жаIэри сзыхэри къемыуэну зэгуроIуэ.

Арати, ижьымкIэ щытри къаукI, сэмэгумкlэ щытри къаукI, мыбы шэи къытехуэркъым, джати къыпэлъэщыркъым, алащэжьым зэрихькIэ йобгъэрыкIуэ. Абы гу лъамытэу къэнэнт, хъаным и блыгущIэтхэм гу лъатэр аби, зиусхьэным жраIэж:

- Уэлэхьи, хъан, мы уи дзэм зы бэлэбанэ къыхыхьащи, шэи къытемыхуэ, джати къемызэгъ, занщlэу зыуэзэрp кIуэцIретхъым, жаIэри. - Ауэ, бетэмал, и шымрэ и Iэщэмрэ хъуркъым.

- ФыкIуи, къысхуэфшэт ар! - жери ирегъашэ.

Ар хэтми имыщlэу ирегъашэ абы.

- Ярэби, щIалэ, узэуэфынт уэ? - жи.

- УэлIэхьи, сызэуэфынтэм, хъан-зиусхьэн! - жи.

- Шырэ Iэщэрэ сиIамэ, сыкъимыкIуэтынт.

- ФыкIуи, КъарапцIэмрэ КъарапцIэм и Iэщэ-фащэмрэ къафшэ! - жери кърегъашэ. - Мыр хъун? - жи.

- Уэлэхьи, хъунтэм!

- Еуэ-тlэ, шэси, зауэ: а цIыхубзищыр Iэрубыд схуэпщIмэ, шыри lэщэ-фашэри узот!

Арати, и шымрэ и Iэщэ-фащэмрэ къыщыlэрыхьэжым, зыкъехуапэр аби, мэшэс, пщыхьэщхьэ пшапэр зэхэуати, дожри и фызхэм я деж мэкIуэж. Жэщым абы ябгъэдолъри, нэхущ дахэм къегъэзэж. Нэху мэщри жреIэ хъаным:

- Хъан-зиусхьэн, - жи, - мы жылэр къыщIызэтребгъэукIа уи нысэр сэ къыпхущIэсхынщи къостынщ.

- Зы къуэ закъуэ сиIати, абы уретIуанэщ, ар къысхуэпщIэмэ! - жи хъаныжьым. - УлIщ! Афэрым!

- НтIэ накIуэ! - жери, хъаныжьыр ирешажьэр аби, ешэ.

Ешэр аби, мэзыкум ит и унэм ирехулIэри, а хъаныр зэхъуэпса Гулэз дыдэр къыхех аби, кърет - и адэм кърет.

- Берычэт бесын, си къуэр симыIэжми, си къуэм ухуэдэщ, дунеим сытетыхукIэ услъагъунщ, Услъытэнщ!- жери, адыгэбзэ жреIэр аби, Гулэзыр и джэдыгукIэм кIуэцIегъэджэразэри ирехьэжьэри иожьэж.

- Уэ абы епщIэнумкIэ сэ хуит узощI, - жери Хъаныкъуэм жреIэ благъуафэр зыщыгъа цIыхубзым, езыр макIуэри унэм щIохьэж.

ЦIыхубзыр мэшэсри, хъаным бгъурехуэр аби, и щхьэр фIех, Гулэзыр къещтэри унэм къехьыж. Хъаныкъуэр макIуэри и шордакъым ис фызыжь цIыкIур кIийуэ кърелъэфэхыр аби, и шыплIэм дэсу ехьыж, а къыздриха щIыпIэ дыдэм ехьыжри егъэтIысыж:

- Уэ мыбдеж ущылIэжыну пхуэмыфащэтэм, жылэм укъыщанэнтэкъым! - жери.

Хъаныкъуэр и унэ къокIуэж, и фызхэри хьэгъуэлIыгъуэшхуэу кърегъэшэжыр аби, къакъэ-пщIыпщIу мэпсэу, жылэри хабзэ дахэкIэ лажьэрэ шхэжу егъэпсэу.

54. ХЪУМПIЭЦIЭДЖЫМ И ГУЭДЗ ХЬЕДЗЭР

Еуэрэ-еуэрэт, жи. ЛIыр гъуэгу тету здэкIуэм, и нэ техуэри, къилъэгъуащ ХъумпIэцlэджым езым хуэдиз гуэдз хьэдзэ пIийуэ ихьу. ЛIым ар игъэщlагъуэри, еlэбыхщ аби, и Iэгум къригъапщхьэри еупщIащ:

- Мыпхуэдизу пlийуэ пхьыр сыт, ХъумпlэцIэдж цlыкIу? - жиIэри.

- ПIий-мыпIийми, шхын сохь, плъагъуркъэ!

- Дэнэ къипхыу?

- Уи хьэсэм къисхыу.

- СыткIэ урикъуну?

- Зэзгъэзахуэмэ, илъэситlкlэ срикъунущ.

Ар ЛIым И фlэщ хъуакъым:

- НтIэ ар пэжмэ, мы хьэдзэ закъуэм фlэкlа умыlыгъыу си хьэзырым къипщхьи, илъэситlкIэ абы урипсэуфрэ псэууэ укъикIыжмэ, упсэуху пшхынур си Iуэхущ! - жи ЛIым.

ХъумпIэцIэджым хъунщ жеIэ, баз зэпохьэри, и гуэдз хьэдзэр зэриIыгъыу хьэзырым йопщхьэр аби, ЛIым хьэзыр Iупэр егъэбыдэж.

Илъэс докI.

ИлъэситI докI.

Илъэсищ докI.

Илъэс еплlанэм иригъэзыхауэ еуэ-иригъэшхыу здехым, ЛIыp хуей мэхъури, хьэзыр Iупэр Iyex: «Уэхухуху мыгъуэ!» - жеlэри хъумпIэцlэджыр къопщыж, гуэдз хьэдзэ ныкъуэр пIийуэ иIыгъыу. АпщIондэху ЛIым и пщIыхьэпlи къыхэхуэжакъым абы баз пихьэу и хьэзырым зэрыриубыдар! Хъумпlэцlэджыр псэууэ, хьэдзэ ныкъуэм фIэкIаи имышхауэ щилъагъукlэ, ЛIым ар телъыджэ щохъу:

- Мыр дауэ: гуэдз хьэдзэр илъэситI шхыну арат жыпIар, мыбы и ныкъуэри пхуэшхакъыми!

- Уэ уи псалъэм и уасэм фlыуэ сыщыгъуазэти, зэзгъэзэхуащ. Уэ уи щхьэр сэ сфIэтамэ, си гъуэмылэр илъэситIым сшхыжынт аби, уи гъэрэщым куэд щlауэ силIыхьыжынт!

Ар къыщрипэсым, ЛIым мурад ещI хъумпIэцIэджым зищlысыр иригъэлъагъужыну:

- А уи щхьэр сыту гъумыжь!

- Акъыл илъамэ, ууейри гъумынт!

- А уи плIэми апхуэдизу щхьэ зиубгъуа-тlэ?

- Къару хэлъамэ, ууейми зиубгъунт!

- А уи бгыр апхуэдизу щхьэ псыгъуэ-тlэ?

- Уэркъыбгщи, псыгъуэщ.

- НтIэ а уи пхэр апхуэдизу щхьэ ин?

- Пхэм тепсэлъыхьыр пхэм хуэдэщ! - жиIэри Хъумпlэцlэджыр ежьэжащ, жи.

Абы къыщежьащ хъумпlэцIэджым иIэ Iулыджри фlэлIыкlри.

55. ХЪУЛБАЦИЦ

Еуэри, жеIэ, къуажэ гуэрым зы щlалэжь цIыкlу дэст Хъулбациц и цIэу. Бжьыхьэ пщэдджыжь дахэу Хъулбацицыр джэгуну уэрамым къыдокlри, хьэблэ щlалэжь цIыкlухэр дэ щыпэ кlуэну зэхуэсу кърохьэлIэ.

- Сэри сыздэфшэ!- жеlэри Хъулбацицым закlэрещIэ.

- Хьэуэ, уэ иджыри уцIыкIуIуэщ, - жаlэри къыхуадэркъым щlалэжь цIыкlухэм.

- СыцIыкIуми, сыбланэщ.

- Убланэми, уи анэм унигъэкlуэнкъым.

- СынигъэкIуэнущ.

- Нтlэ кIуэи зыкъегъэутlыпщ.

Хъулбациц дэлъэдэжри и анэм елъэlуащ:

- Нанэ, хьэблэ цIыкIур дэ щыпэ макIуэ, сэри садэгъакIуэ.

- Хьэуэ, - жи и анэми. - Уэ уцIыкIущ, мэзым укIуэфынкъым.

- СыкIуэфынущ, сыгъакIуэ!- мэгъынанэ Хъулбациц.

Хьэблэ цIыкIуми Хъулбациц ягу щIогъури къыдолъаIуэ:

- НэгъакIуэ, нанэ, ягъэ кIынкъым.

- Ешрэ нэмыкIуэф хъумэ-щэ? - жи и анэм.

- Здэтхьынщ ди дамэм тесу.

- Дэ къимыщыпыфмэ-щэ?

- Дызэхыхьэнщи, къыхуэтщыпынщ.

- МэжалIэ хъумэ-щэ?

- Ди гъуэмылэм щыщ едгъэшхынщ.

- Хъунщ-тlэ, ядэкlуэ! - жеlэри, Хъулбациц и анэм матэ цIыкlу кърет аби, къеутlыпщ.

Хьэблэ цIыкlур, Хъулбацици къахэту, зэщlэгуфlэ-зэщlэжьыуэу йожьэ. Кlуэм-лъейм, кlуэм-лъейурэ, мэзым нэмыс щIыкlэ, сешащ жеlэри, Хъулбацицым зыкъытрегъахуэ.

- Уешамэ, зыгъэпсэху, - жаlэри и гъусэхэр къоувыlэ.

- 3ызгъэпсэхунукъым! - жеlэри къыщолъэтыж.

- 3умыгъэпсэхунумэ, накlуэ!

- СынэкIуэнукъым!

- НытIэ сыт узыхуейр?

- Дамэрыхьу сыфхьыну нанэ къэвгъэгугъащи, сыфхь!

- Еплъыркъэ а гъуамэм къигупсысар! - жаIэри, нэхъ бланэlуэм и пщэдыкъым дегъэтlысхьэри ирехьэжьэ.

КIуэм-лъейм, кIуэм-лъейурэ, здэкIуэнум носри, Хъулбацицри кърагъэпсых:

- КIуэи, уи дэ Iыхьэр къэщыпыж! - жаlэри.

- Къэсщыпыжынукъым! - жеlэр Хъулбацици, аргуэрыжьти, зеублэрэкI.

- НтIэ щыс.

- Сыщысынукъым!

- Нтlэ нэхъ узыхуейр сыт?

- Си дэ Iыхьэр фызэхыхьэу къысхуэфщыпыну нанэ къэвгъэгугъащи, къысхуэфщып!

- Еплъыркъэ а гуамэм къигупсыса гуэрыр! - жаlэри цIыкIухэр мэгубжь.

АрщхьэкIэ сыт ящIэнт, хохьэ мэзми, езыхэм я дэ Iыхьэри къащыпыж, Хъулбациц и матэ цIыкIуми из къыхуащIри къратыж:

- НакIуэ иджы, уи дэ Iыхьэр нэхьыж!

- СынэкIуэжынукъым!

- Сыт аргуэру къэхъуар?

- СымэжалIэмэ, фи гъуэмылэхэм щыщ сывгъэшхыну Нанэ къэвгъэгугъащи, сывгъэшх!

Сыт ящIэнт щlалIэ цIыкlухэм - я гъуэмылэхэр кърахри, Хъулбацици Iыхьэ къратщ аби, шхэну тIысащ. И гъусэхэр псынщIэу шхэри къэтэджыжащ, езыр зэ едзакъэм, пщIэ жьэгъуашхэм, тIэу едзакъэм, тIощIрэ жьэгъуашхэурэ яфIыщос. ЦIыкIухэм ар яужэгъуу къежьэжын щыхъум, дыгъэр къухьэри, жэщ къатехъуащ Пшапэр зэхоуэри дыгъургъуум къаджэу щIедзэ: «Ну-ну! Ну-ну!» - жиIэурэ. ЦIыкIухэр мэгузавэ. КlыфI мэхъури хьэIуцыдзхэм къугъыу щlадзэ: «Хьэу-у-у! У-у-у!» - жаIэурэ. ЦIыкIухэр мэгулэз. Абы хэту ябгъу дыдэмкIэ зы мыщэжь къыщогъуахъуэ, цIыкIухэр мэгужьей:

- Еууей мыгъуэ, хьэкIэкхъуэкIэм дашхыжынкъэ иджы, мы гъуамэжь цIыкlур щхьэ къыздэдвгъашэт! - жаlэри мэгъынанэхэ.

Хъулбациц къыщолъэтри и гъусэхэм къахоплъэ:

- ХьэкIэкхъуэкIэм фезмыгъэшхыу нэху фыкъезгъэкIмэ, пщэдджыжь дамэрыхьу сыздэфхьыжын?

- Уздэтхьыжын мыгъуэт!

- Хьэйдэ-тlэ, фыныдэпщей мо жыгыжьым! - жеlэри, абдэж зы жыгышхуэжь щытти, езыр псом япэ допщэй. И ныбжьэгъу цIыкlухэри йожэри, допщей жыгыжьми, къудамэ зырыз яубыдри, тотlысхьэ. Хъулбациц жыг щхьэкIэ дыдэр къылъысати, зиплъыхьщ-зыкъиплъыхьыжри, мафlэ нэху къилъэгъуащ.

- Си ныбжьэгъужьхэ, мафlэ нэху солъагъу.

- СлIо-тIэ плъагъумэ?

- Нэху здэщыIэм хьэкIэкхъуэкlэ кIуэркъым, нэху здэщыIэм цlыхуи щыlэщ: дывгъакlуэ!

- Дыщыкlуэкlэ дыгъужьым дашхынкъэ?

- ДыщыкlуэкIэ дыгъужьым фезмыгъэшхыу фынэсшэсмэ, пщэдджыжь фи гъуэмылэ къэнэжар сывгъэшхыжын?

- Уэдгъэшхыжынщ.

- Хьайдэ-тlэ, фынелъэлъэх мы жыгыжьым! - жиlэри езыр псом япэ къелъэжащ.

ЦIыкIухэри, мыlэрысэ къыпылъэлъ нэхъей, жыгым къелъэлъэхыжщ аби, Хъулбациц и ужьым иувэри ежьащ.

Гузавэрэ кlэзызу ежьэри, кlуэм-лъейм, кIуэм-лъейурэ, гужьеярэ кIэкуакуэу нэсащ. 3дынэсар унэжь цIыкIут, и щхьэгъубжэм уэздыгъэ нэху къыдидзуи, Хъулбациц бгъэдыхьэри «тIыкъ-тIыкъ-тIыкъ!» жиIэу теуlуащ. Бжэр къыIуехри зы нанэжь къыщIоплъ, и пэр къэрэкъэшрэ и нэр зэблэшауэ. Нанэжьыр нэжьгъущIыдзэти, щlалэ цIыкIухэр зэрилъагъуу гуфIащ, сытхъэжынкъэ иджы жиIэри. Хъулбацици зэрыlуплъэу къищIащ ар зэрынэжьгъущIыдзэр, арщхьэкIэ ущIэпхъуэжкIэ уIэщIэкIынутэкъыми, Iэмал дыхуекlуэнщи, зыгуэрурэ дыфIэкlуэжынщ, жеlэри еблэгъэну мурад ещI:

- Сэ сы-Хъулбацицщ, - жи, - мыхэр сэ си ныбжьэгъущ.

- СлIо-тIэ абы щхьэкIэ сыбгъэщIэну уи гугъэр? - жи нанэжьым зыlурыбзаеурэ.

- Мэзым жэщ къыщыттехъуащ, дызэкlуэлIэн диIэкъым, дошынэ, ныжэбэризэм уи деж дыщыгъыlэ!

- ФыкъыщIыхьэ! - жеlэри бжэр зэlуегъэж.

Щlохьэри щхьэж къыпэщlэхуэр и шэнту мэтIыс. Нанэжьыр нэ плъыжьыжькlэ къоплъ щIалэ цIыкIухэм, зэрыжейуэ сшхынщ жыхуиlэу; щlалэжь цIыкIухэри я нэр яфIызэтепщIэу зэхэсщ, пIэ тхуадзу дагъэгъуэлъыжыну пIэрэ жаIэри: абыхэм иджыри къагурыlуакъым мы къызыхуэзар зищIысыр. Нанэжьым зыщимыгъэхъейм, Хъулбациц къопсалъэ:

- Нанэжь, мы дызыщIэсыр уи унэ?

- Си унэщ.

- Дэ уэ дурихьэщIэ?

- Фызихьэщlэщ.

- НтIэ щхьэ думыгъашхэрэ?

- А дыдыд, си напэжьыр текIти!- жеIэри, нанэжьыр къыщолъэт аби, и шыуанышхуэ дригъэжеижар кърегъэжэхыж, егъэхуабэжри хьэщlэхэр тхьэкIумэкlыхьылрэ тхьэкlумэкIыхь лэпскIэ егъатхъэ.

Аргуэру нанэжьыр мэтIысыжри нэ плъыжьыжькIэ къоплъ щIалэ цIыкIухэм, щышхакIэ псынщIэу жеинхэщи, щынэлкIэ сытхъэжынщ жыхуиIэу; щIалэ цIыкIухэри щхьэукъуэу зэхэсщ, дыщагъэшхакIэ иджы дагъэгъуэлъыжынкъэ жаIэри; абыхэм иджыри я пщIыхьэпIэ къыхэхуэркъым мы къызыпэщIэхуар зищIысыр. Нанэжьым зыщимыгъэхъейм, Хъулбациц къопсалъэ:

- Нанэжь, мы дызыщIэсыр уи унэ?

- Си унэщ.

- Уэ дэ удибысым?

- Сывибысымщ.

- НтIэ щхьэ думыгъэгъуэлъыжрэ?

- А дыдыд мыгъуэ, си напэжьыр токlри! - жеlэри, нанэжьыр къыщолъэт, упщIэ едз аби, и хьэщIэхэр егъэгъуэлъыж.

ЩIалэ цIыкIухэм я щхьэр пIэщхьагъым зэрытралъхьэу пырхъын ирагъажьэ, Хъулбациц мэгузавэри мыжейуэ хэлъщ, нанэжьри мэпIейтейри къахэплъэу щысщ, мы гъуамэ цIыкIур зэ Iурихамэ, ар япэ сшхынт жеIэри. Хъулбациц и нэ гъуабжитIыр зэрызэтрипIэу, нанэжьыр къокIуэри, ар къищтэну хуожьэ, арщхьэкIэ къызэреIэбарауэ, Хъулбациц и нэр къызэтрехыжри, и дзэлыфэр къыхуетI;

- Сыт ухуей, нанэжь?

- Ан-на, Хъулбациц, иджыри къэс щхьэ умыжеярэ! - жи нэжьгъущIыдзэм.

- Дауэ сыжеин, зиунагъуэрэ, ди нанэ жэщ ныкъуэм джэд лыбжьэ тхуещIри дегъэшх.

- Ар гугъу-тIэ! - жеIэр нэжьгъущIыдзэми, зы джэдкъуртыжь иIэти, ар къытрелъэфри джэд лыбжьэ яхуещI.

Пырхъыжу зэхэлъ щIалэ цIыкIухэр къегъэтэджыж, псы щIыIэкIэ зарегъэтхьэщIри, джэд лыбжьэр яхутрегъэувэ. Къэхъуар къагурымыIуэу машхэри мэгъуэлъыж. Я щхьэр пIэщхьагъым зэрынэсу, пырхъыни кърагъэжьэж. Хъулбациц и закъуэ мэгузавэри зимыгъэжейуэ хэлъщ, и нитIыр къижу. НэжьгъущIыдзэм и гурыIупсыр къажэу абы къоплъ, зэ ужеямэ, уэ гъуамэжь цIыкIур япэ уизгъэщынт жеIэри. Хъулбацици и напIэр къызэрехуэхыу нанэжьыр хуэму къэбакъуэурэ къыбгъэдохьэри къоIэбэ; къызэреIэбарауэ Хъулбациц и напIэхэр, бзу дамэ нэхъей, къегъэпIэрапIэри къыхудоплъей;

- Сыт ухуей, нанэжь?- жеIэри.

- Ан-на, Хъулбациц, иджыри къэс щхьэ умыжеярэ?

- Дауэ сыжеин, зиунагъуэрэ, ди нанэ иджы хуэдэм дыкъигъэтэджыжрэ фошыгъу шей дригъафэу десащ дэ.

- Ар Iуэху-тIэ! - жеIэр нэжьгъущIыдзэми, фошыгъу шей егъавэ, лэкъум щабэ егъажьэ.

Пырхъыжу зэхэлъ щIалэ хьэщIэхэр къызэщIеIэтэж, псы щIыIэкIэ зарегъэтхьэщIри, шеймрэ лэкъумымрэ къахутрегъэувэ, щIыунэм йожэхри мэз бжэнышэ кхъуей къахуехь. Сыту бысым дэгъуэм дыхуэзат жаIэурэ машхэри мэгъуэлъыж щIалэ цIыкIухэр. Я щхьэр пIэщхьагъым зэрылъэIэсу, аргуэру Iурехыжри, пырхъыу ирагъэжьэж. Хъулбациц и псэр дзапэкIэ иIыгъыу хэлъщ зимыгъэжейуэ, и нэм къригъэжыхьурэ унащхьэр зэпиплъыхьу. НэжьгъущIыдзэм и гурыIупсыр къыIурыжу абы къоплъ, зэ уIурихынкъэ уэ угъурсызыр жеIэри. Хъулбациц и напIэр зэрызэтепщIэу нанэжьыр лъапэпцIийуэ къыбгъэдохьэри къоIэбэ; къызэреIэбарауэ, Хъулбациц къоскIэри, къыхудоплъей;

- Сыт ухуей, нанэжь?- жеIэри.

- Ана-на, Хъулбациц, иджыри къэс ущIэмыжеяр сыт?

- Дауэ сыжеин, зиунагъуэрэ, ди нанэ нэхущ дахэм деж кхъузанэкIэ псы дригъафэу десащ дэ.

- А жыхуэпIэр напIэзыпIэм къыпхуэзгъэсынкъэ сэ! - жеIэри, нэжьгъущIыдзэм и кхъузанэжьыр къепхъуатэр аби, Шэчэрыпс мажэ.

НэжьгъущIыдзэм псыр кърегъахъуэ, лъэбакъуищ къимычу йожыж, кърегъахъуэ - йожыж, кърегъахъуэ - йожыж ... АпщIондэху, Хъулбацици къыщолъэтри, и гъусэхэр къегъэуш;

- Хьайдэ маржэ, фызэщIэтаджэ! - жеIэри. - Нанэжьыр кхъузанэкIэ псы къихьыну згъэкIуащи, къимыгъэзэж щIыкIэ дыщIэвгъэпхъуэж.

ЩIалэ цIыкIухэм къэхъуар къагурымыIуэу хэлъщ я нэм щIоIуэтыхьри:

- Къэхъуар сыт, щхьэ думыгъэжейрэ? - Мэгъынанэ. - Ныжэбэрей жэщым дыкъыщилъэфыжым, дигъашхэурэ дигъэжеякъым. Иджы уэргуэрри щхьэ укъытщыхьа!

- Е делэ гуп, мы дыкъызыхуэзар нэжьгъущIыдзэщи, дишхыну аращ зыхэтыр, - жи Хъулбацици гузавэу. - Сэ ныжэбэ псом сымыжейуэ фызохъумэ. Сэ сыхилъэфамэ, зырызыххэу дыщIихыурэ дишхынут.

ЩIалэ цIыкIухэм ар зэрызэхахыу къыщолъэтри къыщIоцIывэж, я нэхъыжьыр я пашэрэ Хъулбацицыр я кIашэу.

НэжьгъущIыдзэхэр делэжь защIэ щхьэкIэ, абыхэми зыгуэр къагуроIуэ: кхъузанэм псыр къыхуимыщтэ щыхъум, къызэрагъэпцIар къыгурыIуэри, щIалэ цIыкIухэм къакIэлъыщIэпхъуащ. Къажэм-къажэм-къажэурэ, къащIэрыхьэщ аби, Хъулбацицыр иубыдри, и гъусэхэр къыкIэлъыгъуахъуэу чачэу къилъэфыжащ. Къэп гъуэжьыжьым иригъэтIысхьэри: «Сэ си фэм уэ дэпхар уэ уи фэм сэ къыдсхыжынщ иджы», - жиIэри мэзым хыхьащ, баш къихьу Хъулбацицыр иукIыну.

НэжьгъущIыдзэм баш къилъыхъуэу мэзым хэтыху, Хъулбациц къэпым къипщыжщ, нанэжьым и адакъэпщыр иригъэтIысхьэщ аби, къэпыщхьэр щхьэщипхыкIыжри, езыри къыщIэпхъуэжащ. Нанэжьым башышхуэ иIыгъыу къэсыжри къэпыжьым, Хъулбациц исыж и гугъэу, йоуэ, еуэху адакъэжьым «КЪур-къур-къур» жеIэ.

- Еплъыркъэ а тхьэгъэпцIым си адакъэжьым и макъ зэрызищI: узыр уи кIапцIэм исщ, сэ уэ сыпщысхьыху! - жиIэм, еуэурэ и адакъэпщыр иукIыжащ.

Къэпыщхьэр итIатэрэ еплъмэ - Хъулбациц имысыжрэ и адакьэжьыр иукIыжауэ!

- А Хъулбацицу зи цыр укъуеиным си адакъэжьыр сигъэукIыжащ! - жиIэри, къыкIэлъыщIэпхъуэщ аби, Гъуэлъпагуэ щытхым къэсыжауэ къыщIэрыхьэри иубыдыжащ.

Хъулбацицыр и блэгущIэм щIилъхьэщ аби, пIэтIауэ-лъэкъуауэу къихьыжщ, къэпым иригъэтIысхьэжри, нэхъ баш гъумыж къилъыхъуэну аргуэру мэзым хохьэж: «Сэ уэ хьэ къукIэкlэ узмыкъумэ, си Iуэхущ», - жеlэри.

НэжьгъущIыдзэм баш гъум къилъыхъуэу мэзым хэтыху, Хъулбациц аргуэру къэпым къопщыж, нанэжьым и хьэ гъуэжьыжьыр ирегъэтIысхьэри, къэпыщхьэр щхьэщепхыкIыж аби, езыр къыщIоцIывэж. Нанэжьым баш гъум иIыгъыу къосыжри. Хъулбациц исыж и гугъэу, зешэщI аби, къэпым йоуэ, еуэху хьэ гъуэжьыжьыр мэкъугъ.

- Еплъыркъэ а тхьэгъэпцIым си хьэ гъуэжьыжьым и макъ зэрызищI: узыр уи кIапцIэм исщ, сэ сигу уэ ныпщlэгъуху! - жиIэм, еуэурэ и хьэ гъуэжьыжьыр иукIыжащ.

Къэпыщхьэр итIатэри иплъэмэ - Хъулбациц имысыжрэ и хьэгъуэжьыжьыр иукIыжауэ!

- А Хъулбацицу зи цыр зырызыххэу яфыщIыным си хьэ гъуэжьыжьыр сигъэукIыжащ! - жиIэри, къыкlэлъыщIэпхъуэщ аби, Гъуэлъпагуэ шытхым къыфIэкIыж пэтрэ къыщIэрыхьэри иубыдыжащ.

Хъулбацицыр, щынэм ещхьу, и плIэм къыдилъхьэри и лъакъуитIымрэ и IитIымрэ иIыгъыу къихьыжщ, къэп гъуэжьыжьым иригъэтIысхьэжри, бжэгъу кIэщI къихьыну езыр мэзым хохьэж: «Уэ пхуэфащэр сэ уэзгъэлъагъунщ!» - жеIэри.

НэжьгъущIыдзэм бжэгъу кIэщI къилъыхъуэу мэзым хэтыху, Хъулбациц аргуэру къэпым къопщыж, нанэжьым и мэлгъашхэр ирегъэтlысхьэри, къэпыщхьэр щхьэщепхыкIыж аби, езыр къыщIоцIывэж. Нанэжьым бжэгъу кIэщIыр иIыгъыу къосыжри, Хъулбациц исыж и гугъэу, зешэщI аби, къэпым йоуэ, еуэхуи мэлгъашхэр мэlуей, «ma-аI» жиIэурэ.

- Еплъыркъэ а пцIыупсыжьым си мэлгъашхэм и макъ зэрызищI: узыр уи кIуэцIым исщ, сэ сфlэгуэныхь ухъуху! - жиIэм, еуэурэ и мэлгъашхэр иукIыжащ.

Къэпыщхьэр итIатэрэ иплъэмэ - Хъулбациц имысыжрэ и мэлгъашхэр иукlыжауэ!

- А Хъулбацицу цы къызытемынэжыным си мэлгъашхэр сигъэукlыжащ! - жеIэри къыкIэлъыщIопхъуэ.

Хъулбацици къожэ, нэжьгъущIыдзэри къыкIэлъожэ; Хъулбацици къожэ, нэжьгъущIыдзэри къыкIэлъоIэ. АрщхьэкIэ къылъэщIэмыхьэ щIыкIэ Хъулбациц мэзым къыщIэжыжри, шытх лъапэм деж зы къунан лъакъуэху цIыкIу щытти, абы зыкъридзщ аби, къелъэдэкъауэри - къокIуэ щIыкIэ! - нэжьгъущIыдзэр къыкIэлъыкъугъыу къуажэм къыдэлъэдэжащ.

НэжьгъущIыдзэм ишхауэ я гугъар къунан шууэ къыщыкIуэжым, и адэ-анэри къуажэри гуфIащ, тхьэлъэIушхуи хуащIыжащ.

АрщхьэкIэ нэжьгъущIыдзэр абы щыбэяуакъым. «Сэ а Хъулбациц сымышхауэ мы дунейм псэууэ сытемытын! - жиIэщ аби, нэхъ щыгъыныфIу иIэмкIэ зихуапэри, къежьащ. Къуажэм къыдыхьэри, щIэупщIэурэ Хъулбацицхэ я унэр къигъуэтщ аби, кIуэри я бжэм теуIуащ. Хъулбациц и адэм бжэр къыIуихри иригъэблэгъащ. «Фыз хьэщIэ къытхуэкIуащ!» - жаIэри джэд xyaукI, джэд лыбжьэ хуащI, ягъатхъэри ягъэгъуэлъыж.

Хэт къимыцIыхуами, Хъулбациц къицIыхуат къахуэкIуа хьэщIэри, мэгъуэлъыж аби, мыжейуэ хэлъщ къодаIуэри. НэжьгъущIыдзэри хэлъщ мыжейуэ къодаIуэри: Хъулбациц зэрыпырхъыу щIэсхынщи, сшхынщ жыхуиIэу. АрщхьэкIэ Хъулбациц япэ нэжьгъущIыдзэр Iурихри къэпырхъащ. Хъулбациц зыхуеиххэрати, лъапэпцIийуэ къэтэджри, джэд яукIам и кIуэцIым къикIа псор къихьщ аби, нэжьгъущIыдзэм и пIэм щIилъхьащ. НэжьгъущIыдзэр нэхущ дахэм деж къэушмэ, и пIэм псыIэ гуэрхэр щIэлъу! «А сыунэхъуащ, си напэжь мыгъуэр текIащ!»- жиIэри, нэжьгъущIыдзэр къыщIэкIуэсыкlщ аби, макIуэ-мэцIыв, щIэпхъуэжащ. Абы пэплъэу хэлъ Хъулбациц жыжьэ игъэкlуэнт ар - къыкIэлъыщIэжри и ужьым иуващ:

- Уэихь, хьэщlэ пlэщIэлъхьэ нокIуэрэ, фымыгъакIуэ! - жиIэу. НэжьгъущIыдзэр мэзым нэсыжри, и унэм щIэпкIэжщ аби, хьэлъкъыр къритыжауэ щIэсщ, жаlэ, нобэр къыздэсым къахущIэмыкIыу. МэукIытэри.

56. КХЪУЭН И КХЪУЭЦ

Еуэрэ-еуэрэт, жи, зы ЦIыврэ зы Пкlауэрэ я Iэпэ зэрубыдри зекIуэ зэдежьат. Пощт гъуэгужьым теувэри, кIуэм-лъейм пIыртIым-тIакъ, кIуэм-лъейм пIыртIым-тIакъ, гъуэгужьым зы шэдышхуэ тетрэ мелуан кхъухьхэр шызекIуэу хуэзащ:

- Нелъэ, ПкIауэ!

- Нелъэ, ЦIыв!

- Нелъэ, ПкIауэ!

- Нелъэ, ЦIыв!

ПкIауэр елъэри, цIывыр хэнащ: «Еу-уей, си дзей мыгъуэр псым етхьэлэ!: - жиIэри, ПкIауэр Кхъуэныжь деж кIуащ:

- Кхъуэн, кхъуэц къызэти, си дзейр псым къыхэзгъэхыж! - жиIэри.

- Ахайт, уэ Кхъуэныжь мыгъуэр тхьэмыщкIэщ жыпIэу Мышхуей деж укIуэу мышхумпIэ къысхуумыхьрэ!

ПкIауэр Мышхуей деж макIуэ:

- Мышхуей, мышхумпIэ къызэт: мышхумпIэ Кхъуэн естынщ, Кхъуэн кхъуэц къызитынщи, си дзейр псым къыхэсхыжынщ!

- Ахайт, уэ Мышхуей мыгъуэр тхьэмыщкIэщ жыпIэу Къуаргъыжь къыстебгъэтIысхьэрэ!

МакIуэ Къуаргъыжь деж:

- Къуаргъыжь, Мышхуей утемытIысхьэж: Мышхуей мышхумпlэ къызитынщ, мышхумпIэ Кхъуэн естынщ, Кхъуэн кхъуэц къызитынщи, си дзейр псым къыхэсхыжынщ!

- Ахайт, уэ Къуаргъыжь мыгъуэр тхьэмыщкIэщ жыпIэу Джэдкъуртыжь деж укIуэу джэджьей нэф къысхуумыхьрэ!

Макlуэ Джэдкъуртыжь деж:

- Джэдкъуртыжь, джэджьей нэф къызэт: джэджьей нэфкъуаргъыжь естынщ, Къуаргъыжь - Мышхуей, Мышхуей - мышхумпIэ, мышхумпIэ - Кхъуэн, Кхъуэн кхъуэц къызитынщи, си дзейр псым къыхэсхыжынщ!

- Ахайт, уэ Джэдкъуртыжь мыгъуэр тхьэмыщкIэщ жыпIэу Гуэнихьэ деж укIуэу ху матэ къысхуумыхьрэ!

МакIуэ Гуэнихьэ деж:

- Гуэнихьэ, ху матэ къызэт: ху матэ - Джэдкъурт, Джэдкъурт - джэджьей нэф, джэджьей нэф - Къуаргъыжь, Къуар-гъыжь - Мышхуей, Мышхуей - мышхумпIэ, мышхумпIэ - Кхъуэн, Кхъуэн кхъуэц къызитынщи, си дзейр псым къыхэсхыжынщ!

- Ахайт, уэ Гуэнихьэ мыгъуэр тхьэмыщкIэщ жыпIэу си гуэн лъапэ Дзыгъуэ къыумыгъэгъурэ!

МакIуэ Дзыгъуэ деж:

- Дзыгъуэ цIыкIу, Гуэнихьэ и гуэн лъапэ уемыгъуж: Гуэнихьэ ху матэ, ху матэ - Джэдкъурт, Джэдкъурт - джэджьей нэф, джэджьей нэф - Къуаргъыжь, Къуаргъыжь - Мышхуей, МышхуеймышхумпIэ, мышхумпIэ - Кхъуэн, Кхъуэн кхъуэц къызитынщи, си дзейр псым къыхэсхыжынщ!

- Ахайт, уэ Дзыгъуэ цIыкIу мыгъуэр тхьэмыщкIэщ жыпIэу Наужь сугъэшхрэ!

МакIуэ Наужь деж:

- Наужь, Дзыгъуэ цIыкIу умышхыж: Дзыгъуэ цIыкIу - гуэн лъапэ, Гуэнихьэ - ху матэ, ху матэ - Джэдкъурт, Джэдкъуртджэджьей нэф, джэджьей нэф - Къуаргъыжь, КъуаргъыжьМышхуей, Мышхуей - мышхумпIэ, мышхумпIэ - Кхъуэн, Кхъуэн кхъуэц къызитынщи, си дзейр псым къыхэсхыжынщ!

- Ахайт, уэ Наужь мыгъуэр тхьэмыщкIэщ жыпIэу Мамыжь деж укIуэу пIапIу къысхуумыхьрэ!

МакIуэ Мамыжь деж:

- Мамыжь, пIапIу къызэт: пIапIу - Наужь, Наужь - Дзыгъуэ цIыкIу, Дзыгъуэ цIыкIу - гуэн лъапэ, Гуэнихьэ - ху матэ, ху матэ - Джэдкъурт, Джэдкъурт - джэджьей нэф, джэджьей нэфКъуаргъыжь, Къуаргъыжь - Мышхуей, Мышхуей - мышхумпIэ, мышхумпIэ - Кхъуэн, Кхъуэн кхъуэц къызитынщи, си дзейр псым къыхэсхыжынщ!

- Ахайт, уэ Мамыжь мыгъуэр тхьэмыщкIэщ жыпIэу Мэкъуауэ деж укIуэу мэкъу Iэмбатэ къысхуумыхьрэ!

МакIуэ Мэкъуауэ деж:

- Мэкъуауэ, мэкъу Iэмбатэ къызэт: мэкъу Iэмбатэ - Мамыжь, Мамыжь - пIапIу, пJапIу - Наужь, Наужь - Дзыгъуэ цIыкIу, Дзыгъуэ цIыкIу - гуэн лъапэ, Гуэнихьэ - ху матэ, ху матэДжэкъурт, Джэдкъурт - джэджьей нэф, джэджьей нэф - Къуаргъыжь, Къуаргъыжь - Мышхуей, Мышхуей - мышхумпIэ, мышхумпIэ - Кхъуэн, Кхъуэн кхъуэц къызитынщи, си дзейр псым къыхэсхыжынщ!

- Ахайт, уэ Мэкъуауэ мыгъуэр тхьэмыщкIэщ жыпIэу ФадащIэ деж укIуэу фадэ фалъэ къысхуумыхьрэ!

МакIуэ ФадащIэ деж:

- ФадащIэ, фадэ фалъэ къызэт: фадэ фалъэ - Мэкъуауэ, Мэкъуауэ - мэкъу Iэмбатэ, мэкъу Iэмбатэ - Мамыжь, Мамыжь - пIапIу, пIапIу - Наужь, Наужь - Дзыгъуэ цIыкIу, Дзыгъуэ цIыкIу - гуэн лъапэ, Гуэнихьэ - ху матэ, ху матэ - Джэдкъурт, Джэдкъурт - джэджьей нэф, джэджьей нэф - Къуаргъыжь, Къуаргъыжь - Мышхуей, Мышхуей - мышхумпIэ, мышхумпIэ - Кхъуэн, Кхъуэн кхъуэц къызитынщи, си дзейр псым къыхэсхыжынщ!

- Ахайт, уэ ФадащIэ мыгъуэр тхьэмыщкIэщ жыпIэу зы кIытэ матэ щхьэлым пхьыуэ схуумыхьэжрэ!

- Къащтэ мыдэ уи кIытэ матэр! - жеIэри, къыIех, щхьэлым ехьри, ехьэж аби, къыхуехьыжри къретыж:

ФадащIэ фадэ фалъэ кърет, фадэ фалъэр Мэкъуауэ къыхуехь, Мэкъуауэ мэкъу Iэмбатэ кърет, мэкъу Iэмбатэр Мамыжь къыхуехь, Мамыжь пIапIу кърет, пIапIур Наужь къыхуехь, Наужь Дзыгъуэ цIыкIу ишхыжыркъым, Дзыгъуэ цIыкlу гуэн лъапэ егъужыркъым, Гуэнихьэ ху матэ кърет, ху матэр Джэдкъурт къыхуехь, Джэдкъурт джэджьей нэф кърет, джэджьей нэф Къуаргъыжь къыхуехь, Къуаргъыжь Мышхуей тетIысхьэжыркъым, Мышхуей мышхумпIэ кърет, мышхумпlэр Кхъуэн къыхуехь, Кхъуэн кхъуэц къретри и дзейр псым къыхехыж.

Пкlауэм зэрихьа лIыгъэр щызэхахэм, цIыв жылэр зэхуосри, джэгуакIуибл ягъэтlыс аби, мы псысэр ирагъэус, жи.

57. ЧЭРЭЩАУЭРЭ АБЫ И КЪУЭШ БАНЭШЫРРЭ

Еуэщ-еIэри, жылагъуэм зэрыжаIэу гъунэгъухэм зэраIуэтэжымкIэ, хъаныжь гуэр къуажэжь гуэрым дэст, жылэр абы къепщIэкIарэ езыр абы я курыкупсэм къахэпIиикIыу исыжу, Хъаныжьым илъэс къэскIэ балышхуэ ищIырт, жылэр игъатхъэрт-игъэхъуахъуэрти, зэбгрыкIыжырт.

А къуажэм и къуажэкIэ дыдэм зы фызабэ тхьэмыщкIэ щыст, зы къуэ закъуэ иIэрэ абы щыгуфIыкIыу. ЩIалэм зэреджэр Чэрэщауэт. Фызабэ тхьэмыщкIэмрэ Чэрэщауэрэ зэи яшэртэкъым, жи, а балым. Яшэртэкъыми, йоуэри, хъаныжьым и ныбжьэгъу гуэрым абы гулъетэри йоупщI зиусхьэным:

- Уа, си ныбжьэгъу, мы уи балым жылэ псор къыбоджэ, ауэ мопхуэдэ къулейсызхэр щхьэ къытхомыгъэсрэ? – жери.

ЩыжриIэм, хъунщ жери, етIуанэгъэ балым иригъэшащ Чэрэщауэрэ и анэмрэ.

Хъаныжьым пелуан зришэрт, жи, илъэс къэс балыкIэм деж зэригъэбэнурэ и нэгу зригъэужьу. Чэрэщауэр занщIэу кIуэри пелуанитIым ябгъэдэтIысхьащ. И анэр фызхэм яхыхьащ. Чэрэщауэр нэхущ хъухукIэ пелуанхэм яхэсащ, яшхым хуэдиз ядишхрэ ирафым хуэдиз ядрифу, къахущIэмыкIыжу. Нэхущ хъуа нэужь, Чэрэщауэ къотэджыж, щакIуэ кIуэн хуейти. Зэанэзэкъуэр зэрыпсэур арат Чэрэщауэ щакIуэ кIуэрэ бланэ къихьу - абы къихьа бланэр я Iycy. Арати, мор къыщытэджыжым, пелуанхэр къыдэтэджащ, пщIэ къыхуащIу. Къыщыдэтэджым:

- Iay, сэ сыщIалэжь цIыкIущ, щхьэ фыкъэтэджрэ! - жери, къимыгъэтэджыну Iэбэщ аби, я куэ зырызыр иубыдри, щригухыжым, я куэхэр икъузри икъутащ.

Пелуанхэм ди напэр токI жаIэри, заущэхущ аби, а зэрыщысу къэнащ, Чэрэщауэ и анэр къыщIишыжри я унэ кIуэжащ. Нэсыжри, Чэрэщауэ жеIэ:

- Иджы, - сэ мыпхуэдэ къысIэщIэщIащи, мы къуажэм дыдэсыж хъунукъым. ИIэ, щIэхыу! - жери, я хьэпи я шыпи зэщIакъуэ, я гъуэмылэмрэ я лэгъупыIэмпIэмрэ я плIэ иралъхьэри мэзым щIохьэж.

Нэху мэщри, хъаныр и пелуанхэм йоджэ, къыщIишу игъэбэнэну.

АрщхьэкIэ пелуанитIым загъэхъеифыркъым:

- СыткIэ дыныщIэкIын, - жаIэ, - ныжэбэ къытхэса щIалэжь цIыкIум ди куэ зырызыр пихри ежьэжащ, адрей куэ зырызым фIэкIа тпытыжкъым.

- EIым еIыж! - жери хъаныжьым унафэ ещI:

- ПсынщIэу фыкIуи, къэвгъуэт а щIалэжь цыкIур!

Бейгуэлхэр жа щхьэкIэ, бгъэныщхьэ тIэкIум фIэкIа ягъуэтыжакъым.

Иджы Чэрэщауэрэ и анэмрэ мэз быдапIэр хэщIапIэу яубыдри унэ тIэкIуи щащIыжауэ щIэсщ. КъащэкIур я Iусщ, лэу чыцIхэр я уэршэрэгъущ. УщыцIыхукIэ, цIыху умылъагъумэ, узэшынкъэ - зэанэзэкъуэр зэш мэхъу. Мэзым щIэсурэ ззш мэхъури, Чэрэщауэ жеIэ:

- Иджы, дянэ, сэ сежьэнщи, псэупIэ тхуэхъун къэслъыхъуэнщ, ауэ сэ къэзгъэзэжыху, мыбы укъемых! - жери, жыгыщхьэ гуэрым щIэщI трещIыхьри и анэр абы трегъэтIысхьэ. - Мыбы уефэнщ, мыр пшхынщ, - жери зрикъун хуэдизи къыхуегъанэ.

Арати, йоуэри, йожьэ езыр. КIуэм-лъейм, кIуэм-лъейуэ, куэдрэ kIya-мащIэрэ кIya, сытми хуей гуэр хуозэ. Хуейм зы унэ итщ, пщIантIэм зы куэбжэ фIэкIа хэлъкъым. Чэрэщауэ пщIантIэм дохьэ, унэм щIохьэ - пщIантIэми дэсIакъым, унэми щIэсIакIым. Унэр зэрыиныжь унэр белджылыщ. Чэрэщауэ зеплъыхь-зыкъеплъыхьри, ар иныжь зэшищым зэращIапIэр къещIэр аби, зэшищыр къэсыжмэ, зэрезэуэнум зыхуегъэхьэзыр. Йоуэри, бжэм зэрыщIэбэкъуэжу ихуэн хуэдэу унэ кIуэцIым мащэ куу къыщетI, иныжьитI зэтет игъэпщкIуфыну.

Арати, пщыхьэщхьэ мэхъури нэхъыщIэр къокIуэж щхьищ фIэту, зы мэз бжэнрэ итырыгъуу зы жыгыжьрэ и дамэ зырызым телъу. Къызэрыдыхьэжу папщэу щIедзэ:

- Фу, цIыхумэ! Фу, цIыхумэ! - жери.

Жыгымрэ мэз бжэнымрэ иредзыхри, унэм щIыхьэжыну и щхьищыр щыщIишиекIэ, Чэрэщауэр адэкIэ къыщIэтти, къеуэри и щхьищри джатэкIэ пихащ, еIунщIри мащэм иридзэжащ.

Ар зэфIэкIа къудейуэ курытыр къосыж щхьитху фIэту, зы щыхьрэ итырыгъуу жыгитIрэ и дамэ зырызым телъу. МафIэр къыIурихыу къыдолъэдэжри, мы цыджан шэдыбжьу пэпщэн щIедзэ:

- Фу, цыIыхумэ! Фу, цIыхумэ! - жери.

ЖыгитIымрэ щыхьымрэ ирегъэхуэхри, и щхьитхур унэм щыщIишиекIэ, Чэрэщауэ хьэзыру адэкIэ къыщытти, къоуэри и щхьитхури джатэкIэ пех аби, джатэпэкIэ йоIунщIыжри мащэм ирегъэхуэж.

Джатэр ирилъхьэжа-иримылъхьэжауэ, йоуэри, ещанэу нэхъыжьыр къосыж щхьибл фIэтрэ гъуэрэ-бжьэуэ, зы кхъуэпIащэрэ итырыгъуу жыгеищрэ и дамэ зырызым телъу. Щыблэр игъауэрэ мы блащхъуэ кIийм еджэу къыдолъэдэжри, мы Лъэпщ и шэдыбжьу пэпщэн ирегъажьэ:

- Фу, цIыхумэ! Фу, цIыхумэ! - жери. - Iугъуи уркъым, мафIи блэркъым: дэнэ мы гъуамэхэр щыкIуэдар, щхьэ мыпщафIэрэ? - жи.

Губжьарэ и нэм лъыр къытелъэдауэ, и щхьэ къуэбэбжьабэжьхэр адэкIэ-мыдэкIэ фIэнэ-къыфIихыжурэ унэм щыщIишием, Чэрэщауэ хьэзырыххэти, джатэкIэ къоуэри и щхьихыр фIех.

- Зэ къызэуэж! - жиIа щхьэкIэ идакъым еуэжын:

- Зэ сызэуам етIуанэу сеуэж си хабзэкъым! - жери.

ЕтIуанэу еуэжамэ, иныжьым и щхьих пиупщIари фIэкIэжынут, жи.

Чэрэщауэ джатэпэкIэ йоIунщIри, я нэхъыжь гуэрыр якIэлъредзэж аби, мащэри егъэбыдэж. ЩыиныжькIэ, е зэшищ, е зэшибл, е зэшибгъу хъун хуейтэкъэ - махуищкIэ пэплъэри зыри къакIэлъыкIуэжакъым. КъащыкIэлъымыкIуэжIам, зэфIэкIа хуэдэщ жери, я щIапIэр щIещыкI, къеплъыхьри иныжьищым я алъпищыр щIыунэм щIэтрэ и бжэм абрэмывэ IугъэукIуриежауэ къехутэ. Унэм щIохьэри, щIещыкI аби, иныжь зэшищым игъащIэ псом зэхуалъэфэса хъугъуэфIыгъуэри къегъуэт.

«Мылъкуми игъащIэкIэ дрикъунщ, щIапIэри псэупIэ тхуэхъунщ, хуэмурэ гъунэгъуи къэдгъуэтынщ», - жеIэри, егъэзэжри и анэм деж мэкIуэж.

- Дауэ ущыт, дянэ, уузыншэ? УмэжэлIа?

- Сыузыншэщ, си щIалэ, икIи сымэжэлIакъым.

Арати, и анэр и щIыбым кърегъэтIысхьэри иныжь лъапсэм къехь. Унэри щIапIэри ирегъэлъагъу, ауэ алъпхэр зыщIэт щIыунэмрэ иныжь укIахэр зыщIитIа унэмрэ щIэмыхьэну, гъунэгъууи бгъэдэмыхьэну унафэ ткIий хуещI.

Езым, зэрихабзэу, щакIуэ кIуэуэ ирегъэжьэж. Ауэрэ и анэри тхъэ-шхэурэ и ныбэ из мэхъури, здэкIуэ мыхъунум кIуэуэ къеублэ. Шэщым щыIухьэкIэ, алъпхэм я Iэуэлъауэм егъэшынэри къегъэзэж. ИтIанэ иныжьхэр зыщIэлъ пэшым щIохьэри - гурым макъ зэхех. КъитIэщIу щIедзэри къегъуэт щхьэ закъуэр къыдэплъейуэ. Иныжьыр къолъэIу фызыжь цIыкIум:

- Дэлъху сыпхуэхъунщ, сыних!- жери.

- Узым укърих!

- Къуэ сыпхуэхъунщ, сыних!

- Лажьэм укърих!

- ЛIы сыпхуэхъунщ, сыних!

Фызыжь цIыкIум ар игу ирохь:

- СыткIэ укъисхыну? - жи.

- Ди жьэгу дапхъэм зы мывопцIэрэ зы птулъкIэ фIыцIэрэ телъщи, ахэр къысхуедзыхи сэ сщIэнур сщIэжынщ, - жи иныжьым.

Фызыжь цIыкIум къегъуэт мывопцIэмрэ птулъкIэ фIыцIэмри къыхуехь. Иныжьым птулъкIащхьэр Iуеуд, итыр и щхьэм щецIэлъри мывопцIэр делъэж. МывопцIэр зэрыдилъарауэ, зэрыпыта дыдэм хуэдэу, и щхьиблри къыпокIэж аби, къоIэри дунейм къытохьэж. Арати, фызыжь цIыкIумрэ иныжьымрэ зэхъузэбз мэхъу. Чэрэщауэм ар ищIэркъым, зекIуэ макIуэ, къокIуэж. Ауэрэ фызыр уэндэгъу мэхъу.

- Уа, дянэ, гъум уохъу! - жеIэри мэдыхьэшх Чэрэщауэ.

- Щыхь куцIрэ фо цIынэкIэ сошхэри сохъу, - жи фызыжь цIыкIу.

Ауэрэ и лъхуэгъуэр къос.

- Сымаджэ зыщIи, гъуэлъ, - къыжреIэ иныжьым. - Мыпхуэдэ хущхъуэ сыхуейщ жыIи, Чэрэщауэ егъажьэ. Ар жэщибл-махуиблкIэ къэтынущи, апщIондэху фызыIэпыкIынщ, - жери.

Фызыжь цIыкIум ещI апхуэдэу. Сымаджэшхуэ зещIри мэгьуэлъ.

- Мопхуэдэ хущхъуэ къысхуомыгъуэтмэ, сылIэнущ, - жери и къуэр ирегъажьэ.

Чэрэщауэ хущхъуэ къилъыхъуэу Хьэрыпым макIуэ, Тыркум макIуэ. Урысейм макIэ. АпщIондэху и анэр малъхуэри щIалэ бэлыхь къелъху, мазэр и натIэрэ вагъуэр и нитIу. Къилъхуар быдз ирегъафэри, Чэрэщауэ и къэкIуэжыгъуэм хуэзэу, зэкIуэцIепхэр аби, и адэм ирет:

- Мэ, мыр хьыи, Чэрэщауэ къызэрыкIуэжыну лъагъуэм телъхьэ! - жери.

Иныжьым сабийр ехьри гъуэгу Iуфэм деж трелъхьэ, махуэ ныкъуэ гъуэгум деж. Чэрэщауэ, къакIуэм-къалъэурэ, къосри и шыр зэрыуэ-зэрыбг мэхъу. Чэрэщауэ зеплъыхьри хъыданжэрумэм гу лъетэ. Сабийр къещтэри щогуфIыкI:

- Сыту насыпышхуэм сыкъыхуэза! Нобэ къыздэсым сыкъуэштэкъым, сышыпхъутэкъым, иджы къуэш къэзгъуэтащ, - жеIэри Банэшыр фIещ аби, къехьри къокIуэж.

ЙолъэIу и анэм:

- Къуэш къэзгъуэтащи, схуэпI, - жери. И анэм зрегъэщIэгъуэкI, зрегъэлъэIу:

- АIей мыгъуэ, - жи, - сэ жьы сыхъуащ, сыткIэ схуэпIын сабий цIынэ!

- Ягъэ кIынкъым, - жи Чэрэщауэ. - Сэ сыбдэIэпыкъунщ, cIых уэ! - жери, къытригъэхьа нэхъей, Iex сабийр.

- Хъунщ-тIэ, сэри сыхъужащ, схуэпIмэ сеплъынщ, - жери фызыжь цIыкIур къотэджыж.

ЕпI щIалэ цIыкIур. Хъарзынэу епI. Чэрэщауи щакIуэу йожьэж.

Къызэрысыжу сабийм дежкIэ зедз:

- Дауэ хъурэ си къуэш цlыкlур,- жи,- ерыскъыкlэ?

- Сыгузавэри спIытI-схузми къезгъэблыжауэ си быдзышэкIэ сопI, - жи мыдрейми.

Чэрэщауи апщIондэху мэгуфIэ. Апхуэдэурэ зэманри йокIуэкI.

Банэшыри къыдокIуэтей. КъыдэкIуэтейурэ щIалэ тыкъырыфI мэхъу, Iэбэлъабэу, и бзэ къиутIыпщу щIедзэ. Иныжьымрэ фызыжь цIыкIумрэ мэгузавэри, Чэрэщауэ яукIыну мурад ящI. Мор зекIуэ къикIыжа нэужь, шэ хьэнтхъупс ириф хабзэти, иныжьым жеIэ:

- ХуэщI шэ хьэнтхъупс, - жи. - Сэ абы щхъухь хэскIэнщи, абы къелынкъым ар, - жери.

Банэшыр губзыгъэ цIыкIу хъуати, ар зэхехри къыгуроIуэ.

КъыгуроIуэр аби, и къуэшым и къэсыжыгъуэм деж пожьэ. Чэрэщауэ ар къеIэтри и IэплIэм ису къехьыж. Iэнэ къыхуащтэри, шэ хьэнтхъупсыр къыщыхутрагъэувэкIэ, щIалэ цIыкIур ныкъуакъуэу хуожьэ, ар и къуэшым иримыгъэшхыну. Апхуэдэу щыхъум, мыр сыт хьэлэмэт жери, Чэрэщауэм шэ хьэнтхъупсыр къыщIех аби, хьэхэр зэрышхэ кхъуафэм декIэ. Япэ ежалIэу хэфа хьэр къытохуэри малIэ.

- Алыхь-алыхь, дыунэхъуж мыгъуэти! - жери фызыжь цIыкIу зокуэфауэ, магъ-мабжэ.

Чэрэщауэ жэщищ-махуищкIэ зигъэпсэхун хуейти, зегъэпсэхури, аргуэру хъуакIуэщакIуэ йожьэ. Зэрежьарауэ, Банэшыр къыщIагъэкI унэми, иныжьымрэ фызыжь цIыкIумрэ зэгуроIуэ:

- Уэ етIысылIи, чэсей джанэ хуэд, - жи, - сэ абы щхъухь щIэзгъэжынщи, зэрыщитIагъэу, и лъым хыхьэнщи, иукIынщ.

Банэшыр къакIэщIодэIухьри зэхех ар. И къуэшым и къэкIуэжыгъуэр къыщысым пожьэри, Чэрэщауэ и шыплIэм дэсу къыдохьэж. Чэрэщауэ зегъэпскIри, чэсей джанэр къыщыхуашийкIэ, щIалэ цIыкIум къаIэщIеч аби, къыщIожри, псы цIыкIу ежэхти, абы хедзэ. Зэрыхидзарауэ псыр мэутхъуэри бдзэжьейуэ хэсыр холIыхьри, яныбэгу мыгъуэхэр къыдэгъэзеяуэ ирехьэхыж.

- Алыхь-алыхь, дыунэхъуж мыгъуэти! - жери фызыжь цIыкIу зокуэфауэ, магъ-мабжэ. - Бзаджэнаджэ кIуапIэ дыхъуа мыгъуэу пIэрэ?

Чэрэщауэ аргуэру жэщищ-махуищкIэ мэжей аби, къотэджыжри хъуакIуэщакIуэ йожьэ. Зэрежьарауэ, Банэшыр къыщIагъэкI аби, иныжьымрэ фызыжь цIыкIурэ зэгуроIуэ:

- Дэ мыбы дызэрыпэлъэщын Iэмал щыIэжкъым, - жи иныжьым, - сыпэуву сезэуэн фIэкIа. Сэ абы, къызэрепсыхыжу, зездзынурэ сезэуэнущ, сыкъыхигъащIэ щыхъукIэ, яжьэ матэ нэхьи, си лъабжьэм ныщIэкIутэ.Сыпэмылъэщ щыхъукIэ, джэш матэ къэхьи, и лъабжьэм ныщIэкIутэ. Сэ ар изуда нэужь, мо гуэщым щIэлъ церпыжьыр къэлъэф.

Чэрэщауэ и къэсыжыгъуэ щыхъум, Банэшыр дамыгъэкIыу, гуэным ирадзэри и щхьэр ягъэбыдэж. Си къуэш цIыкIур къызэрыспемыжьа! - жери гузавэу къэсыжри, шым къызэрелъэу, иныжьыр къыкъуэцIэфтри, мо лIы ешам зридзащ.

- А си бжьыр зыдыгъуа, уэраи апхуэдиз щхъухьыр къызыкъуэкIap! - жери Чэрэщауэм иныжьыр еубыдри гъуэжькуийм хуэдэу зэрехьэ. - А уи щхьиблри фызыщхьэщи, зы лIыщхьэ закъуи и уасэкъым!

Зэрызехьэм-къызэрехьэкIыурэ, иныжьым и лъэр имыубыдыж щыхъум, фызыж цIыкIу къигъэхьэзыра яжьэ матэр къегъэсри, иныжьым и лъабжьэм щIекIутэ. Аргуэру зэрызехьэм-къызэрехьэкIыурэ, иныжьыр мэпщри, къогуо:

- Еууей мыгъуэ, зы псы пэгун хуэдиз дыщэкIэ къэсщэхунти! - жери.

Фызыжь цIыкIу псы пэгун кърегъахъуэри, унащхьэм дрелъэфей аби, иныжьым къыIурекIэ, Чэрэщауэ зы ткIуэпс лъимыгъэIэсу.

Аргуэрыжьти, зэрызехьэм-къызэрехьэкIыурэ, иныжьыр хагъащIэ щыхъум, фызыжь цIыкIу къигъэхьэзыра джэш матэр къегъэсри, и къуэ нэхъыжьым и лъабжьэм щIекIутэ. ЗэрыщIикIутарауэ, Чэрэщауэ и лъэр щIожри, щхьэщIыбкIэ тохуэ. Къытехуа закъуэмэ адэкIэ гугъужтэкъыми, благъуэпх церпыжьымкIэ япх.

- Уэхухуху! - жери иныжьыр къотэджыж. - Силъ сщIэжын и пэкIэ тхьэлъэIу сымыщIу хъунукъым, - жеIэр аби, и щыблэ макъымкIэ мэгуо.

Мэгуори, а Iэшэлъашэм Иныжьрэ, благъуэжьрэ, мэзылIу исыр къызэхуос. Мэлгъашхищэр яукIри жьагъэу ягъажьэ, выгъашхищэр яукIри вагъэу ягъавэр аби, зэхотIысхьэж бзаджэрэ наджэу къекIуэлIар . Мэрэмэжьейр чейкIэ ирафри мэл гъэжьар я зэ дзэкъэгъуэу зыIурадзэж. МащIэрэ ефа, куэдрэ ефа - сытми зы зэман зэ чэф зэрогъэхъу.

Иныжьыр щыблэ макъкIэ щыджам, гуэныщхьэри триудати, Банэшыр гуэным къопщыжри, и къуэшым и маисэ кусэр къыфIех аби, мо къомым я чэф хъугъуэм ирихьэлIэу къыщIокI. Чэрэщауэм къопщылIэри, благъуэпх церпыр зэпегъэлъэлъ. МэIэбэри, жьагъэу гъэжьа зы мэл къыхуелъэф аби, ирегъэшх; кIэлъоIэбэжри, мэрэмэжьеи фэндырэ къыхуегъажэр аби, ирегъафэ. Зи къарур къызэрыгъуэтыжа лIыр мэтэджри, Урыхужь къыдегъэуэх аби, къащIегъэлъадэри я чэфыр ятрегъэуж, ирехужьэри, ТхьэрыкъуакIэ жыхуаIэм дехуэри щызэтреукIэ, мащэшхуэ къетI аби, щыщIетIэж, дунеи хьэуар зэIамыгъэхьэн щхьэкIэ.

Къегъэзэжыр аби, и анэр мэзым хэлъэдэжауэ къегъуэтыжри жреIэ:

- Уэ пхуэфащэр сэ сщIэрт, ауэ сыкъэплъхуащи, пхузогъэгъу! - жери и адэ-анэм деж ирегъэшэж.

ЗэкъуэшитIым я закъуэу къэнати, абрэмывэр IуагъэкIуэтри, алъпитIыр къыщIаш, дамэкъуэ блырыбл - зей дамэкъуэ защIэу! - я кIэпкъым дэIуауэ алъп зырызым зрадз аби - уэху, алыхь! - ягъэджэгу: дамэкъуиблри алъпыщхьэхэм тракъутэ, пшэ щIыIум къыщакIухь, хы лъащIэм къыщофэ, псы жапIэхэр шы лъабжьэкIэ жьэдрагъэтхъу, Iуащхьэмахуэрэ Казбекрэ я щыгур фIалъэкIэ жьэдауд аби, алъпитIым щахуэмыхьыжкIэ, щIым къохыжри, лъэгуажьэмыщхьэ загъауэ:

- Уащхъуэ Мыващхъуэ КIанэ, фэ лIы фыхъумэ, дэ шы дыфхуэхъунмэ! - жаIэри тхьэ яIуэ.

Абы и ужькIэ зэкъуэшитIыр зекIуэ зэдэкIуэу-къызэдикIыжу зыбжанэрэ мэпсэу.

Йоуэри, махуэхэм ящыщу зы махуэ гуэрым, Чэрэщауэ жэщиблмахуибл жеи ищIыну гъуэлъауэ, Банэшыр мэшэсри, Мазэр лъхуэри пхъу къилIъхуати, макIуэр аби, Мазэ гуащэр Чэрэщауэм фызу къыхуехь. Ар имыщIэу Чэрэщауэр къоуш аби, Дыгъэр лъхуэри хъыджэбз къилъхуати, кIуэри Дыгъэ гуащэр Банэшыр фызу къыхуехь. Зэбгъурыту дыщэплърэ дыщэхуу унэ зырыз ящIри тхъэрэ шхэуэ щIот Iысхьэж.

58. ЛIЫЖЬ ЦIЫКIУМ И ЩХЬЭМЫЖ 3АКЪУЭР

Еуэрэ-еуэрэт, жи: зы къуажэ гуэрым зы лIыжь цIыкIу дэст, жеIэ лIэжьэн и жагъуэрэ лъэIуэн и щIасэу. Пшэдджыжь гуэрым и лъэIуэн къыщыхьэри, зы къэп гъуэжьыжь иIэти, ар къищтэщ аби, и дамэм еупцIэкIауэ ежьащ. Кlуэм-лъэм, кlуэм-лъэурэ, зы щхьэмыж цIыкIy хуэзэри, ебакъуэщ аби, ежьэжащ. АрщхьэкIэ имыкIуIауэ кыIъэзэжащ: «Iay, тумэн жыпIэми кIэпIейкIэ защIэу зэхэлъкъэ: мыp зы кIэпIейкIэу ежьэу тумэн ирикъупэнуми сщIэркъыми!» - жиIэщ аби, щхьэмыж закъуэр и къэпым ирилъхьэри ежьэжащ.

КIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, къуажэ гуэрым носри япэ зыхуэзэ пщIантIэм дохьэ, хьэ дэлъкъым жеIэри:

- Ярэби, - жи, - сыфакъырэщ: къызэфтIами фи псапэщи, сывгъэшхIами, берычэт бесынщ.

Неблагъэ къыщыжраIэм и къэп гъуэжьыжьыр бжэIупэм къыIуенэри щIохьэ. А унагъуэм зы адакъэ плъыжьыжь яIэт, и лъэджажэхэр гуахъуэбжьэ хуэдиз хъууи, абы къегъэунэхури щхьэмыж закъуэр eyIy.

ЛIыжь цIыкIур цIымбыкъыу машхэри къыщIокIыж, и щхьэмыж закъуэр адакъэ плъыжьым иуIуу щилъагъукIэ, ящохьэ:

- EI, си щхьэмыж - си щхьэмыж, си щхьэмыжыр фи адакъ ишхащ: е си щхьэмыжыр къызэфтыж, е фи адэкъэжьыр къызэфт жеIэри.

- Iay, уи щхьэмыжыр дэнэ къитхыжын, ди адакъэжьым мыгъу душх! - жаIэри кърат.

- Iыxьы, кIэпIейкIэр сом фIыцIэ хъуа хуэдэщ иджы! - жеIэри адакъэ плъыжьыжьыр, и лъэджажэжьхэр пIийуэ, къэп гъуэжьыжьым иредзэри и щIыбыIм едзэкIауэ йожьэж лIыжь цIыкIур.

КIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, нэгъуэщI зы пщIантIи дохьэ, хьэ дэлъкъым жеIэри:

- Ярэби, - жи, - сыфакъырэщ: къызэфтIами, фи псапэщ, сывгъэшхIами, берычэт бесынщ.

Неблагъэ къыщыжраIэкIэ, и къэп гъуэжьыжьыр бжэIупэм къыIуенэри щIохьэ. А унагъуэм зы мэлгъашхэ яIэт, жеIэ, къащхъуэ хъужарэ и кIапэжьым шэрхъитI щIэпхауи, къэп гъуэжьыжьыр хъейуэ щилъагъум тепкIэщ аби, адакъэжьыр ипIытIащ.

ЛIыжь цIыкIур цIымбыкъыу машхэри къыщIокIыж, и адакъэжьыр мэлгъашхэм ипIытIауэ тету щилъагъукIэ, ящохьэ:

- EI си щхьэмыж - си щхьэмыж, си щхьэмыж - си адакъэ, си адакъэр фи мэлгъашхэм иукIащ: е си адакъэ плъыжьыжьыр къызэфтыж, е фи мэлгъашхэ къащхъуэр къызэфт! - жеIэри.

- Iay, уи адакъэжьыр дэнэ къитхыжын, ди мэл къащхъуэм мыгъуэ душх! - жаIэри кърат.

- Iыхьы, сом фIыцIэр сом ирикъуа хуэдэщ иджы! - жеIэри, мэлгъашхэм и шэрхъитIри къыдэкIуэу къэп гъуэжьыжрым къредзэри, и щIыбым едзэкIауэ йожьэж лIыжь цIыкIур.

КIуэм-лъэм, кIуэм лъэурэ, еша хъунти, нэгъуэщI зы пщIантIи дохьэ, хьэ дэлъкъым жеIэри:

- Ярэби, - жи, - сыфакъырэщ: къызэфтIами, фи псапэщ сывгъэшхIами, берычэт бесынщ.

Неблагъэ къыщыжраIэкIэ, и къэп гъуэжьыжьыр бжэIупэм къыIуенэри, щIохьэ. А унагъуэм зы выгъашхэ сырыхужь яIэт жеIэ нэ плъыжьыжь хъужауи, абы къэп гъуэжьыжьыр зеуэзелъэу щилъагъум, и бжьэ къурашэхэмкIэ епыджри, мэлгъашхэр иукIащ.

ЛIыжь цIыкIур цIымбыкъыу машхэри къыщIокIыж, и мэлгъашхэр вы сырыхужьым иукIауэ и бжьакъуэм фIэлъу щилъагъукIэ ящохьэ:

- ЕIым-еIыж, си щхьэмыж - си щхьэмыж, си щхьэмыж - си адакъэ, си адакъэ - си мэлгъашхэ, си мэлгъашхэр фи выгъашхэм иукIащ: е си мэлгъашхэр къызэфтыж, е фи сырыхужьыр къызэфт- жеIэри.

- Iay, уи мэл къащхъуэр дэнэ къитхыжын, ди выгъашхэм мыгъуэ душх! - жаIэри кърат.

- Iыхьы, сомыжьыр щыкIэ бэгъуа хуэдэщ иджы - жеIэри выгъашхэм и бжьэ къурашэхэр къыпхыпIиикIыу къэп гъуэжьыжьым къредзэри, и щIыбымкIэ едзэкIауэ йожьэж лIыжь цIыкIур.

КIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, еша хъунти, зы пщIантIэ нэхъ благъэ дохьэ, хьэ дэлъкъым жеIэри - хьэм Iейуэ щышынэ хъунт лIыжь цIыкIур.

- Ярэби, - жеIэ, - сыфакъырэщ: къызэфтIамэ, фи псапэщ, сывгъэшхIами, берычэт бесынщ.

Неблагъэ къыщыжраIэкIэ, и къэп гъуэжьыжьыр бжэIупэм къыIуенэри, щIохьэ. ЩIалэжь цIыкIухэр джэгуурэ къэпыщхьэр ятIатэ, вы сырыхужьыр къожри зэбгреху. А унагъуэм нысащIэ дахэ яIэти, абы псы къихьу пщIантIэм къыщыдыхьэжым, мо вы губжьар епыджыну жьэхолъадэ. НысащIэри къэрабгъэ гуэр хъунтэкъыми и пэгунитIыр егъэув аби, пхъэхьымкIэ выгъашхэм и натIэм къоуэ сырыхужьыр къытохуэри псэхэлIэ мэхъу.

ЛIыжь цIыкIур цIымбыкъыу машхэри къыщIокIыж, и выгъашхэр нысащIэ дахэм IэщIэукIауэ щилъагъукIэ, ящохьэ:

- ЕIым-еIыж, си щхьэмыж - си щхьэмыж, си щхьэмыж - си адакъэ, си адакъэ - си мэлгъашхэ, си мэлгъашхэ - си выгъашхэ си выгъашхэр фи нысащIэм къиукIащ: е си выгъашхэр къызэфтыж е фи нысащIэр къызэфт! - жеlэри.

- Iay, уи сырыхужьыр дэнэ къитхыжын, ди нысащIэ дахэм мыгъуэ душх! - жаIэри кърат.

- Iыхьы, сомыжьищыр тумэным щIигъуакъэ иджы! - жеIэри, нысащIэ дахэм и щхьэц ухуэнар гъуанэм къилэлу, къэп гъуэжьыжьым къредзэри, и щIыбым едзэкIауэ йожьэж лIыжь цIыкIур.

КIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, еша хъунти, хьэ зэрыдэлъым гу лъимытэу, зы пщIантIэ гуэрым дохьэ:

- Ярэби, - жеIэ, - сыфакъырэщ: къызэфтIами фи псапэщ, сывгъэшхIами, берычэт бесынщ.

Неблагъэ щыжаIэкIэ, и къэп гъуэжьыжьыр бжэIупэм къыIуенэри, щIохьэ. А унагъуэм я нанэм хьэлIамэ хидзэрти, мэжэлIа

цIыкIухэр елъэIурт, жи:

- КхъыIэ, нанэ, зы хьэцIывынэ схухэдзэ! КхъыIэ, сэри зы схухэдзэ! – жаIэурэ.

- НысащIэ дахэри мэжэлIа хъунти, хъуапсэри лъэIуащ, жи:

- КхъыIэ, нанэ, сэр и зы хьэцIывынэ схухэдзэ! - жиIэри. Нанэм ар щызэхихым, гъэщIэгъуэн щыхъущ аби, къыщIэкIри къэп гъуэжьыжьым и щхьэр итIэтащ. НысащIэри къиплъмэ - нанэм и пхъу нэхъыжь нэгъабэ итарат!

- А си хъыджэбз цIыкIу мыгъуэ, хэт и бзаджэнаджэ уэ мы къэпыжьым уизыгъэтIысхьар? я- жеIэри нанэр зокуэфэуэж.

- А дадэжь цIыкIум и выгъашхэр къызэпыджыну къыщыжэм, пхъэхькIэ и натIэгум сеуэри сыукIати, си тхьэмадэжьым ныщыхьэри сыкъытрихащ.

- Алыхь, апхуэмыдэ дадэжь цIыкIу сэ уэ узыхуэзгъэфIар, накIуэ модэ! - жиIэщ нанэми, и пхъур игъэпщкIури, абы и пIэкIэ, къэп гъуэжьыжьым я хьэ къарэжьыр иригъэтIысхьащ.

ЛIыжь цIыкIур цIымбыкъыу машхэри къыщIокIыж, нысащIэм зыри къыщыщIа хуэдэтэкъыми, къэпыщхьэр еубыд аби, и щIыбым иредзэжри къожьэж. КъокIуэ-къолъэ, къокIуэ-къолъэ. Хьэ къарэжьыр къэпым къопIэстхъ, лIыжь цIыкIум нэхъ хуабжь зыкъещI, къокIуэ-къолъэ, къокIуэ-къолъэ. Хьэ къарэжьыp аргуэру къэпым къопIэстхъ, лIыжь цIыкIур къоущ, къожэ-къолъэ, къожэ-къолъэ. Хьэ къарэжьыр аргуэру къэпым къопIэстхъ.

- Мыр сыту нысащIэ мызагъэ! - жеIэри, лIыжь цIыкIум къэпыр сакъыурэ кърегъэувэх.

ЕпIэщIэкIыу къэпыщхьэр етIатэри, щиплъэкIэ, хьэ къарэжьыр къопхъуэ, лIыжь цIыкIум и пэр печ аби, щIопхъуэж. ЛIыжь цIыкIур допхъуейри, и пэр щимыгъуэтыжкIэ, мэкIий:

- Уэиихь, си щхьэмыж - си щхьэмыж, си щхьэмыж - си адакъэ, си адакъэ - си мэлгъашхэ, си мэлгъашхэ - си выгъашхэ, си выгъашхэ - си нысащIэ, си нысащIэ - хьэ къарэжь, хьэ къарэжьым си пэжь мыгъуэр нехьри нокIуэж!- жеIэри къыкIэлъыщIопхъуэ.

Хьэ къарэжьри мажэ, лIыжь цIыкIури мажэ, хьэ къарэжьри мажэ, лIыжь цIыкIури кIэлъожэ; уплъамэ, умылъагъуж хъуауэ кIэлъожэ; нобэми мажэ, ныжэбэми кIэлъожэ ...

59. ФЫЗ ИНАТЫР ЗЭРЫЩIАЛЪХЬАР

Еуэрэ-еуэрэт, жи, алыхьым и нэфI зыщымыхуа къуажэ гуэрым зылIрэ зы фызрэ дэст зэлIзэфызу. Сыт и лъэныкъуэкIи дагъуэншэт, жеIэ, лIыри фызри, ауэ лIыр инатт, фызыр нэхъ инатыжт: лIым и Iэпэр вым хуишийрэ «мор выщ», - жиIамэ, фызым и щхьэр игъэкIэрахъуэрти, «алыхь, мыв, шыщ мыхъумэ!» - жиIэрти къэувт; лIым «мэкъуауэгъуэ хъуащ», - жиIамэ, фызым и лъэдакъэпитIыр фIигъанэрт: «нартыху къыдэчыжыгъуэ хъуащ», - жиIэрт; «уэшхыр къожэх», - жиIамэ, «уэшхыр дожей», - жимыIэнкIэ Iэмал иIэтэкъым. ЛIым пэж жиIэрти, икIуэт имыIэу тетынут, фызым ар пцIыуэ къыщIигъэкIын хуейт.

Арати, махуэхэм ящыщу зы махуэ гуэрым лIыр плъэри, я хьэблэ гупэмкIэ къыщыт дыгъэмыхъуэшхуэмкIэ и кIэр илъэфу зы бажэжь цIыкIу ежэкIыу къилъэгъуащ. Къыщилъагъум ехъуэпсащ;

-EI, бетэмал, - жиIэри, - си фочыр хьэхуу стащ, армыхъумэ мо бажэ цыпэплъыр къыпхуэзукIатэкъэ; пщампIапхъэ дэгъуэ лхуэхъунт!

Фызыр плъэри, IугyщIэ ищIащ:

- ТхьэкIумэкIыхь пщампIэт иджы сымылъагъужу къэнэжар! - жиIэри.

- Е унэ махуэ хъун, уи нэм илъагъукъэ; тхьэкIумэкIыхькъым ар, бажэ цыпэплъщ! - жи лIым.

- Алыхь, мыбажэ цыпэплъ, тхьэкIумэкIыхь гъуабжэщ мыхъумэ; набгъэ дыдэ ухъуаи, ТхьэмыщкIэ! - жи фызым.

- А зиунагъуэрэ, умыкъаплъэнэфмэ, щхьэ умылъагъурэ; месри, и кIэр илъэфу йожэкIри!

- Азалыхь, зы кIэ гуэри пымыт икIи тхьэкIумэкIыхьым, и тхьэкIумэр си Iэдийм хуэдиз хъууэ!

- Бажэщ!

- ТхьэкIумэкIыхьщ!

Абы фIэкI хэмылъу, ар зэпаубыдщ аби, лIыр къэгубжьри, и фызыр хьэ къукIэу икъуащ:

- Сэ хьо жысIэмэ, уэ мыжь жоIэ, сэ уэв жысIэмэ, уэ но жоIэ! - жиIэри.

Фызым зигъэгусэри, гъуэлъащ:

- ДяпэкIэ сыпхуэпщэфIэнукъым, сыпхуэжьыщIэнукъым, унагъуэри зесхьэнукъым, - жи. - Сэ жысIэм укъытемыхьэмэ, сылIэм и гъунэщ!

МазэкIэ холъ фызыр, мазитIкIэ холъ, мазищкIэ холъ. Хьэблэ фызхэр щIэупщIакIуэ къыхуокIуэ, благъэ фызхэм шхын щIэщыгъуэ къыхуахь. Езыми и фIэщ хъужауэ хэлъщ, Iыхьсыхь жеIэри. Къуажэри жылэри хузэблокI. И лIыр пэплъэурэ ешри, елъэIуащ:

- Тхьэм щхьэкIэ, умыделэу къэтэджыж! - жери. - УмыбэмпIэгъуэ, унагъуэ Iуэхум и ужь ихьэж, дызэпымыхупэ щIыкIэ!

-ДыгъэмыхъуэмкIэ ежэкIар тхьэкIумэкIыхь гъуабжэжь цIыкIущ жыпIэмэ, сыкъэтэджыжынт!

- Уэлэхьэ, ЖызмыIэн!

- ЖумыIэныр сылIэм и гъунэщ!

Щымыхъужыххэм, лIыр щхьэщоувэри: фызым жреIэ:

- Укъэмытэджыжмэ, уэлэхьэ, лIащ жысIэнщ, жэмыхьэтыр зэхуэсшэсынщи, ущIезгъэлъхьэнмэ! - жери.

- Тхьэ, сыарэзыкIэ: сэ жысIэр щыжумыIэкIэ, ухуейми, сыщIегъалъхьэ! - жи фыз инатым.

А хьэблэм дэст, жи, хьэдэгъэпскIыу зы фызыжь цIыкIуи, лIыр макIуэ абы деж. МакIуэри, егъэIущ фызыжь цIыкlур:

- Фызыжь цIыкIуу фызыжь цIыкIу! Ди Iуэху зыIутыр мыращи, думыIуатэу, накIуи, си фызыр гъэпскI, хьэдэ бгъэлскI хуэдэу. И пщIэр тIууащIэу уэстынщ.

Фызыжь цIыкIу зыхуейр апхуэдэтэкъэ! И уасэмкIэ зэгурыIуащ, къакIуэри хьэдэ гъэпскIыкIэкIэ фызыр игъэпскIащ. ЛIым щхьэкIуэ хигъыхьэри и щхьэгъусэр зэрылIамкIэ жэмыхьэтым хъыбар яригъэщIащ. Арати, дыуэщIыр къызэхуос. Фыз инатыр щIалъхьэну хьэблэ лIыжьыр и ужь итщ. Фызым деур хуащI, къыщIахри кхъаблэм тралъхьэ.

ЛIыр ефэндым бгъэдохьэри, жреIэ;

- Мы дунейм ехыжа тхьэмыщкIэм уэсятищ къысхуищIащ, и хьэдэр щIалъхьэн и пэкIэ згъэзэщIэнуи, хуит сыщI япэрей уэсятым и ужь сихьэну, - жери.

Хуит зыкърегъэщI аби, лIыр хьэдэ нэпцIым щхьэщотIысхьэ;

- Кхъаблэм утралъхьащ, насыпыншэ, иджыпсту удахынущ, жреIэ. - Сэри сумыгъэунэхъу, уэри зумыгъэкIуэдыж; бажэ цыпэплът жыIи, мы Iуэхур дыгъэух!

- Куэду фIыщ, сыдахмэ! - жи модрей инатым. - Уунэхъуну ухуэмеймэ, тхьэкIумэкIыхь гъуабжэт жыIи, пыкI!

ЗэгурыIуакъым. Арати, кхъаблэр къаIэтри хьэдэ нэпцIыр дах.

Кхъэм дыхьа нэужь, лIыр арrуэру ефындым йолъэIу:

- Жэназыр зэфIэкIыху, мы тхьэмыщкIэм и уэсят етIуанэр згъэзэщIэну хуит сыщI, - жери.

Хуит зыкърегъэщI аби, хьэдэ нэпцIым щхьэщотIысхьэри аргуэру йоIущащэ:

- Кхъэм укъахьащ, насыпыншэ, жэназы ящI, иджыпсту ущIалъхьэнущ, - жи. - КхъыIэ, сынолъэIу, сэри фызыншэ сумыщI, уэри мы щIы фIыцIэм зыщIумыгъэкIуадэ: и кIэр илъэфу бажэ цыпэплът жыIи, мы Iуэхум кIэ едгъэт!

- КIагуэ хъужауэ тхьэкIумэкIыхь гъуабжэт жыIи, лыкI, ухуеймэ! - жи мо фыз инатым.

Фызыр мащэм ирахьэхри лыхьым щIалъхьэ. ЛIыр ефэндым бгъэдохьэри йолъэIу;

- Алыхьым и нэфI зыщыхуа, - жи, - мы дунейм ехыжа тхьэмыщкIэм и уэсят ещанэр згъэзэщIэну Iизын къызэт!

Iизын къыIех аби, мащэм йох, фызым и тхьэкIумэм йохъуцацэ:

- Лыхьым ущIэлъщ, насыпыншэ, иджьшсту къылтратхъуэнущ, - жреIэ. - КхъыIэ, тхьэр узогъэлъэIу, фызыншэ иби сомыщI, мы щIы фIыцIэм уэри зыщIумыгъэлIыхьыж: бажэт жыIэ закъуи, Iуэхур зэфIэкIащ!

- Ибэ ухъуну ухуэмеймэ, и тхьэкIумитIыр Iэдий хуэдизу тхьэкIумэкIыхь гъуабжэт жыIи, ух!

ЛIым фыз инатыр къыщыхуэмыгъэшым, гузэвапэри ефэндыми жэмыхьэтми захуигъазэри Iуэхум и пэжыпIэр яжриIащ:

- Мы бзылъхугъэр и инатагъым къыхэкIкIэ псэууэ щIэлъхьа мэхъу, - жиIэри. - Бажэ цыпэплъым щхьэкIэ тхьэкIумэкIыхь гъуабжэт жумыIауэ мы мащэм сыникIыжынукъым, жи.

Ефэндыр гупсысэри:

- Феуэ, тефтхъуэ! - жиIащ, жи. - Кхъэм яхь къахьыжрэ?

Фыз инатыр апхуэдэу щIалъхьэри цIыхур зэбгрыкIыжащ. Илъэс дэкIри лIым фыз къишэжащ, жи. ЛIым и Iэпэр вым хуишийрэ: «Мор выщ», - жиIамэ, фызым и щхьэр егъэкIэрахъуэри, «Тхьэ, мыв, шыщ мыхъумэ!» - жи. Мис апхуэдэу матхъэ-машхэри Бахъсэн къуажэкIэм деж щысщ; уи фIэщ мыхъумэ, кIуэи, плъэ!

60. ХЭТ НЭХЪ ЖЬЭРЫIЭЗЭ?

Еуэрэ-еуэрэт, жи: Къуиижь ЦIыкIy мэкъуауэ здэкIуэм, зы шейтIаныжь цIыкIy къуажэбгъум къыщыпотIыс, къэзгъэувыIэнщи, зэгуэзгъэпынщ жыхуиIэу. Къуиижь ЦIыкIy щынэсым, къыпожьэ:

- КъакIуэ, къакIуэ, Къуиижь ЦIыкIy! - жери.

- Щыс, щыс, Нэзакъуэ!

- Уи щIакIуэжьыр гъуанибли, Къуиижь ЦIыкIy!

- Чыныпиблым пхрокI, Нэзакъуэ.

- Сыту ущабэрыкIуэ-тIэ, Къуиижь ЦIыкIy!

- Ди къуажэжь зекIуэкIэщ, Нэзакъуэ.

- Мы узытесри сыту шыжь ЦIыкIy!

- ЦIыкIу-мыцIыкIуми, уэ къащIэ, Нэзакъуэ, Урыхужь и ныбэм къыщIэмыуэу йокI.

- И чэнжыпIэ хъунт!

- Чэнж-мычэнжми, уз къащIэ, Нэзакъуэ, пщэлджыжьым мывэ хэбдзамэ, и кIокъу макъыр ахъшэмым зэхэпх къудейщ.

- Махуэ кIэщI хъунт!

- КIэщI-мыкIэщIми, уэ къащIэ, Нэзакъуэ, псэфу дэкIа жзмыр танэ щIэсу къыдыхьэжырт.

- Мылъхуэс хъунт!

- Мылъхуэс-мымылъхуэсми, уэ къащIэ, Нэзакъуэ, дакъэм яхурт, пашэм яхурт.

- Емыкъуф хъунт!

- Екъуф-емыкъуфми, уэ зэхэгъэкI, Нэзакъуэ, зэ екъуамэ, унащхьэм дрилъэфейрт пхъэIэщэр.

- Унэ лъахъшэ хъунт!

- Лъахъшэ-мылъахъшэми, уэ зэхэгъэкI, Нэзакъуэ, удэплъеямэ, уи пыIэр щхьэрыхурт.

- ПыIэ чэнж хъунт!

- Чэнж-мычэнжми, зэхэгъэкI, Нэзакъуэ, къепкъухамэ, жьэпкъыпэм къэсырт.

- Жьэпкъыпэ кIэщI хъунт!

- КIэщI-мыкIэщIми, зэхэгъэкI, Нэзакъуэ, махуэ псокIэ ебупсэхт.

- Сэ дзагуэ хъунт, Къуиижь ЦIыкIy!

- Дзагуэ-мыдзагуэми дегъэплъ, Нэзакъуэ, зэ еIэгъуэм мы уи кIэр къыпигъэщыни! - жиIэщ аби, Къуиижь ЦIыкIy и сэр къыщрихым, шейтIаныжь цIыкIyp Iущтри, щIэпхъуэжащ, жи.

61. КЪУИИЖЬ ЦIЫКIУМРЭ НЭЗАКЪУЭМРЭ

Еуэрэ-еуэрэт, жи: зы шейтIаныжь цIыкIy псэут, жеIэ, лъакъуапцIэрэ кIэуфIыцI хъужауэ, Махуэ гуэрым тIахъуэ-тIашхэу здэщысым, зэшырти, мурад ищIащ, сыкIуэнщи! Къуиижь ЦIыкIy къэзгъэпцIэнщ, жиIэри. Къуиижь ЦIыкIy мэкъуауэ щыIэти, ирилъэщIэкIыу здыхэтым, шейтIаныжь цIыкIyp и гупэ къилъэдащ:

- КъэгъапцIэ-нэгъапцIэ дыгъэджэгу! - жиIэри. Къуиижь ЦIыкIy къыхудэплъейркъым:

- ЗыIуегъэх, Нэзакъуэ, сэ схущIэхьэркъым, - жи.

- Узгъэшына, узгъэшына! - йоуджэкI шейтIаныжь цIыкIур.

- ХэкI, Нэзакъуэ, си мэкъур умыутэ! – хуолъ абы Къуиижь ЦIыкIу.

- Аууей, уэ къэбгъэпцIэфыр шкIахъуэжь цIыкIухэращ. Сэ сыкъэгъапцIи, мы си кIэр позгъэупщIынщ!

- IoxoIy?

- CoxoIy!

- НтIэ, пцIыупс мывопцIэр къэсхьыху укъыспэплъэн?

- Дэнэ здэщыIэр?

- Унэм къэзгъэнащ.

- ИIэ-тIэ, псынщIэу къэкIуэж!

- ПсынщIэу сыкъэкIуэжыну ухуеймэ, сэ сыкъэсыжыху, мы си мэкъур пыупщI! - жиIэщ аби, шэмэджыр шейтIаныжь цIыкIум иритри, Къуиижь ЦIыкIу унэм къэкIуэжащ.

Къуиижь ЦIыкIу унэм къэкIуэжщ аби, цIымбыкъыу шхэри, зигъэукIуриижащ. ПщыхьэщхьэхуегъэзэкI хъуауэ кIуэри лIыжь уэршэрым яхэтIысхьэжащ. Iэхъуэ ихьэжыгъуэ хъуауэ шейтIаныжь цIыкIу хьэчэхьэпсэу къос:

- ЛIо, Къуиижь ЦIыкIу, ушынэри нумыгъэзэжауэ аракъэ?

- ЛIо, Нэзакъуэ, сыкъэгъапцIэ жыпIатэкъэ?

- ЖысIа щхьэкIэ, уи пцIыупс мывопцIэр нэпхьу унэкIуэжакъым.

- МывопцIэншэу укъэзгъапцIэри си мэкъур позгъэупщIакъэ? Сыт абы нэхъ къэгъапцIэ узыхуейр!

ШейтIаныжь цIыкIум дэкум хуэдэу къызэрагъэпцIар къыгурыIуэжщ аби, пщIэури дэлъеящ, жи. Щыдэлъейм, Къуиижь ЦIыкIу пхъуэри, шейтIаным и кIэ уфIыцIыр къиубыдри къыпипхъуащ:

- Мыр сэ къэсхьащи, сысейщ! - жиIэри.

ШейтIаныжь цIыкIум и кIэпкъым яжьэ хутриудэри иутIыпщыжами, игу мызагъэу, етIуанэ махуэми къокIуэ:

- Хьэуэ, - жи, - ар сыкъэбгъапцIэри сыкъэбгъэпцIауэ аращ. Иджыри дызэпегъауэ.

- Уэлъэхьи, шейтIан делэжь цIыкIу, уэ пхуэдэ къэзгъэпцIэн щхьэкJэ, сэ лъэрмыви мывопцIи сыхуэмей. Мы лIыжь къомыр къыдэплъу мо Урыхужь удэсшэнщи, псы уезмыгъафэу укъыдэсшыжынмэ!

- Уэлъэхьи, сыкъыдумышыжын!

- НакIуэт-тIэ! - жеIэри шейтIаныжь цIыкIур псыхъуэм дешэ.

Мо мэкъуауэгъуэ махуэ хуабэм псы хуэлIа шейтIаныр Урыхупс ефэну щыIугъуалъхьэм, Къуиижь ЦIыкIу идэркъым:

- Нэзакъуэ, - жи, - а псым узэрефар пхужиIэжыну щыхьэт уиIэ?

- СиIэкъым.

- НтIэ, уимыIэмэ, накIуи къэдгъашэ.

- Зэ си псыхуэлIэ изгъэгъэкI.

- Уа, Нэзакъуэ, сыту уделэ дыдэ мыгъуэ уэ: иджы уи псыхуэлIэр ибгъэкIмэ, щыхьэт къэтша нэужь псы уефэжыфрэ!

- Уэлэхьи, мис ар пэжмэ! - жеIэри псы емыфэу шейтIаныжь цIыкIур къотэджыж.

ТIури, зэрыдыхьам хуэдэу, псыхъуэм къыдокIыж, шейтIаным и Iyp гъущIауэ, Къуиижь ЦIыкIу и пащIэкIэм щIэгуфIыкIыу. Арати, макIуэри лIыжь уэршэрым яхотIысхьэж, баш иупсу.

- Щхьэ утIысыжа? - жи шейтIаныжь цIыкIу. - Ушынэжауэ ара? Щхьэ номышэрэ щыхьэт?

- Уэ нэхъ щыхьэт сыхуейкъым, Нэзакъуэ: нетIэ псыхъуэм дыщыдыхьам псы уефа?

- Iay, себгъэфакъым, щыхьэт димыIэу жыпIэри!

- НтIэ, Нэзакъуэ, аракъэ къэгъэпцIа жыхуаIэжыр!

ЛIыжь гупыр къыщеудри мэдыхьэшх. ШейтIаныжь цIыкIур мэпщIэури долъей.

ЕтIуанэ махуэ гуэрым шейтIаныр къокIуэ:

- Хъуакъым, - жи, - ар сыкъапцIэри сыкъэбгъэпцIауэ аращ. Иджыри дызэпегъауэ!

- Ерэхъу: дегъауи, мэш зэдэдгъащIэ!

ЗэгуроIуэри зэдовэ, зэдосэ. Мэшыр щхьэлъэну хуежьауэ, Нэзакъуэр къос:

- ИIэ, - жи, - ди мэшыр дыгъэгуэш!

- Дауэ зэрыдгуэшынур?

- Дыхэдэнщи, щхьэж къыхих и Iыхьэщ.

- Еуэ-тIэ, уэ ухьэщIэщи, япэ хэдэ.

ШейтIаныжь цIыкIур мэшым йоплъри - удзщи, удзщ. Жылэр зэрыщIавар ищIэжти, хъуагъэщагъэм хуокIуэ:

- ХьэщIагъэ къыщызэпхкIэ, сэри хабзэншэ сыпхуэхъункъым: мы дахэу къэкIа щхьэкIэр уэ узотри, мо лъабжьэ тIэкIур сэ къыхызох, - жи шейтIаныжь цIыкIум.

- Ерэхъу!- жи Къуиижь ЦIыкIуми.

Мэшыр мэхъури Къуиижь ЦIыкIу къехыж, еIуэж, екIыщтэри и гуэным ирекIутэж. ШейтIаныжь цIыкIум къыхиха лъабжьэр къетIыжри, лъэхъыц фIэкIа къыщыщIэмыкIкIэ, аргуэру мэпщIэури долъей. Къуиижь ЦIыкIу зыхуеиххэрати, щодыхьэшх.

ШейтIаныжь цIыкIур етIуанэ махуэм къокIуэ:

- СыкъэбгъапцIэри сыкъэбгъэпцIащ, - жи. - Ар хъуакъым: иджыри дызэпегъауэ!

- Содэ, - жи мыдрейми. - КIэртIоф зэдэдгъащIэ.

ЗэгуроIуэри зэдовэ, зэдосэ. КIэртIофым гъэгъэн щIидзауэ Нэзакъуэр къос:

- ИIэ, - жи, - ди кIэртIофыр дыгъэгуэшыж!

Ерэхъу, ауэ нэгъабэ уэ ущыхэдакIэ, мы гъэм си чэзущ.

- Ерэхъу: хэдэ!

- Сыхэдэмэ, сыхэдэ: аргуэру зомыгъэгусэн щхьэкIэ, сэ и лъабжьэр къыхызохри уэ и щхьэкIэр къыпхузогъанэ. Уарэзы?

- Сыарэзыщ.

КIэртIофыр мэхъури ШейтIаныжь цIыкIум щхьэкIэ гъуар къречыж, Къуиижь ЦIыкIум, IэштIым хуэдиз хъууэ мо кIэртIофыжьхэр къитIыжу щилъагъукIэ, мэпщIэури долъей. Къуиижь ЦIыкIуи, зыхуеиххэрати, щодыхьэшх.

- ЕIым-еIыж, - жи шейтIаныжь цIыкIум, - дызэмызауэу хъункъым, - жеIэри чы кIыхьышхуэ къещтэ.

- Ерехъу, ауэ зэдзейхэр зэзэуэжащ къытхужамыIэн щхьэкIэ, унэм дыщIэгъыхьэ! - жеIэ Къуиижь ЦIыкIуи, бжэгъу кIэщI къещтэ.

НакIуэ-сыкIуэ: щIохьэ унэм. Нэзакъуэ и къурагъым унэм зыщимыгъазэурэ Къуиижь ЦIыкIy и бжэгъу кIэщIымкIэ шейтIаныр фIыуэ иубэрэжьащ.

- EмыкIум, иреемыкIу, щIыбым дыщIэмыкIыу хъунукъым! - жери къыпеубыд шейтIаныжь цIыкIум.

- Ерэхъу, - жи Къуиижь ЦIыкIy, - ауэ абы щыгъуэм ди Iэщэри зэдмыхъуэжу хъунукъым!

Мо къурагъ земыкlуэм зэгуигъэпа шейтIаныр гуфIэри чыр къыхуидзащ, Къуиижь ЦIыкIy и бжэгъу кIэщIыр къыIихри. ЩIыбым къыздыщIэкIам Къуиижь ЦIыкIyм и къурагъ кIыхьымкIэ шейтIаныр зыбгъэдимыгъэхьэурэ, кхъужь мыхъум хуэдэу, иудынащ.

ШейтIаныжь цIыкIуи удыныр хуэмыхьыжу, къыхэпщIэукIщ аби, илъри Iуащхьэ Ныкъуэ щIэлъэдэжауэ мэкIэзызри щIысщ. Нобэми ныжэбэми.

62. ПЩЭ КУМБРЭ СУМЭРДЖЭНРЭ

Еуэрэ-еуэрэт, жи: Пщэ КумбкIэ еджэу зы хьэндыркъуакъуэ анэжь псэут, жеIэ. И шырхэм языр псым хэлIыхьати, зигъэгусэри езыри псым къафIыхэкIащ. «ЕIым-еIыж, сэ си шыр псым хэлIыхьауэ мы дунейм щхьэ сытетыж? ЗызгъэлIэжынущ!» - жиIэри, псым яхухэмыхьэжу пшахъуэ пщтырым хэст.

Хьэндыркъуакъуэм я пщыр къакIуэри къелъэIуащ. Хухыхьэжакъым. Хьэндыркъуакъуэм я хьэжыр къакIуэри къеущиящ. Зыхуигъэхъеякъым. Хьэндыркъуакъуэм я молэр къакIуэри къехъурджэуащ. ХуеплъэкIакъым.

Дзыгъуэ и анэ Сумэрджэн, хьэщIапIэ кIуэ пэтрэ, шокъу жиIэу кърихьэлIащ абы:

- Сыт мыбдеж ущIыщысыр?

- Си шырым яз псым хэлIыхьати, зызгъэгусэри сакъыфIыхэкIащ зызгъэлIэжыну.

- Хэт-тIэ абы щхьэкlэ зызыхуэбгъэгусэр? - Къохъурджауэ Дзыгъуэ и анэ Сумэрджэн. - Сэ си бгъур пхъэбгъум дипIытIащ, си пщIыр щIакIэм ихьащ, си пщыкIузыр хьэуазэм хэкIуэдащ. Зы мыгъуэ цIыкIу закъуэ къысхуэнэжат, жылэр ЧэрэчэкIэ къеджэу, и адэр ЧэрэщэкIэ еджэу, сэ Уардэмыщэ Щауэ ЗакъуэкIэ седжэуи, Наужьыкъуэ Лъапщэгъуу жьэгум дэгъухьыжар гухъущхьэм кърижэщ, гухъукIэмкIэ къежэхри лъапэ зыкъысхурисэщ, си псэр къысхуIуихщ аби, Щауэ Закъуэ мыгъуэр къиубыдри, и къупщхьэлъапщхьэр къызжьэхэлъалъэу ишхати, абы щхьэкIэ сыкъэмынэжарэ?

Пщэ Кумбыр щIэукIытыхьыжри:

- Уаркъ, уаркъ, уаркъ, - жиIащ, жи. - Сэ си нэр къопщ, сэ си пщэр кумбщ, сыбабыщылъэщ, сылъакъуэ фIейщ! - жиIэри псым хэпкIэжащ.

63. ЛIЫФI ГУЭРЫМ И ПХЪУИТIЫР

Еуэрэ-еуэрэт, жи ...

- Дыщэ пыIэ къызыхуахьа хъыджэбзымрэ яжьэ хъуржын къызыхуахьа хъыджэбзымрэ ухагъэдамэ, дэтхэнэр къыхэпхынт?

(Нэхъыбэм дыщэ пыIэ къызыхуахьа хъыджэбзыр къыхах, ауэ таурыхъ и пIалъэ зыщIэхэм яжьэ хъуржын къызыхуахьа хъыджэбзыр нэхъ къащтэ).

АтIэ федаIуэ: еуэрэ-еуэрэт, жи, зы лIыфI гуэрым пхъу дахитI иIэт. ЛIыр илъэс къэс мазищ зекIуэ кIуэрти, и ежьэгъуэр къыщысым, ипхъу дахитIыр къриджэри еупщIащ:

- Иджы, си хъыджэбзхэ, сэ пщэдей сожьэ, сыкъыщыкIуэжкIэ сыт къыфхуэсхьын? - жиIэри.

Нэхъыжьым и цIэр Ужьэти, Ужьэ къэпсалъэри къелъэIуащ:

- Узыншэу тхьэм укъытхуихьыж, дядэ, укъыщыкIуэжкIэ дыщэ пыIэ къысхуэхь, жыжьэу къаплъэр нэхъу ищIрэ гъунэгъуу къаплъэр нэф ищIу, - жиIэри.

НэхъыщIэм и цIэр Данэти, Данэ къэпсалъэри хъуржын къыхуишиящ:

- Дядэ, узыншэу тхьэм укъытхуихьыж! - жиIэри. - Къысхуэпхьыну сызэрынолъэIуращ: уи пщафJэ щIалэм махуэ къэс губорэ-1 пхуигъэжьэнущи, уи губорэ Iыхьэм яжьэу кIэрылъыр мы хъуржыным къигъэлъалъи къысхуэхь.

ЛIым игукIэ: «Сыту делэ мыгъуэ мы си нэхъыщIэр!» - жиIэри, абы нэхъ къыфIимыгъэкIыу, ежьащ.

И хабзэрати, мазищкIэ къикIухьащ лIым, жэщым епсыхрэ махуэм шэсыжу. Пщэдджыжьми пщыхьэщхьэми пщафIэ щIалэм губорэ игъажьэрти, къытрилъхьэрт, лIым и губорэ Iыхьэр къабзэу зэпилъэщIыхьырти, яжьэр хъуржыным ирикIутэрт; щIалэм и губорэ Iыхьэр имылъэщIу ишхырти, ежьэжырт. Апхуэдэу Iэджэрэ къакIухьаи абы - Истамбыл жыпIэн, Бытырбыху жыпIэн, Куржы жыпIэн - Iэджэ! Сытми, я Iуэху зэфIэкIауэ къыздэкIуэжым, пщафIэ щIалэр, сымаджэ хьэлъэ хъури, шым къехуэхащ. Сыт и Iэмалт лIыфIым - шы кхъаблэ ищIри абы телъу къишэжащ.

IЦIалэр хьэщIэщым щигъэгъуэлъри езыр унэм къэкIуэжащ.

Ужьэрэ Данэрэ гъуэлъыжауэ псысэ жаIэу, къуажэхь джэгуу здыхэлъым, къыщылъэтыжри захуэпэжаш, я адэм IэплIэ хуащIащ, гуфIащ, ягъэшхащ. Шхэн зэфIэкIри, лIым ипхъу нэхъыжьыр игъэгуфIащ, дыщэ пыIэр иритри:

- Мэ, си пажэ, угъурлы пхухъу! - жиIэри.

Дыщэ пыIэм жыжьэу къаплъэр нэхъу ищIырт, гъунэгъуу къеплъыр нэф ишIырт.

Аргуэру Iэбэри лIым ипхъу нэхъыщIэри игъэгуфIащ, хъуржыным из яжьэ къритри:

- Уэри умыделэжь цIыкIумэ, яжьэ жыпIэу улъэIуэнтэкъым! - жиIэри.

Данэ зэрыгуфIэу гуфIэурэ, хъуржыныр къыIихщ аби, щIихри, яжьэ идзыпIэм деж щрикIутри, къыщIэлъэдэжащ. Зэадэзэпхъур ней-нейуэ къеплъри зэплъыжащ:

- А делэжь цIыкlу, - жи адэм, - ар щипкIутыжынум щхьэ зэхуэзбгъэхьэса?

- Ар, дядэ, тIум щыгъуэми зэхуэпхьэсынут, ауэ щумыкIутыпхъэ щумыкIутын щхьэкIэ, мыбы къозгъэкIутауэ аращ, - жи Данэ.

- Мыр сыт мыбы жиIэ телъыджэр! - ягъэщIагъуэ зэадэзэпхъум. - Яжьэ зэхуэзыхьэс щыIэ, пхъу делэ зиIэм фIэкIа!

ИтIанэ пхъу кIасэм жеIэ:

- Дядэ, - жи, - мы яжьэр мыбы щызэхуумыхьэсамэ, уи ныбэм щызэхуэпхьэсынут. Уи ныбэм щызэхуэпхьэсамэ, тхьэм ещIэт уи Iуэху зыхуэзэнкIэ хъунур - сымаджэ ухъуни, улIэпэни?

- Алыхь-алыхь! - жиIэри, адэр къыщылъэтри IэплIэ къыхуищIащ.- Уэ зэрыжыпIэмкIэ, си пщафIэ щIалэм къефыкIыр яжьэ узщ!

- Сымаджэ?

- И псэр пыт къудейщ.

- НтIэ, сэ згъэхъужынщ ар, - жиIэри Данэ и пщэ ирилъхьэжащ.

Нэхущ къэс тэджым, фалъэ из уэсэпс зэхуихьэсым, абы щIалэр иригъафэурэ игъэхъужри иутIыпщыжащ.

ЕтIуанэ ежьэгъуэм пщафIэ щIалэм, яжьэр хъуржынкIэ зэхуихьэсщ аби, къэсыжа нэужь, Данэ хуишиящ. Хъыджэбзым хъуржыныр Iихри, тэбакъышхуэ яIэ хъунти, ар къищтэри, и адэр къеплъурэ, яжьэр абы ирикIутащ. ЩрикIутэм, вагъуэр ябла нэхъей, пщIыпщIрэ лыду щыгъэ къыхокI. Щыгъэр налкъутрэ налмэсу зэхэлъти, Данэ щызыпщIэхилъхьэм, дыгъэм хуэдэу къэлыдащ, жи, узримыгъэплъу.

ЩIалэр щежьэжым, Данэр пщIэхэдзауэ дэкIыжащ. Мазэ дэкIри, жэщибл-махуибл хьэгъуэлIыгъуэ ящIщ аби, Аргудан къуажэкIэм пытIысхьауэ матхъэ-машхэри мэпсэу. Уи фIэщ мыхъумэ, кIуэи, плъэ!

Иджы дыщэ пыIэ къызIхуахьа хъыджэбзымрэ яжьэ хъуржын къызыхуахьа хъыджэбзымрэ ухагъадэмэ, дэтхэнэр къыхэпхынт?

1. Губорэ - яжьэ пщтыркIэ гъэжьа мэжаджэ. КъылышкIи йоджэ.

64. МЫЩЭМ И КЪУЭ БАТЫР

Еуэрэ-еуэрт, жи: къуажэ гуэрым зэлIзэфыз дэст, жеIэ, быныншэ къабзэрэ я ныбжькIи хэкIуэтауэ. ЛIыр, фызым зыкъримыгъащIэу, и щхьэм хуотхьэусыхэж: «Хэт сэ сызыхуэлажьэри, сыт сэ сызыхуэпсэури! Си нэр къызэтесхмэ, слъагъуну хэт щыIэ? Жьы сыхъумэ, сипIыжыну хэт сиIэ?» - жиIэурэ. Фызри, лIым зыхримыгъэхыу, абы ирогузавэ: «Сыту сыжьыщхьэ мыгъуэт сэ, силIри быныншэ ибэ сщIыуэ, сэри жьы сыхъумэ, сызыпIыжын симыIэу сыкъанэу!» - жиIэурэ.

Арати, апхуэдэурэ здэпсэум, махуэ гуэрым фызыр Урыхужь макIуэ псыхьэ. Къригъэхъуэну зыщригъэзыхым, псым мыIэрысэ джабэплъ кърихьэхыу къелъагъу. «Алыхьэлыхь, мыр сыту мыIэрысэ дахэ! Тхьэ, къэзубыдынщи лIым езгъэшхынмэ», - жиIэри фызым игу къыщыкIым, мыIэрысэ джабэплъыр къопсалъэри, адыгэбзэ дахэкIэ къыжреIэ:

- Хьэуэ, - жи, - апхуэдэу умыщI! IыхьитI сищIыкIи, уи лIымрэ уэрэ фи ныкъуэ-ныкъуэу сыфшх: джабэплъ лъэныкъуэр уз пшхымэ, хъыджэбз вгъуэтынущ, лIым ебгъэшхмэ, щIалэ фиIэнущ.

Фызыр мэгуфIэ, мыIэрысэ джабэплъыр псым хэлъу къехь аби, тIy ирещIыкIри, и Iэгум илъу лIым бгъэдехьэ:

- Хэди, уи псэм фIэIэфIыр къыхэх! - жеIэри.

ЛIым джабэплъ лъэныкъуэр къыхехри ешх. Мазибгъурэ махуибгъурэ сыхьэтибгъурэ дакъикъибгъурэ докIри, дыгъэ къепсым хуэдэу, щIалэ дахэ цIыкIу ягъуэт. ДехъулIащ, ди унэр тхьэм къибгъащ, - жаIэри, тхьэлъэIушхуэ ящIри, нэхъыжьыфIхэр ягъэхъуахъуэ. Абыхэм зы тхьэгурымагъуэ яхэтти, ар къопсалъэри жеIэ:

- Фыкъаплъи фыкъэдаIуэ, мы щIалэ цIыкIур жыг къричу пелуанышхуэ хъункIэ!- жери.

Абы и ужькIэ зэлIзэфызыр зэгуроIуэ: мы ди нэнаур гущэ къызэрыкIуэм итпIыкIынкъым, бэрэжьей гущэм хэтпхэнщ, - жаIэри. Нэху къокIри, я нэнаур хъыданжэрумэу здахьри мэзым макIуэ; зы жыг баринэ гуэр къагъуэтри, удзыпцIэ дахэм хэлъу сабийр жыг жьауэм къыщIанэр аби, езы тIyp гущапхъэ хахыну мэзыжьым хохьэ.

Иджы, абдежым зы мыщэжь хэтт, жеIэ, мэракIуэ ишхыуи, нэнаум и мэр щыщIихьэм, къыхэжри сабий жейр ипхъуатэщ аби, хэлъэдэжащ - улIмэ къэгъуэтыж ар уэ!

МыдэкIэ лIымрэ фызымрэ гущэ ирикъун бэрэжьей хахрэ къыхэкIыжмэ, нэнау цIыкIур щымылъыжу. ИпщэкIэ дожей, ищхъзрэкIэ йожэх, хъурейуэ къажыхь - бгъуэтмэ къащтэ! ФIы ягу щыщIэнт адэ-анэм - гъащ, бжащ, тхьэм къыдита ди сабий закъуэр делагъэкIэ дыгъужьым едгъэшхыжащ, жаIэри я щхьэр зыфIаудыжу унэм къэкIуэжащ ...

Мыщэжьым нэнаур и гъуэм ихьри щыхь куцIрэ фо цIынэкIэ игъашхэу хуежьащ. Нэнаум мыщэжьыр и анэу къелъытэ, мыщэжьми нэнаур и быным хуэдэу епI. МащIэрэ ипIа, куэдрэ ипIа - сытми нэнаур щIалэ тыкъырыфI хъуауэ мыщэжьым къыщIеш, накIуи уи къарур здынэсам дегъэплъ, жеIэри. Шыгукъу къыхэкIын хуэдэу зы жыгей кIащIэ бгъэдешэр аби:

- Мис мы жыгыр къич, щхьэкIэкIэ хэсэжи, лIы урокъу, си щIалэ! - жреIэ.

Нэнаум кIащIэр къызэщIеубыдэ, фIыуэ зыкъегъэпщри зэрылъэкIкIэ къоIэ - щIыкъыкъыкъ жригъэIэ мыхъумэ, къыхуичыркъым. Мыщэжьым и щхьэр егъэкIэрахъуэр аби:

- НакIуэ, си щIалэ, иджыри лIы урикъуакъым, - жеIэри ешэж. Аргуэру илъэс псокIэ егъашхэ щыхь куцIрэ фо цIынэкIи, и шхэн ирикъуакъэ иджы щыжиIэм деж къыщIешри, гуэщ пкъо къыхэкIын хуэдэу зы жыгей гуэрым бгъэдешэ:

- Мис мы жыгыр къипчрэ щхьэкIэкIэ хэпсэжмэ, лIы урокъу, си щIалэ! - жеIэри.

Нэнаум жыгыр къызэщIеубыдэ, фIыуэ зыкъегъэпщри, зэрыхузэфIэкIкIэ къоIэ - щIыкъыкъыкъ жригъэIэу къыхечри, щхьэкIэкIэ хухэмысэжу, Iэпоху. Мыщэжьым и щхьэр егъэкIэрахъуэр аби:

- Хьэуэ, си щIалэ, иджыри лIы урикъупакъым, - жеIэри ешэж. Аргуэру илъэс енкIэ егъашхэ щыхь куцIрэ фо цIынэкIи, и шхэн ирикъуакъэ иджы щыжиIэм деж къыщIешри, куэбжэ сэх къыхэкIын хуэдэу, жыгеижь гуэрым бгъэдешэ:

- Мис мы жыгыр къыхэпчрэ щхьэкIэкIэ хэпсэжмэ, лIы урокъу, си щIалэ! - жеIэри.

Нэнаум жыгыжьыр къызэщIеубыдэ, фIыуэ зыкъегъэпщри, и тхьэ къызэрихькIэ къоIэ - щIыкъыкъыкъ жригъэIэу къыхечри гъургу жригъэIэу щхьэкIэкIэ хесэж. Мыщэжьым зы нэпс къудамэ щIелъэщIыкIри, къыбгъэдохьэ:

- Афэрым, си щIалэ, афэрым! - жеIэри. - Мис иджы лIы урокъури уи адэ-уи анэм я деж узутIыпщыж хъунущ.

Нэнаум егъэщIагъуэ абы жиIар:

- Ар дауэ, дянэ, уэр нэмыщIамэ анэ сиIэ сэ? - жеIэри.

- Щхьэ уимыIэу, си щIалэ! - жеIэ мыщэм. - Укъэзылъхуахэр уиIэщ.

- Сэ сыкъэзылъхуар уэракъэ?

- Хьэуэ, си тIасэ, мыщэм цIыху къилъхурэ -уэ уцIыхущ, сэ сымыщэщ. Уэ уи адэ -уи анэм бэрэжьей гущапхъэ пхухахыну мэзым укъахьауэ уакъыфIэздыгъури успIауэ аращи, иджы узоутIыпщыж.

Мыщэжьым нэпс къудамитI щIелъэщIыкIри и къаным IэплIэ къыхуещIыж.

Нэнаур Iэнкун мэхъу:

- СыкIуэжыпауи сощIри, сэ си адэ-си анэ дауэ къызэрызгъуэтыжынур?

- Къызэрыбгъуэтыжынуращ, - жи мыщэжьым. - Сэ укъыщысхьам шыгъуэ узыкIуэцIылъа хъыданыр сымыгъэкIуэдауэ щыIэщи, мис ар пIыгъыу мо къуажэ благъэм укIуэнщ аби: «Мыр зеим сэ сырей! Мыр зейм сэ сырей!» - жыпIэурэ къэпкIухьынщ. Хъыданыр къэзыцIыхужым урашIалэщи, уи адэ-уи анэр къэбгъуэтыжащ.

Мыщэжьым нэпс къудамищ щIелъэщIыкIри хъыдан тIэкIур и къаным къретыж.

ЩIалэм хъыданыр къещтэ, къуажэ благъэм къокIуэри уэрамхэр зэхекIухь: «Мыр зеим сэ сырей! Мы зейм еэ сырей!» - жиIэурэ. Ар зыфIэIуэхун гуэри хуэмызауэ къуажэм къыщыдэкIыж дыдэм, зы нанэжь псыхьэ къикIыжу къыIуощIэ.

- А тIy, а жыжьэу слъагъум нэхъ гъунэгъуу сегъэплъыт! - жи абы.

- Мыр зейм сэ срей! - жеIэри бгъэдехьэ.

Нанэжьым хъыданыр къецIыхужри и нэпсхэр, уэфым хуэдэу, къыфIышIолъэлъ:

- Мыр дэнэ гущэм къипха, щIалэфI? - Хъыданыр и нэм хуехь, и псэм хуехь. - Си нэнау дыгъужьым ишха мыгъуэм и пхэщIэдзу щытащ мыр.

- Мыр зейм сэ срейщ! - жи аргуэру щIалэм. - Мыр зи пхэщIэдзу щытар сэращ; сэ дыгъужьым сишхатэкъым, мыщэм сихьри сипIауэ арати, балигъ сыхъури сыкъиутIыпщыжащ.

- Алыхьэлыхь, си сабии закъуэр къыкъуэкIыжащ! - жеIэ нанэжьми, щIалэм и Iэр еубыдри пщIантIэм къыдешэж. - Уэихь, дадэжь, ди нэнау дыгъужьым ишхар къэзгъуэтыжащ, - жиIэурэ.

Дадэжьым тхъусэкIэ хъуп къритхъуу щысти, «мы фызыжь делэм жиIэр сыт?» жыхуиIэу къыдоплъей:

- Дэнэ щыIэ-тIэ?

- Мис, жьыщхьэ махуэ хъун! Мисри!- жи нанэжьым, щIалэр къыбгъэдишэурэ.

- Дыгъужьым ишхар къэхъужу плъэгъуа уэ, фызыжь делэ! -жи дадэжьым, щIалэм неи-нейуэ къыхудоплъейри.

- Мыр зейм сэ срейщ! - жеIэ щIалэми, хъыданыр къыхуеший. - Сэ дыгъужьым сишхатэкъым, мыщэм сихьауэ арати, балигъ сыхъуху сипIри, сыкъиутIыпщыжащ.

Дадэжьым хъыданыр къимьщIыхужу хъурэт - къицIыхужри, къыщылъэтщ аби, IэплIэ къришэкIащ, и щхьэ тхъуар мобы и бгъэ лъагэм трилъхьэри гъащ:

- ДехъулIэжащ, ди унэр тхьэм къибгъэжащ! - жиIэурэ, итIанэ къыхудэплъейри къеупщIащ: - Дэ цIэ пфIэтщыну дыхунэсатэкъым, си щIалэ, мыщэм къыпфIищар сыт?

- ЦIэ фIэщ жыхуэпIэм къикIыр сщIэххэркъым.

- АтIэ нобэ щыщIэдзауэ Мыщэм и къуэ Батыр пфIызощ! - жиIэри щIалэр абы къытенащ, жылагъуэр Мыщэм и къуэ БатыркIэ къеджэу.

Жылэм нэхъыжьу дэсыр зэхуашэс дадэжьымрэ нанэжьымри, тхьэлъэIушхуэ ящI. «Ди щIалэм и атэлыкъыр!» - жаIэри, мыщэжьри къашэр аби, нэхъыжьхэм бгъэдагъэс, ягъатхъэ-ягъашхэ дахэ жраIэри яутIыпщыж. Зылъэгъуахэм зэраIуэтэжымкI, зэрыгъэблэгъащ, жи, ахэр гуауэкIи гуфIэгъуэкIи зэлъэIэсрэ зэкIэлъыкIуэу.

Абдежым щыщIэдзауэ Мыщэм и къуэ Батыр и адэ-и анэм чымпэ къаригъэIэтакъым, я Iэ зэтедзауэ щхьэнтэ лъагэм тесу игъэпсэуа мыхъумэ. ЕувалIэри мывэхум къыхэщIыкIауэ унищу зэтету унэшхуэ яхуищIащ, унэр шылэрэ данэкIэ ихуэпащ; езыр махуэ къэс мэзым кIуэурэ щыхь къахуихьу, бжэн къахуихьурэ яригъэшхащ ...

* * *

Еуэри, жеIэ, а къуажэм зы пщы ябгэ дэст, езым ипщэкIэ цIыху къимыгъэтIысу, езым и унэм нэхърэ нэхъ лъагэ уни яримыгъэщIу. Арати, пщэдджыжь гуэрым а пщы ябгэр щхьэгъубжэмкIэ къыдоплъри, езым ипщэкIэ унищу зэтету унэху дахэ къыщагъэувауэ къелъагъу. Къогубжь, дакъэжь мафIэу къызэщIонэ:

- ЕIым-еIыж, мы сэ си пщэкIэ къакIуэу мы сэ къысхуеплъыхыу къэтIысар хэт и псэжь! - жеIэри.

- Мыщэм и къуэ Батырщ, - жаIэ пщым и блыгущIэтхэм.

- Иджыпсту фыкIуи и уи эр фкъутэ! - жи пщы ябгэм.

- Уигъэкъутэми!

- IyoxьoIy!

Ди пщышхуэ, ди гугъу къимыщIмэ, и гугъу думыгъэщI: уэри дэри дыIэщIэкIуэдэнщ - жыгым я нэхъ гъумыр къречри шхьэкIэкIэ хесэж!

Пщым и цыр уащ занщIэу.

- Уэлэхьэ, а зи гугъу фщIым дэ дигъэтыншыну абдеж къэмытIыса! - жи. - Фи Iэдакъэр фи жьэпкъыпэм щIэгъэкъуауэ фытIыси, Мыщэм и къуэ Батырыр зэрыдгъэкIуэдын Iэмал къэвгупсыс! - жеIэри унафэ яхуещI.

Пщым и блыгущIэтхэр я Iэдакъэ я жьэпкъыпэм щIэгъэкъуауэ мэтIысри махуищ-жэщищкIэ емышхэрэ емыфэу мэгупсысэ. Ещанэ жэщым нэхулъэ кpъыщызэкIэщIитхъым деж, зы лIы гъум кIэщI яхэтт абыхэм, и щхьэр гъуаплъэрэ и жьакIэр щIым трилъафэуи, ар къэтэджащ:

- Зиусхьэн, уэлэхьэ, сэ зыгуэр къэзгупсысам! - жиIэри. А зиунагъуэрэ, илъэсищ хъуауэ мо ди КъуэIэнэщIым зы кхъуэпIащэ къыдэтIысхьауэ дэсщ выгъашхэ хуэдиз хъууи, мис ар иукIыну гъакIуи, сэ си Iуэхущ Мыщэм и къуэ Батырыр абы къелмэ!

- Алыхьэлыхь, мис ар хъун хуэдэщ: жэи, къашэ Мыщэм и къуэ Батырыр!

ЛIы гъум кIэщIым и жьакIэм къигъэхъея сабэм езыр щIигъэнэжауэ мажэри къешэ Мыщэм и къуэ Батырыр.

- СынодаIуэ, зиусхьэн!

- Мыщэм и къуэ Батыр! - жи пщы ябгэм. - Мо ди КъуэIэнэщIым илъэсищ хъуауэ зы кхъуэпIащэ къыдэтIысхьауэ дэсщи, мэзакIуэ дигъэхьэжыркъым, щакIуэ щIигъэхьэжыркъым уэ лIыгъэ уиIэр пэжмэ, кIуэи, а кхъуэпIащэр тхуэукI!

- ЖыпIа закъуэ!- жеIэ Мыщэм и къуэ Батыри, макIуэ КъуэIэнэщIым.

Носри, Хуеижь ЦIыкIум зэрихьауэ, жыгеижьхэр иригъэщIрэ кхъужьенжьхэр ирищIыкIыу зы кхъуэпIащэжь къыхокI мэзым, выкъашхэ нэхърэ нэхъ ину:

- Уохьохьоу! - жи. - Зи щхьэр дымылъагъуу зи гугъум дигъалIэу Мыщэм и къуэ Батырыр укъыспэщIэхуакъэ иджы: щынэ цIыкIум хуэдэу узыIурыслъэфэнщ! Уи лыр сшхынщи, уи къупщхьэм сыщIэфыжынщ!

- Уий, пащIэрывэу щэджащэ, дунейм щымыпсэху зи лъакъуэ, сэ сомышхмэ, мы мэзыжьым мышхумпIэ щIэлъыжкъэ! - жеIэри, мо кхъуэпIащэ къыпэщIэлъэдам и пэнцIывым техуэу лъапэкIэ йоуэр аби, тIэрабгъуу иреуд; кIэлъопхъуэри, и кIэбдз лъакъуитIымкIэ мо домбейр къеIэт аби, еудыныщIэ.

КхъуэпIащэр къызэфIолIэри къолъаIуэ:

- Мэзытхьэм хьэтыр иIэмэ, сомыукI, Мыщэм и къуэ Батыр! – жеIэри.

- НакIуэ-тIэ унэм сыхьыж! - жеIэри Мыщэм и къуэ Батыр къошэс, къолъэдэкъауэр аби, къуажэмкIэ къеунэтIыж ...

МыдэкIэ пщы ябгэр къикIукI-никIукIыу хьэщIэщым здыщIэтым, зыхуэмышыIэжу и блыгущIэтхэм къахуолъ:

- Мэуэ зыгуэр фыжэрэ фыплъэм хъуркъэ мыр зэрыхъуам! - жеIэри.

Зы щIалэжь шы цIахуцIэкIэ къыдожри, Мэнжакъыщхьэм къызэрытелъадэу, къелъагъу Мыщэм и къуэ Батыр кхъуэпIащэм тесу мэзым къыщIэкIыжу. КIэщIкIэ къегъэкIэрахъуэри, Iэ ижьым ириту, Iэ сэмэгум ириту къосыж:

- Уэихь, зиусхьэн, Мыщэм и къуэ Батыр кхъуэпIащэ шууэ къокIуэж!

Пщы ябгэм и жэз нэрыплъэжьыр зыIуидзэрэ плъэмэ - Мыщэм и къуэ Батыр кхъуэпIащэ шууэ Мэнжакъыщхьэм къытехьэжауэ!

- ДокIуэдкIэ, тхьэ дыгъэIэ! - жеIэри, шы цIахуцIэм зредзри, и блыгущIэтхэр и ужьым ищIауэ пщы ябгэр дож аби, Урыху банэ зыхегъапщкIуэ.

Абы хэту кхъуэпIащэ шур пщым и пщIантIэм къыдохьэри маджэ:

- Зиусхьэн!

- Уэлэхьэ, абы къыщIэкIын зиусхьэн щIэмысыж, - жаIэ пщIантIэдэтхэм.

- Дэнэ здэкIуар?

- Укъызэрилъагъуу, щтэщ аби, и блыгущIэтхэр и кIэм ищIауэ шы цIахуцIэкIэ дэжри, Урыху банэ зыхигъэпщкIуауэ хэсщ!

- Елъыркъэ а ахьмакъыp! - жеIэ Мыщэ и къуэ Батыри, кхъуэпIащэр eукI, Iыхьэ мину къуажэм яхуегуэш, кхъуащхьэр пщы ябгэм къыхуегъанэр аби, езым зы Iыхьэ иIыгъыу и адэ-и анэм я деж къокIуэж.

Тхьэмахуэ дэкIа, тхьэмахуитI дэкIа - пщы ябгэм и блыгущIэтхэм аргуэру унафэ яхуещI:

- Апхуэдиз лIыгъэрэ къарурэ зиIэр гува-щIэхами ди ужь къихьэнущ, абы нэхърэ фи жьэпкъыпэм фи Iэдакъэр щIэгъэкъуауэ фыгупсыси, Мыщэм и къуэ Батыр зэрыдгъэкIуэдын Iэмал къэвгупсыс! - жеIэри.

Пщым и блыгущIэтхэр зэхотIысхьэри я Iэдакъэ я жьэпкъыпэ щIэгъэкъуауэ махуибл-жэщиблкIэ мэгупсысэ. Ебланэ жэщым нэхулъэ къыщызэкIэщIитхъым деж, зы лIыжь гъур къыхь яхэтт абыхэм, дэкIейщ, дэкIейщ, дэкIейри, бгыкъум щыщIэуэм зыкъигъэшыжауи, ар къотэдж:

- Зиусхьэн, алэхьэ, сэ зыгуэр къэзгупсысамэ! - жеIэри. - А зиунагъуэрэ, илъэсибл хъуауэ мо ди Шэчэр ауз зы иныжь къыдэтIысхьауэ дэсщ щхьибл фIэтуи, мис ар иукIыну гъакIуи, сэ си Iуэхущ Мыщэм и къуэ Батыр и псэр пыту абы къыIэщIэкIмэ!

- Алыхьэлыхь, мис ар нэхъ хъун хуэдэщ, жэи, къашэ Мыщэм и къуэ Батыр!

ЛIы гъур кIыхьыр зэ хэуэм, тIэу хэпкIэурэ макIуэри къешэ Мыщэм и къуэ Батыр.

- СынодаIуэ, зиусхьэн!

- Мыщэм и къуэ Батыр! - жи пщы ябгэм. - Мо ди Шэчэр ауз илъэсибл хъуауэ зы иныжь къыдэтIысхьауэ дэсщи, мэзакIуэ дигъэхьэжыркъым, щакIуэ щIигъэхьэжыркъым: уэ лIыгъэ уиIэр пэжмэ, кIуэи а иныжьыр тхуэукI!

- Уи псалъэ тIэу жыIэ уэзгъэщIын! - жеIэ Мыщэм и къуэ Батыри, тредзэр аби, макIуэ Шэчэр ауз.

Шэчэрыпс къыхоф, Шэчэр Iуфэ еубыдри дэкIуейуэрэ Хуеижьым ихьа къудейуэ, мэзым зы лIы фIыцIэ ин къыхотэджыкI, щхьибл фIэтрэ блыри пшэм хэту:

- Уохьохьо! - жи. - Зи щхьэр дымылъагъуу зи гугъум дигъалIэу Мыщэм и къуэ Батырыр укъыспэщIэхуакъэ иджы: щынэ цIыкIум хуэдэу узыIурыслъэфэнкъэ! Уи лыр сшхынщи, уи къупщхьэм сыщIэфыжынкъэ!

- Уий, лIы мыгъуэжьу къуабэбжьабэ, сэ сомышхмэ мы мэзыжьым уэ пшхын хьэкIэкхъуэкIэ щIэмысыжу ара! - жи Мыщэм и къуэ Батыри. - Абы нэхърэ мыдэ къыхэкIи хэтIэхэсэ дыздэгъэджэгу!

Иныжьыр мэзым къыхэбэкъукIри Хуеижьым къиуващ. Мыщэм и къуэ Батыррэ абырэ зызэрадзщ аби, хэтIэхэсэр ирагъэжьащ. Еныкъуэкьум-къеныкъуэкъужурэ, егъэбэлэрыгъ аби, Мыщэм и къуэ Батыр йоIэри, иныжьыр къеIэтри и лъэгуажьэм нэс щIым хехуэ. Иныжьыр йоIэр аби, Мыщэм и къуэ Батырыр къеIэтри - и лъэджажэм нэс фIэкIа хитIэфыркъым. Мыщэм и къуэ Батыр кIэлъоIэ, иныжьыр къыхечыжри, аргуэру еIэт аби, и щахэм нэс хехуэ. Иныжь гуэрыр йоIэри, Мыщэм и къуэ Батырыр къеIэт аби,- и лъэнкIапIэ нэжэгъум нэс фIэкIа хитIэфыркъым. Мыщэм и къуэ Батыр аргуэрыжьти, иныжьыр къыхечыж аби еIэтри, и пщэм нэс хехуэ, и щхьиблыр зэкIэщIэпIиеу дунейм къытренэри ...

МыдэкIэ пщы ябгэр къикIукI-никIукIыу хьэщIэщым здыщIэтым, хуэмыщэчыжу и блыгущIэтхэм къахуолъ:

- Мэуэ зыгуэр фыжэрэ фыплъэм хъуркъэ мыр зэрыхъуам! - жеIэри.

Зы щIалэжь шы цIахуцIэкIэ дожри, Мэнжакъыщхьэм зэрытелъадэу къелъагъу Мыщэм и къуэ Батыр мэзым къыщIэкIыжарэ лъэсу къехыжу. КIэщIрэ псынщIэу къегъэкIэрахъуэри, Iэ ижьым ириту, Iэ сэмэгум ириту къосыж:

- Уэихь, зиусхьэн, Мыщэм и къуэ Батыр лъэсу къокIуэж. Пщы ябгэм и жэз нэрыплъэжьыр зыIуидзэрэ плъэмэ - Мыщэм и къуэ Батырыр лъэс къабзэу къехыжырт.

- Iaxьa, шынэри къигъэзэжауэ аращи, ауан фщIынумэ, фыкъеблагъэ!

Абы хэту Мыщэм и къуэ Батыри къэсыжри хьэщIэщым къыщIыхьэжащ.

- Мыр слIожь, Мыщэм и къуэ Батыр, уздэзгъэкIуар бгъэзэщIакъыми! - къыпоув пщы ябгэр.

- Дауэ сымыгъэзэщIэнрэт, зиусхьэн: и къурмакъейм нэс щIым хэсхуауэ хэтщи, ухуеймэ, езыр-езыру хэгъэлIыхьыж, ухуеймэ, уэ кIуэи хэукIыхьыж!

- ЖыпIэр пцIыщ: ущышынэри укъэкIуэсэжауэ аращ.

- Апхуэдэу щыхъуакIэ, кIуэи плъэ, зиусхьэн! - жеIэ Мыщэм и къуэ Батыр. - Хуеижьым ихьи, щхьиблри зэкIэщIыпIиеу абдеж хэмытмэ, мы си пщэм хуит ухузощI!

Пщы ябгэр мэшэс, и блыгущIэтхэр зыщIегъури макIуэ Шэчэр ауз. Драгъэзейри Хуеижьым ихьэмэ - къуабэбжьабэу щхьиблыр къыхэпIиикIыу щIым хэту!

- Мы цIапIэжьым къыщыщIам феплъыркъэ! - жеIэри, пщы ябгэм и шыр ирехулIэр аби, и къамышы тIуащIэр иныжь пэщхъыным иреIу. Иныжьыр къопсри, абы и пэм кърихуа жьым пщымрэ пщым и блыгущIэтхэмрэ кърехьэжьэр аби, къуажэм къыдекIутэж ...

ТхьэмахуитI дэкIа, тхьэмахуищ дэкIа - пщы ябгэм и блыгyщIэтхэр аргуэру зэхуешэсри унафэ яхуещI:

- Мопхуэдиз лIыгъэрэ мыпхуэдиз къарурэ зиIэм дэ гува-щIэхами дыIэщIэкIуэдэнущ, абы нэхърэ, фи Iэдакъэр фи жьэпкъыпэм щIэвгъакъуэ аби, фыгупсыси, Мыщэм и къуэ Батыр зэрыдгъэкIуэдын Iэмалыр къэвгупсыс! - жеIэри.

Пщым и блыгущIэтхэм я Iэдакъэр я жьэпкъыпэм щIэгъэ, къуауэ зэхотIысхьэри, жейрэ ешхэ-ефэрэ ямыщIэу махуибгъу-жэщиогъукIэ мэгупсысэ. Ебгъуанэ жэщым, нэхулъэ къыщызэкIэщIитхъым деж, зы лIы· пшэрыжь яхэтт абыхэм, фэндырэм хуэдэу зэпэхъурейуи, ар къотэдж:

- Уэнихьий, зиусхьэн, сэ зыгуэр къэзгупсыса хуэдэмэ! - жеIэри. - А зиунагъуэрэ, илъэсибгъу нэсауэ мо ди Шыгуэбыкъуэ ауз зы благъуэжь къыдэтIысхьауэ дэсщ щхьибл фIэтрэ и жьиблымкIи мафIэ бзийр къыIурихыуи, мис ар иукIыну гъакIуи, сэ си Iуэхущ Мыщэм и къуэ Батыр псэууэ абы къыIэщIэкIыжмэ!

- Алыхьалыхь, абы зыгуэр къикIынкIэ хъунущ: жэи, Мыщэм и къуэ Батыр къашэ!

Мо лIыжь зэпэхъурейр, фэндырэ нэхъей джэрэзурэ, кIуэри Мыщэм и къуэ Батыр къишащ.

- СынодаIуэ, зиусхьэн!

- Мыщэм и къуэ Батыр! - жи пщы ябгэм. - Мо ди Шыгуэбыкъуэ ауз зы благъуэжь къыдэтIысхьауэ илъэсибгъу лъандэрэ дэсщи, мэзакIуэ дыхигъэхьэжыркъым, щакIуэ щигъэхьэжыркъым: уэ лIыгъэ уиIэр пэжмэ, кIуэи ар тхуэукI!

- Ауэ уи жьэ къыжьэдэзгъэкIын! - жеIэ Мыщэм и къуэ Батыри, тредзэ аби, макIуэ Шыгуэбыкъуэ ауз.

Шыгуэбыкъуэпсым къыхоф, Шыгуэбыкъуэ Iуфэр еубыдри, дэкIуейм-дэкIуейуэрэ, Хуей KIыхьым нэса къудеиуэ, благъуэ зэрамыщIэж мэзым къыхопщ, щхьибл фIэтрэ и жьиблым къыжьэдих мафIэ бзийм мэзыщхьэр илыгъуэрэ мэз щIагъыр илыпщIу.

- Уохьохьо! - жи благъуэжьым. - Зи щхьэр дымылъагъуу зи гугъум дигъалIэу Мыщэм и къуэ Батырыр укъыспэщIэхуакъэ иджы: щынэ цIыкIум хуэдэу узыIурыслъэфэнкъэ! Уи лыр сшхынщи, уи къупщхьэм сышIэфыжынкъэ!

- Уий благъуэжьу цIыхум яхуэмыгъуэ, сэ сомышхмэ, уэ пшхын хьэкIэкхъуэкIэ мы мэзыжьым щIэмысыжу ара? Абы нэхърэ къакIуи дызэгъэзауэ!

Ар зэрызэхихыу благъуэжьыр и кIэмкIэ къоуэ; Мыщэм и къуэ Батыр и джатэбгъуэ кIэщIыр кърепхъуэт аби, пыIуедзри благъуэкIэр зиIуантIэ-зишантIэу къыпегъэлъэт. Мо зил уза благъуэжьым зыIуридзэн и гугъэу къыщыпхъуэкIэ, Мыщэм и къуэ Батыр джатэмкIэ йоуэри, щхьихыр, зыр адреим къытехуэу, кърегъэлъэлъэх; Iэ сэмэгумкIэ кIэлъопхъуэри ебланэм и къурмакъеир щеубыдыкI. Благъуэжьым и къарур кIуэщIу щыхуежьэкIэ, къодзыхэ:

- Сомытхьэлэ, cомыукI, Мыщэм и къуэ Батыр! - жи. - Узыхуейр пхуэсщIэнщ ...

- НакIуэ-тIэ къуажэм сыхьыж! - жеIэри, Мыщэм и къуэ Батырыр благъуэм къолъэдэкъауэ ...

МыдэкIэ пщы ябгэр къикIукI-никIукIыу хьэщIэщым здыщIэтым, зыхуэмышыIэжу и блыгущIэтхэм къахуолъ:

- Мэуэ зыгуэр вгъажэрэ вгъаплъэм хъуркъэ мыр зэрыхъуам! - жеIэри.

Зы щIалэжь шы цIахуцIэм зредзри дож, Мэнжакъыщхьэм зэрытелъадэу къелъагъу Мыщэм и къуэ Батыр благъуэ шууэ мэзым къыщIэкIыжу. «ДокIуэд!»- жеIэ щIалэжьми, кIэщIрэ псынщIэу къегъазэри, Iэ ижьым ириту, Iэ сэмэгум ириту къыдолъэдэж.

- Уэихь, зиусхьэн, Мыщэм и къуэ Батыр благъуэ шууэ къокIуэж!

Пщы ябгэм и жэз нэрыплъэжьыр зыIуидзэрэ плъэмэ - Мыщэм и къуэ Батыр благъуэм тесу Мэнжакъыщхьэм къытехьэжауэ.

- ДокIуэдкIэ, тхьэ дыгъэIэ! - жеIэри, шы цIахуцIэм зредзри, и блыгущIэтхэр и кIэм ищIауэ пщы ябгэр дож аби, Урыху банэ зыхегъапщкIуэ.

Абы хэту благъуэ шур пщым и пщIантIэм къыдохьэ - благъуэм и щхьэр куэбжэм къыщыдэкIам и кIэ кIагуэр Мэнжакъым кърилъэфэха къудейт.

- Зиусхьэн! - жеIэри маджэ Мыщэм и къуэ Батыр.

- Уэлэхьэ, абы къыщIэкIын зиусхьэн щIэмыIыы! - жаIэ пщIантIэдэтхэм.

- Дэнэ здэкIуар?

- Укъызэрилъагъу щтэри, и блыгущIэтхэр и кIэм ищIауэ, шы цIахуцIэкIэ дэжщ аби, Урыху банэ зыхигъэпщкIуауэ хэсщ.

- Елъыркъэ а хуэмыхур! - жеIэ Мыщэм и къуэ Батыри, благъуэр къуажэм дешыж, и шхьэ закъуэ къыпынар пехыжри, къурагъибл и кууагъыу щIрегъэтIэж - япэ щIыкIэ IупщIэ-IупщIэу зэпегъэлъэлъри.

* * *

Мыщэм и къуэ Батыр къыгуроIуэ пщы ябгэм зэримыгъэпсэунури, и адэ-и анэр лIэри щIилъхьэжати, езыр мэзым мэIэпхъуэж аби, Шэчэрыщхьэ щакIуэ пщыIэ щегъэув.

Махуэхэм ящыщу зы махуэ гуэрым Мыщэм и къуэ Батыр мэз бжэн ирихужьауэ здихум, имыщIэххэу телъыджэ лажьэ къелъагъу: жыг щхьэкIэм къыпысу лIы фIыцIэшхуэ гуэрым жыгыщхьибл зэгуеухуанэ.

- Мы пщIэр сыт хьэдыгъуэдахэ? - жи Мыщэм и къуэ Батыр къоувыIэри.

_ Уи бжэныр мэкIуэж, - жи Жыгыщхьибл Зэгуэзыухуанэм.

Мыщэм иo къуэ Батыр и сэгъындыкъыр къызэIуедзэри, йоуэр аби, мэз бжэныр къеукIри:

- МыфIэкIа пщIэн бгъуэтыркъэ лIышхуэ абрагъуэм? - жи аргуэру.

- СлIожь-тIэ си лъакъуитIыр яжьэм хэгъэлъэдауэ жьэгум сыдэбгъэсыну: созэш!

- НтIэ къехи, дызэгъэбэн: укъыстекIуэмэ, узишынэхъыжьщи, сынодэIуэнщ, сыптекIуэмэ, узишынэхъыщIэщи, укъызэдэIуэнщ!

- Дэгъуэщ! - жеIэри Жыгыщхьибл Зэгуэзыухуанэр дыргу жиIэу жыгыщхьэм къолъэж. - Сымис!

Мыщэм и къуэ Батырымрэ абырэ зызэрадзри зобэн, Жыгыщхьибл Зэгуэзыухуанэр тредзэри езыр и гущIыIум къотIысхьэж. ЛIы фIыцIэшхуэр къодзыхэри, тхьэ къыхуеIуэ:

- Уащхъуэ Мыващхъуэ КIанэ, - жи, - нобэ щыщIэдзауэ узишынэхъыжьщи, сэ уи жыIэ сыфIэмыкIын!

- НтIэ, -жи Мыщэм и къуэ Батыри, - нобэ щыщIэдзауэ сэ си фIыр уифIщ, си бийр уи бийщ.

- Хэт уифI, хэт уи бий?

- Бзаджэмрэ наджэмрэ си бийщ, абыхэм я бийр сифIщ.

«Захуэщ!»- жаIэри зэшитIым мэз бжэныр къыздахьри пщыIэм къокIуэж; къахьар ягъавэ-ягъажьэри, я ныбэ из хъуху машхэ аби, мэгъуэлъыж.

ЕтIуанэ махуэм зэшитIыр щакIуэ токIри, зы бланэ ирахужьауэ здахум, ямыщIэххэу нэгъуэщI телъыджэ лажьэ къалъагъу: къуршыщхьэм къитIысхьауэ нэгъуэщI лIы фIьщIэшхуэ гуэрым Iуащхьибл зэгуеухуанэри къисщ.

- Мы пщIэр сыт хьэдыгъуэдахэ? - жи Мыщэм и къуэ Батыр зэщIоувыIыкIри.

- Уи бланэр мэкIуэж, - жи Iуащхьибл Зэгуэзыухуанэм.

Мыщэм и къуэ Батыр и сэгъындакъыр къызэуедзэри, йоуэр аби, бланэр къеукIри:

- Уэ лIышхуэ абрагъуэм мыфIэкIа пщIэн бгъуэтыркъэ!- жи аргуэру.

- СлIожь-тIэ си щIыб мафIэм езгъэууэ жьэгум сыдэбгъэсыну, созэш!

- НтIэ къехи дызэгъэбэн: укъыстекIуэмэ, узишынэхъыжьщи, сынодэIуэнщ, сыптекIуэмэ, узишынэхъыщIэщи, укъызэдэIуэнщ!

- Дэгъуэщ! - жеIэри Iуащхьибл Зэгуэзыухуанэр дыргу жиIэу къуршыщхьэм къолъэж. - Сымис!

Мыщэм и къуэ Батырымрэ аргуэрымрэ зызэрадзри зобэн, Iуащхьибл Зэгуэзыухуанэр тредзэри езыр и гущIыIум къотIысхьэж. ЛIы фIьщIэжьыр къодзыхэри тхьэ къыхуеIэ:

- Уащхъуэ Мыващхъуэ КIанэ, - жи, - нобэ щыщIэдзауэ узишынэхъыжьщи, уэ уи жыIэ сыфIэмыкIын!

- Ауэ щыхъуакIэ, - жи Мыщэм и къуэ Батыр, - нобэ щыщIэдзауэ си бийр уи бийщ, си фIыр уифIщ.

- Хэт уифI, хэт уи бий?

- Бзаджэмрэ наджэмрэ си бийщ, абыхэм я биижыр сифIщ. «Захуэщ!» - жаIэри зэшищым бланэр къахьри пщыIэм къокIуэж; къахьар ягъавэ-ягъажьэри, я ныбэ из хъуху машхэр аби мэгъуэлъыж.

Мэпсэу апхуэдэурэ зэшищыр - пщэдджыжьым, дыгъэр къыщыщIэкIым, тIэкIу йодзакъэри токI, жэщ хъуху мэщакIуэри, къащэкIyap я дамэ телъу къокIуэж, зэдопшафIэ, зэдошхэри мэгъуэлъыж. Лыуэ къадэхуэр ягъэгъури фIадзэж, фэуэ къытрахымкIэ я пщыIэр ябгъэ. Тэмэщэ докIри Мыщэм и къуэ Батыр къахелъхьэ:

- Мы ди псэукIэр псэукIэ хъуркъым! - жи. - Махуэ псом гугъу дехьар ныбаджэу дыкъокIуэлIэж, дыкъызэкIуэлIэжар пщыIэ нэщIщи, дымыпщафIэу хъуркъым.

- Сыт ди Iэмал? - жаIэ шынэхъыщIитIым.

- Ди Iэмалыращи, гъуэрыгъуэурэ дыкъытенэурэ дыпщэфIэнщ!

- Захуэщ.

- Захуэмэ, нобэ хэт къытенэн?

- Сэ сыкъытенэнщ! - жи Жыгыщхьибл Зэгуэзыухуанэм.

ЗэшитIыр щэкIуэну токI. Жыгыщхьибл Зэгуэзыухуанэр къытонэри, дыгъуасэрей щыхьым и фэр треуд, езыр зэIехри лыпцIэр жьагъэу, къупщхьэр вагъэу епщэфI; пIастэ Iэнлъэшхуэ еубэжри, и къуэшхэм япэплъэу мэтIысыж. Абы хэту макъ гуэр зэхехри щIокI. ЩIокIри игъащIэм зэхимыха елъагъу: адакъэшым тесу зы лIыжь цIыкIу, езыр си зы бжьэрэ и жьакIэр си бжьиблу, бащлъыкъ кIапэр и щIыбымкIэ едзыхарэ кIыхьу илъэфу! ..

Жыгыщхьибл Зэгуэзыухуанэм и нэр егъэупIэрапIэ, къэуIэбжьауэ:

- Къеблагъэ! - жи ищIэнур имыщIэу.

- ЖиIэр сыт мы гъуамэм! - мэгубжь лIыжь цIыкIур, - езыр си зы бжьэрэ и жьакIэр си бжьиблу. - Сехьэхи сыщIыхьэ пщыIэм, зоIэ!

Жыгыщхьибл Зэгуэзыухуанэр Iэпэлъапэсыс хъуауэ мэIэбэ, лIыжь цIыкIур адакъэшым кърехьэхри, пщыIэм щIехьэр аби, жьэгу пащхьэм егъэтIыс - езыр си зы бжьэрэ и жьакIэр си бжьиблу.

- ПсынщIэу сыгъашхэ! - жи.

Iэнэ къыхуещтэри лы Iыхьэшхуэрэ пIастэ плIанэрэ къыхутрелъхьэ. ЛIыжь цIыкIум ар зыIуредзэри мэкIий:

- Иджыри! Иджыри! Къому! - жи.

Жыгыщхьибл Зэгуэзыухуанэр мэгузавэ:

- Сэ си Iыхьэр уэ уэзгъэшхащ, тхьэмадэ, - жеIэ. - Мыдрей къэнар си къуэшитIым я Iыхьэщи, уэст хъунукъым.

- ЖиIэр сыт мы гъуамэм! - жеIэр лIыжь цIыкIуми и жьакIэм зы налъэ къыхеч, итIанэ мэIэбэри Жыгыщхьибл Зэгуэзыухуанэр къеубыд, и жьакIэ налъэмкIэ зэкIуэцIепхэри тотIысхьэж.

Абы и ужькIэ ипщэфIауэ щыIэр - жьагъэр жьагъэу, вагъэр вагъэу, пIастэри дэшхыну - ешхри йожьэж:

- ЕтIуанэ гъуэгу апхуэдэу укъызэпсалъэмэ, бупщэфIари уэри фызэдэзгъэкIуэнщ! - жеIэри.

Жыгыщхьибл Зэгуэзыухуанэм ерагъкIэ зыкъетIэтэжри, сымаджэ нэпцIышхуэ зещI аби, мэгъуэлъ. Пщыхьэщхьэ мэхъури и шынэхъыжьитIыр къосыж:

- ПсынщIэу, шхын щхьэкIэ долIэ, зыгуэр къытIугъахуэ! - жаIэри.

- Щхьэуз бзаджэ къызэуалIэри сигъэпщэфIакъым! - жеIэри пцIышхуэ къахуеупс Жыгыщхьибл Зэгуэзыухуанэм.

- Апхуэдэуи мэхъу, нэхъыфIи мэхъуж! - жаIэр нэхъыжьитIми, я Iэщхьэ-лъащхьэ дэхьеяуэ йоувалIэр аби, eкIyy мэпщафIэ, я нэхъыщIэри къагъэтэджри, зэдошхэр аби, мэгъуэлъыж,

ЕтIуанэ махуэм Iуащхьибл Зэгуэзыухуанэр пщафIэу къытонэ.

Дыгъуасэ къыздихьа бланэм и фэр трелъэф, зэIехри лыпцIэр жьагъэу, къупщхьэр вагъэу еупщэфI; пIастэ Iэнлъэшхуи еубэжри, и къуэшхэм япэплъэу мэтIысыж. Абы хэту макъ гуэр къоIури, Iуащхьибл Зэгуэзыухуанэр щIокI. ЩIокIрй игъащIэм зэхимыха елъагъу: адакъэшым тесу зы лIыжь цIыкIу щытщ, езыр си зы бжьэрэ и жьакIэр си бжьиблу, и бащлъыкъ кIапэр и щIыбымкIэ едзэкIарэ кIыхьу къилъэфу. Iуащхьибл Зэгуэзыухуанэр Iэнкун мэхъу.

- Къеблагъэ! - жи ищIэнур имыщIэу.

- ЖиIэр сыт мы гъуамэм! - къогубжь аргуэру лIыжь цIыкIур, езыр си зы бжьэрэ и жьакIэр си бжьиблу. - Сехьэхи сыщIыхьэ зоIэ пщыIэм!

Iуащхьибл Зэгуэзыухуанэр кIэкуакуэу мэIэбэ, лIыжь цIыкIур адакъэшым кърехьэхри, пщыIэм щIехьэр аби, жьэгу пащхьэм егъэтIыс - езыр си зы бжьэрэ и жьакIэр си бжьиблу.

- ПсынщIэу сыгъашхэ! - жи.

Iэнэ къыхуещтэри лы Iыхьэшхуэрэ пIастэ плIанэрэ къыхутрелъхьэ. ЛIыжь цIыкIум ар зыIуредзэри къытокIие:

- Иджыри! Иджыри! Kъому! - жи.

Iуащхьибл Зэгуэзыухуанэр мэгузавэ:

- Сэ къыслъысыр арати, уэзгъэшхащ, - жи, -тхьэмадэ. Мыдреи къэнэжар си къуэшитIым я Iыхьэщи, сыхэIэбэ хъунукъым ...

Мы гъуамэм жиIэ гуэрыр сыт! - ЛIыжь цIыкIyp мэгубжь Iуащхьибл Зэгуэзыухуанэр еубыд аби, езым и жьакIэм зы налъэ къыхечри абыкIэ мор епх, и пхэм щIедзри мэтIысыж.

Абы и ужькIэ иупщэфIауэ щыIэр - вагъэр вагъэу, жьагъэр жьагъэу, пIастэри и дэшхыну - щIегъэмэракIуэри йожьэж.

ЕтIуанэ гъуэгу апхуэдэу укъызэпсалъэмэ, узыIурыслъэфэнщхьэ цIапIэ! - жеIэри.

Iуащхьибл Зэгуэзыухуанэм ерагъпсэрагъкIэ зыкъетIэтэж аби сымаджэшхуэ зещIри мэгъуэлъ. Пщыхьэщхьэр мэхъури щакIу; кIуагъитIыр къосыж:

- ПсынщIэу, домэх, зыгуэр къытIурыдзэ! - жаIэри.

- Дзэ уз бзаджэ къызэуалIэри сигъэпщэфIакъым, - жеIэри яфIыхокI.

Ещанэ махуэм Мыщэм и къуэ Батыр къытонэ, екIурэ ещхьу мэпщафIэр аби, и шынэхъыщIэхэм япэплъэу мэтIысыж. Абы хэту Iэуэлъауэ макъ къоIури, Мыщэм и къуэ Батыр щIоплъ: адакъэшым тесу къыIухьауэ зы лIыжь цIыкIy зегъэкъри щытщ, езыр си зыбжьэрэ и жьакIэр си бжьиблу, и бащлъыкъ кIапэр едзыхарэ кIыхьу къыздилъэфу. Мыщэм и къуэ Батыр занщIэу къецIыху ар:

- А, Уэзрэдж Ябгэр укъэкIуа!

- Куэд къыумыву, мы шым сехьэхи, псынщIэу сыщIыхьэ! - къыхуолъ лIыжь цIыкIyp.

- Уэлэхьи, сэ укъесхьэхыу укъыщIэсхьэху абдеж ущытмэ, куэдрэ ущытынмэ! - жеIэри щодыхьэшх Мыщэм и къуэ Батыр. - Ухуеимэ, къепсыхи къыщIэхьэ.

Уэзрэдж Ябгэ и адакъэшым зыкърегъэлъэтэхри къыщIохьэ:

- ПсынщIэу сыгъашхэ! - жеIэри.

Мыщэм и къуэ Батыр зы лы IыхьэфI къыхуеший абы:

- Мэ, мыр уэ нэхърэ нэхъ инщ, къолыжын хуейщ, - жеIэри.

Уэзрэдж Ябгэм ар зыIуредзэри къокIий:

- Иджыри! Иджыри! Къому! - жи.

- Уэлэхьи, афIэкIа шофт уэзмытын! - жи Мыщэм и къуэ Батыр. - Къэнар зэшхэм дыдейщ.

Уэзрэдж Ябгэм и жьакIэм зы налъэ къыхечри Мыщэм и къуэ Батыр къиубыдыну къоIэбэ; арщхьэкIэ Мыщэм и къуэ Батыр нэхъ псынщIэу мапхъуэри мобы и жьакIэр еубыд аби, ажэжьым хуэдэу, чачэу щIелъэфри, я пщыIэ щIыбым зы жыгей IэплIакIуэ къыдэтти, абы ирепх.

Куэд дэмыкIыу щакIуэ кIуагъитIыр шхын щхьэкIэ лIауэ къосыж. Мыщэм и къуэ Батыр ныбэ уз бзаджи къыхуэмыкIуарэ IэфIуи пщэфIауэ Iэнэ пшэр къащыхуигъэувкIэ, шынэхъыщIитIыр зоплъыжри, плъыжь мэхъу, я щхьэр къыфIэхуауэ цIутI жамыIэу машхэ. Шхэн зэраухыу Мыщэм и къуэ Батыр и къуэшитIыр къыщIеш:

- ФынакIуэт модэ, а фэ фи щхьэмрэ фи дзэмрэ зыгъэузар фэзгъэлъагъужынщ иджы, - жеIэри.

АрщхьэкIэ, Уэзрэдж Ябгэм жыгей IэплIакIуэр къритхъри, жыгыр илъэфурэ кIуэжауэ къыщIокI. Мо пелуанищым ар ягъэщIагъуэри и лъэужьыр яху. Куэдрэ кIya, мащIэрэ кIya - сытми лъагъуэр зы гъуэ дыдж гуэрым ихьэжу къагъуэт.

- Хэт ихьэн мы гъуэ дыджым? - жи Мыщэм и къуэ Батыр. НэхъыщIэжьитIым я напIэр къохуэх, жыхапхъэ нэхъей.

- Сэ сихьэнщ, - жи Мыщэм и къуэ Батыр, - ауэ сыкъивнэу фыIумыкIыж.

- Уащхъуэ Мыващхъуэ КIанэ, - тхьэ яIуэ нэхъыщIитIым, - дэ ди псэр пыту мы гъуэ дыджыжьым уэ укъидмынэн!

КIапсэу ягъуэтыр зэпащIэм - ирадзыхым, зэпащIэм - ирадзыхыурэ гъуэ дыджым и лъащIэм нагъэсри, мыдрей кIапэр жыгышхуэ гуэрым и лъэдийм щагъэлъэдэжащ. Мыщэм и къуэ Батыр кIапсэр иубыдри, ар иIыгъыурэ, ехащ. Нэсрэ зиплъыхьмэ - здэкIуар губгъуэ щхъуантIэшхуэт, губгъуэкум деж унэ зэгуэтышхуэ итыжу. Тредзэри макIуэ. ЩIохьэри - япэ зыщIыхьа пэшым набдзэ зытелъым я нэхъ дахэу хъыджэбзищ щIэтщ, зыр дэуэ, адреир лъасэу, адрейри пщафIэу. Мыщэм и къуэ Батырыр зралъагъуу щыри гуIащ:

- Еууей, мы къакIуэр зэрыкIуадэ гъуэ дыдж мыгъуэжьым уэ узищIалэ дахагъ сытым укъихь? - жаIэри. - ПсынщIэу, Уэзрэдж Ябгэр къэмыуш щIыкIэ, зыгъэпщкIу, арыншэмэ, къызэрыушу узыIурилъэфэн мыгъуэщ!

- Ахьа, сызыхуей дыдэр къэзгъуэтауэ къыщIокI - жеIэри мэгуфIэ Мыщэм и къуэ Батыр. - Мыр апхуэдизу щIыпIэ мыгъуэжьмэ, фэ мыбы фи къэкIуэкIэ хъуар сыт?

- Уэзрэдж Ябгэр гъэ къэсыху зэ ятоуэ цIыхуми, жылагъуэжылагъуэкIэ къеху мы гъуэ дыджыжьми, ирешхыхь, - жаIэ хъыджэбзхэм. - Дэ унэIуту дыкъигъэнауэ дегъэлажьэ, зыгуэркIэ игу къыдэбгъэмэ, дишхыжыну. Тхьэм и хьэтыркIэ, зыгъэпщкIу, дэри уэ дыптекI уэдэнущ.

- Фымыгузавэ, хъыджэбзхэ: абы ишхынур ишхащ. Мыдэ сывгъэлъагъу езыр здэщыIэр.

- Мо бжэ етIуанэр Iупхмэ, зы пкIэлъей йохри, абы утеувэмэ, ухуишэнщ, - къыжраIэ.

Мыщэм и къуэ Батыр пкIэлъейм тоувэри йох, зы гъущIыбжэ быдэ IуощIэри, йолъэпауэр аби, Iуеудри щIохьэ. Уэзрэдж Ябгэм и ЖьакIэр жыгей IэплIакIуэм зэрепхауэ хэлът жейуи, Iэуэлъауэм къегъэушри къыщолъэт. Мыщэм и къуэ Батырыр къызэрилъагъуу и Iэжь цIыкIуитIыр къыпыIуедзэри мэгъынанэ:

- CомыукI! CомыукI!- жи.

- Уэ цIыхуу букIам я лъыр хэт ищIэжын, сэ сымыщIэжмэ! - жеIэри, и жьакIэр еубыд аби, джатэкIэ къыпепхъу.

Арати, Уэзрэдж Ябгэм и къарур зыхэлъ жьакIэр зэрыпапхъуу езыми и псэр xокI. Iэ сэмэгумкIэ жьакIэр иIыгъыу, Iэ ижьымкIэ джатэр IэщIэлъу Мыщэм и къуэ Батыр здэщытым, еплъурэ, Уэзрэдж Ябгэм и хьэдэр дзыгъуэшхуэ хьэдэ хъужащ, жи. И жьакIэр шыхьауэ къыдрихьейри, игъэсын мурадкIэ хьэкум щридзэм, къауэри мо хьэкушхуэр хьэбэсабэу икъутащ.

- Хьайдэ иджы, хъыджэбзхэ, Уэзрэдж Ябгэм и Iуэхур щызэфIэкIакIэ, фынакIуэ, дунейм фытесшэжынщ, - жи Мыщэм и къуэ Батыр. - Дэ зэшищ дохъу, фэри хъыджэбзищ фохъури, фыхуеймэ, щхьэгъусэ фытщIынщ, хьэуэ жыфIэрэ шыпхъу фытщIынщ. Фыхэдэ!

- Уи анэ къимылъхуар дэлъху хъуркъым, - жаIэ. - Щхьэгъусэу фыкъыдощтэ.

- Хьайдэ-тIэ, фынакIуэ!

- Мыбы и мылъкум сыт унафэу хуэпщIыр?

- Сыт мылъкуу иIэр?

- Мылъкуу иIэр пэшищым щIэлъщи, жырыбжэ зыхэлъым налкъутналмэсыр щIэзщ, гъущIыбжэ зыхэлъым дыщэ кIанэр щIэмыхуэу щIэлъщ, гъуаплъэбжэ зыхэлъым дыжьыныр къыщIэщэщу щIэкIутащ.

Йоуэри Уэзрэдж Ябгэм и хъугъуэфIыгъуэр фэндхэм илъу къикIыжыпIэм къахь, кIапсэм къыпащIэурэ кърырагъэх. ХъугъуэфIыгъуэр къыдрагъэIэпхъуея нэужь, хъыджэбзхэр матэм иригъэтIысхьэм, кIапсэм къыпищIэурэ нэхъыжьыгъуэкIэ кърегъэкIыж. НэхъыщIэ дыдэм и чэзур къыщыскIэ, матэм къыхуитIысхьэркъым:

- Мо уи къуэшитIыр уи анэ къилъхуа? - жеIэри.

- Хьэуэ, дызэрыгъуэтри къуэш дызэрыщIауэ аращ.

- НтIэ апхуэдэу домыгъэщI. Цlыхур нэпсейщ, мылъкум дихьэхыу уэ укъранэнкIэ мэхъу. Абы нэхърэ уэ япэ нищ: уэ уикIыжмэ, сэ мыбы сыкъибнэнкъым.

- Уэлэхьи, сыкъранэрэ силIыхьыну щытми, мы гъуэ дыджым укъизнэу сэ япэ симыкIыжын! НакIуэ, нитIысхьэ матэм! - жи.

- Ауэ щыхъуакIэ, мы сэ ныбжесIэнур зыщумыгъэгъупщэ, - жи хъыджэбзым. - Сэ сигу къэкIар захуэ хъурэ уи къуэшитIым тхьэр къыпхуагъэпцIмэ, гъэзэжи мо унэм кIуэж аби, пэш ебланэм щIыхьэ. Абы щIэт псыкъуийм чэзу-чэзукIэ зы мэл фIыцIэрэ зы мэл хужьрэ къохьэ. Мэл хужьым зытебдзэмэ, дунейм уныдридзеижынущ; ушыпIыртIэхъурэ мэл фIыцIэм утехуэмэ, щIы къатиблкIэ уридзыхынущ: сакъ. Сытым щыгъуэ дунейм унытехьэжами, сэ уэ сыкъэбгъуэтынщ.

Арати, хъыджэбзыр къикIыжащ.

- ХъугъуэфIыгъуэ къина иджыри? - къоупщI шынэхъыщIитIыp.

- Я нэхъ лъапIэр къинащ.

Матэр аргуэру ирадзыхыжри, хьэлъэ къызэрыхъуу къыдрашеижу щIадзэ. Матэр къыщыблэгъэжкIэ, йоплъри - я шынэхъыжьыр ису къыщIокI.

- Алэхьэ, дэ къыддэгуэшэн дыхуэмей! - жаIэри кIапсэр зэпагъэлъэт. Мыщэм и къуэ Батырыр гъуэ дыджым йохуэж.

* * *

Мыщэм и къуэ Батыр къотэджыжри: «Фэ фхуэмыгъуэн, сэ схуэмахуэн!» - жеIэр аби, Уэзрэдж Ябгэм и унэм къегъэзэж, пэш ебланэм щIохьэри, псыкъуийм иплъэмэ - мэл хужьыр къохьэ, мэл фIьщIэр йокI, мэл хужьыр къохьэ, мэл фIьщIэр иокI ... Мэл хужьым зытызодзэ щыжиIэм, шыпIыртIэхъури, мэл фIыцIэм техуэщ аби, щIы къатиблкIэ иридзыхащ, жеIэ.

Арати, Мыщэм и къуэ Батыр сыт ищIэжынт - зиплъыхьщ, зыкъиплъыхьри, гъуэгу пкIа къыщилъагъум, теувэри здишэ къуажэм кIуащ. Япэ зыхуэзэ унэм щIыхьэри, фызыжь цIыкIy гуэр щIэст, йолъэIу:

- Ярэби, ди анэ, сыгъуэгурыкIуэщ, зыгуэр сегъэдзакъэ.

- Сыт мыгъуэм уезгъэдзэкъэн, си щIалэ!- жи фызыжь цIыкIум. - Тхьэмахуэ хъуащи, дызэфэн псы къудеи диIэжкъым.

- Дэнэ кIya фи псыр?

- Благъуэм иубыдащ.

- СлIожь иубыдамэ, благъуэ зыукIын лIы фи къуажэ дэмысу ара?

- Дэнэ мыгъуэм къикIын, - жи. - Благъуэм пэувар псори къиукIащ. Иджы мазэ къэс лIы зымылъэгъуа хъыджэбз едмытауэ псы къыдитыркъым: ар зыIуридзэху къыIэщIэкI псы тIэкIур мазэкIэ дрикъу-дримыкъущ. Къуажэм хъыджэбзи къыдэнэжа! Иджы ди пщым ипхъу гъэфIэныр иратыну пщэдей яшэри жылэм ди хьэдагъэщ.

Мыщэм и къуэ Батыр макIуэри псыщхьэмкIэ дэкIуеи гъуэгум къытоувэ. Нэхущ дахэм деж выгу къыдэкIуейуэ къыIуощIэ. Гувым хъыджэбзитIрэ зы лIыжь цIыкIурэ исщи, хъыджэбзым я нэхъ дахэр магъ, адрейр пшынэ йоуэ, гущхьэIыгъ лIыжь цIыкIуми дзапэ уэрэд жеIэ.

- ГъуэгуфIыжь апщий! - фIэхъус ярет Мыщэм и къуэ Батыр.

- Дыздижьэ апщий! - сэлам къретыж гущхьэIыгъым.

- Мыр сыт телъыджэ: зыр магъ-мабжэ, адрейхэм уэредадэр къывош.

- Мор благъуэм худошэри абы ирогуIэ, дэ псыкIэ зыдгъэнщIыжынущи, абы дрогуфIэ, - жи лIыжь цIыкIум.

- Куэду Iуэху щхьэпэщ! - жи Мыщэм и къуэ Батыр. Сыздэфшэ!

- КъитIысхьэ!

Мыщэм и къуэ Батыр гущхьэIыгъым бгъуротIысхьэ, хъыджэбзитIым я лъакъуэхэр щIэгъэжауэ гукум ису макIуэ. Зы мэзыжь гуэрым щIыхьауэ маплъэри къелъагъу къуэм и зэвыпIэ дыдэм деж благъуэ зэрамыщIэж дэгъуалъхьэри псыр игъэгъуарэ зы ткIуэпс къимыгъакIуэу. ЛIыжь цIыкIум гувыр къегъэувыIэр аби, хъыджэбз дахэр IэплIэкIэ кърехри, благъуэм хуеший. Благъуэм ар зыIуридзэну зыкъыщишийкIэ, Мыщэм и къуэ Батыр и джатэбгъэу кIэщIыр кърепхъуэт аби, уащхъуэдэмыщхъуэу мауэри, благъуэм и щхьэр пегъэлъэт. Благъуэм зеIуантIэ-зешантIэри, и псэр зэрыхэкIыу, псым ирехьэхыж. Благъуэм и тхьэкIумэр плIыуэ зэгуеупщIыкI Мыщэм и къуэ Батыри, и плIанэр гупхэIуту къахуIуепхэр аби, къеутIыщыж хъыджэбзитIымрэ лIыжь цIыкIумрэ, щыми уэредадэр кърашу.

Езым псыщхьэмкIэ егъазэри, кIуэм-лъейм, кIуэм-лъейуэрэ, зэрамыщIэжу зы жыгыжь ирохьэлIэ. Дыгъэр къыщыкъуэкIым удежьэмэ, дыгъэр къухьэхукIэ къыпхуэкI ухьын - къыпхуэмыкI ухьынт, жеIэ, абы и лъэдийр. Удэплъеямэ, жыгыщхьэр пшэ щIыIум къитт. Абы и щхьэкIэ дыдэм зы абгъуэшхуэ тетыжти, бгъэ шыр цIыкIуищ исщ, бгъэ шырхэр къоплъыхри мэгузавэ, зафыщIыж. Мыщэм и къуэ Батыр и нэр кърихьэхмэ - жыгым зришэкIауэ блэ абрагъуэ допщей!

- Уэлэхьи, си нэр къижу сеплъу сэ мо тхьэмыщкIэхэр мы цIапIэжьым езмыгъэшхын! - жеIэри, джатэмкIэ йоуэри блэжьыр тIууэ зэпегъэлъэт.

Блэ зэпыгъэлъэтар жыгым къызэрехуэхыжу блащхьэр къопхъуэ Мыщэм и къуэ Батырыр ишхын и гугъэу, арщхьэкIэ мо мышынэр кIэлъоуэри блэр цIыкIy-цIыкIуу зэпегъэлъэлъ.

Бгъэ шырхэр гуфIэжауэ къоплъых, я дамэхэр трагъауэ.

- Уэхьэхьай, уэ къытхуэпщIар Iуэхутхьэбзэшхуэщ, - жаIэ абыхэм. - Мыщэм и къуэ Батырыр уи щхьэкIэ удмылъэгъуами, уи цIэкIэ удоцIыху. ПсынщIэу къыдэкIуеи, ди дамэ щIагъ къыщIэтIысхьэ!

- Ар сыт щхьэкIэ?

- Ди анэр къэсыжынущ иджыпстуи, зэрымыщIэкIэ узыIуридзэн мыгъуэщ.

- СлIожь, сэ япэ къэс бгъэм сызыIуридзэн хуэдэу дзыгъуэ цIыкIy сыхъуа фыфIэщIрэ!

- Дэ ди анэр бгъэ къызэрыкIуэкъым, дэ ди анэр Анакъщ, упэщIэхуэмэ, дзыгъуэ цIыкIуи укъыщыхъункъым.

Алыхь-алыхь жеIэри, жыгым допщейр аби, Мыщэм и къуэ Батыр бгъэ шыр дамэм щIотIысхьэ, бгъуэнщIагъ щIыхьа нэхъей. Арыххэуи дунейр кIыфI къохъу.

- Мыр сыт, дыгъэр иубыда хьэмэрэ жэщ хъуауэ ара? - егъэщIагъуэ Мыщэм и къуэ Батыр.

- Хьэуэ, - жаIэ бгъэ шырхэм. - Ар ди анэ къэкIуэжым и дамэм дыгъэр щIихъумауэ аращ.

Абы хэту уэшхышхуэ къошх, уридэкIуеиным хуэдэу.

- Мыр сыт, - жи Мыщэм и къуэ Батыр, - псыдзэ къытщIэуауэ ара?

- Хьэуэ, - жаIэ бгъэ шырхэм. - Ар блэжьым дишха фIэщIри ди анэр къэдзыхауэ аращ.

Куэд дэмыкIыу уэшхыр мэувыIэри жьышхуэ къыкъуоу, жыг цIыкIухэр иригъащIэрэ жыгыжьхэр ирищIыкIыу.

- Iay, мыри сыт, - жи Мыщэм и къуэ Батыр, - дунейр къутэжу ара?

- Хьэуэ, - жаIэ бгъэ шырхэм. - Ар ди анэм и дамэм щIиху жьыращ.

Абы хэту бгъэжьыр къосыжри жыгыр иригъащIэу къыпотIысхьэж:

- Фи, цIыхумэ! Фи, цIыхумэ! - жиIэурэ.

- ЦIыхумэр зэ къэгъани, мо щIылъэм еплъых, нанэ! - жаIэ бгъэ шырхэм.

Анакъ блэ упщIэтар щилъагъукIэ, зрегъэлъэтэх аби, зэщIещыпэ къимыгъанэIауэ.

- Мы сэ слъагъур пщIыхьэпIэ дахэу къыщIэмыкIыжмэ, Мыщэм и къуэ Батырыр дунейм къытехьащ, - жи Анакъ къыдэплъейуэрэ.

«Сымис!» - жеIэри Мыщэм и къуэ Батыр бгъэ шыр дамэм къыщIокI.

- Ей, си хьэщIэ лъапIэ, - жи бгъэжьым, - сэ уэ сызэрыппэплIар зыхуэдэмрэ зыхуэдизымрэ зыщIэ, сэр фIэкIа, мы дунеижьым теткъым! Сэ гъэ къэсыху бгъэ шырищ къисшырт, - жи, - сазэрыщхьэщыкIыу а блэ абрагъуэр къыдэпщейти, зы къимыгъанэу, ишхырт. Мэзытхьэм сыщыхуэтхьэусыхам, арат къызжиIар - Мыщэм и къуэ БатыркIэ зэджэр дунейм къытехьэу а блэжьыр иукIыху, апхуэдэу щытынущ, жиIэри. Иджы си гуауэр сыухащи, уэ укъэзылъхуами уэ узыпIами сращхьэузыхьщ! Уэ сэ къысхуэпщIари щыпхуэсщIэжын тхьэм сригъахуэ!

- КъысхуэпщIэжынумэ, къыщысхуэпщIэжын уихуащ.

- ЖыIэ!

- ЖысIэмэ, мыращ. Сэ мэл хужьым зыщытездзэм, сышыпIыртIыхъури, мэл фIыцIэм сытехуэщ аби, щIы къатиблкIэ сыкъридзыхауэ аращи, щIы къатиблкIэ сыдэхьеиж.

Анакъым и щхьэр занщIэу къыфIэхуащ:

- Гугъум я нэхъ гугъущ, хьэлъэм я нэхъ хьэлъэщ а зи гугъу пщIыр, Мыщэм и къуэ Батыр! - жиIэри. - Ауэ сэ жысIам сепцIыжынкъым. Уэ, Мыщэм и къуэ Батыр, выгъашхибл къызэгъэпэщи, я фэр фэнд щIы аби, псы игъахъуэ, я лыр Iыхьэ-Iыхьэу упщIати, хьэзыр ущыхъуа махуэм къаджэ.

Апхуэдэу зэгурыIуэри Мыщэм и къуэ Батырыр здэкIуа къуажэм къэкIуэжащ. Къуажэр зэрызехьэу кърохьэлIэж.

- Къэхъуар сыт?

- Ди пщым тхьэ Iya иIащ, - жаIэ цIыхухэм, - ди псыр зыубыда благъуэр зыукIым си пхъу гъэфIэныр фызу естынщи, си мылъкум и ныкъуэри хутеслъхьэжынщ! - жиIэри. Иджы лIыжь цIыкIу гуэрым благъуэр иукIащи, гуащэ хъыджэбзыр фызу кърамыту идэркъым; пщыри арэзы хъуащи, нобэ хьэгъуэлIыгъуэщ. Ауэ гуащэ хъыджэбзым зелIэжри идэркъым: благъуэр зыукIар аракъым! - жи.

Дэуэдапщэр щекIуэкIыр пщым и пщIантIэрати, Мыщэм и къуэ Батыр абы макIуэ. ПщIантIэкум шордакъ лъагэ итрэ, щауэмрэ нысащIэмрэ абы ису арати, нысащIэм нэпсыр щIегъэкI щауэм и пащIэкIэр егъэкIэрахъуэ. Мыщэм и къуэ Батырыр пщIантIэм щыдыхьэмрэ нысащIэм и къэплъэгъуэмрэ зэтехуэри къицIыхужащ:

- Мес, мес! Благъуэр зыукIар мес! - жиIэри.

Мыщэм и къуэ Батыр пщым бгъэдашэ. Гуащэ хъыджэбзри, шордакъым къожэхри, къыбгъэдолъадэ:

- Благъуэр зыукIам сефтынумэ, мис благъуэр зыукIар! - жиIэурэ.

Щауэри шордакъым къох аби, къабгъэдохьэ:

- ЖиIэр пцIыщ, благъуэр зыукIар сэращ: уипхъу гъэфIар сэ къызумытмэ, уи тхьэ Iyaм уопцIыж, - жеIэри.

Мыщэм и къуэ Батыр лIыжь цIыкIум хузэгуопри мыр къажреIэ:

- Благъуэр зыукIам благъуэм и тхьэкIумэ плIанэр гупхэIут къахуищIри къиутIыпщыжатэкъэ мыхэр?

- Тэмэм.

- НтIэ а гупхэIутыр мы лIыжь цIыкIум къыIуихыжыфмэ, жиIэр пэжщ.

ЛIыжь цIыкIур выгум бгъэдашэ. ГупхэIутым гур къигъэпкIауэ щытти, жеIэ, кIапсэр къызэритIатэу благъуэм и тхьэкIумэ плIанэр къоуфэрэкI аби, лIыжь цIыкIум и лъэтхьэмпэр щIепIытIэ. А махуэшхуэм абдеж щызэхуэса къомым зылI къахэкIакъым а гупхэIутыр къиIэтыжыфыну. Мыщэм и къуэ Батыр Iэпхъуамбэ закъуэкIэ къиIэтыжри лIыжь цIыкIум и лъакъуэр хуит къищIыжащ.

- Афэрым, ди хьэщIэ, афэрым! - жеIэри пщыр къыбгъэдохьэри и Iэр къеубыд. - Шэч хэлъыжкъым благъуэр уэ зэрыбукIами, си пхъу гъэфIэныр щхьэгъусэу узотри си пщыгъуэм и ныкъуэри нытызолъхьэж.

- Зиусхьэн, - жи Мыщэм и къуэ Батыр укIытауэ, - лIы хъуапсэмэ, щIэхъуапсэр уипхъу гъэфIэным хуэдэщ. Ауэ сэ мы фи дунейм сыщыщкъыми, ар къасшэ хъунукъым. Абы хуэфэщэн лIы тхьэм къритынщ ...

Ар зэрызэхихыу пщым ипхъу гъэфIэныр гъыри IукIыжащ. Мыдрейхэм зэхахар ягъэщIагъуэ:

- Мы ди дунейм ущымыщмэ, дэнэ уэ укъыздикIар? - жаIэри. Мыщэм и къуэ Батыр и Iуэху къызэрекIуэкIар яхуеIуатэ.

- Иджы, - жи, - щIы къатиблкIэ сыдрихьеижыну Анакъ сыгурыIуащ, ауэ сихьыжыфын щхьэкIэ, махуибл гъуэгум щишхыну выгъашхибл сыхуейщи, абыкIэ сынывэлъэIуну арат къыщIытезгъэзэжар.

Пщыми и жагъуэ хъуащ, щытхэми ягу щIыхьащ а лIы бэлыхьыр зэрахэкIыжыр, ауэ Iэмал зимыIэм Iэмал иIэтэкъыми, выгъашхиблри къратщ аби, гъуэгу махуэкIи къыдагъэкIыжащ.

Мыщэм и къуэ Батыр хьэзыр щыхъум джащ:

- Анакъ! - жиIэри.

Бгъэр къэсри къетIысэхащ. Абы и дамэ ижьым фэндиблыр, и дамэ сэмэгум виблым я лыр тригъэзагъэри езыр и пщэм дэтIысхьэжащ.

- Иджы, Мыщэм и къуэ Батыр, «къып!» жысIэхукIэ зы лы Iыхьэ къызжьэдэдзэ, «къыу» жысIэхукIэ зы псы фалъэ къызжьэдэкIэ! - жеIэри Анакъыр мэлъатэ.

Арати, «къып» жиIэмэ, лы Iыхьэ жьэдидзэу, «къыу» жиIэмэ, псы фалъэ жьэдикIэурэ къэкIуащ, жеIэ, ахэр жэщибл-махуиблкIэ. Лырэ псыуэ къыздащтари яухауэ, дунейм къэсыжынми зы джэдуукIэ нэхъыбэ къэмынэжауэ, бгъэм и щхьэр кърехьэкIри «къып» жи. Мыщэм и къуэ Батыр лы щимыгъуэтыжым, и лъэнкIапIэ нэжэгъур кърегъэжри Iуредзэ: «къыу» щыжиIэм, и лъы пщтырыр IурекIэ. Бгъэм жимыIэIауэ тIэу-щэ дамэ ещIыжри губгъуэшхуэ гуэрым къотIысхьэ, шури кърегъэпсыхыж:

- Аращ, Мыщэм и къуэ Батыр, къысхуэпщIар пхуэсщIэжащи, гъуэгу махуэ! - жеIэри сэлам кърехыж.

Бгъэм берычэт бесынышхуэ жреIэжри, Мыщэм и къуэ Батыр хэуэ-хэпкIэу къожьэж. Ар щилъагъукIэ, Анакъ къоджэри ирегъэгъэзэж.

- Щхьэ ущIакъуэ? - жи.

- Си лъакъуэр ундэрэбжьащи аращ, - жеIэри Мыщэм и къуэ Батыр плъыжь мэхъу.

- И пэжыпIэр жыпIэмэ-щэ?

- И пэжыпIэр жыпIэмэ, иужь дыдэу «къып» щыжыпIам, сыкъызэпхъуэкIри лы згъуэтыжатэкъыми, сыгузавэщ аби, си лъэнкIампIэ нэгэгъур къизгъэжри пIурыздзати, аращ сыхэзыгъауэр, - жи Мыщэм и къуэ Батыр: - Уи хьэлэлщ.

- Ар си Iум къызэрихуэу и IэфIагъымкIэ къэсщIат, - жи, зэрыцIыхулыр. Къащтэ мыдэ уи лъакъуэр! - жеIэри, лыр къызыIурегъэпкIыжыр аби, къызрагъэжам деж иреупцIэж.

Дыркъуэ лъэпкъ къимыщIу икIэжащ лыр а зы дакъикъэм!

Мыщэм и къуэ Батыр лъакъуитIкIэ щытеувэжым, Анакъ лъэтэжри и шырхэм деж игъэзэжащ.

- Уэхухуху, ущалъхуа дунеижь хуэдэ сыт щыIэ! - жеIэри Мыщэм и къуэ Батыр я къуажэм къокIуэж.

Къэсыжмэ - жылэр даущыншэу мэщыгъуэ. Къуажэбгъум деж щыт къазыхъуэжь цIыкIум бгъэдохьэ Мыщэм и къуэ Батыри, къэхъуамкIэ йоупщI.

- Сыт къэмыхъуу къэнэжа? - жи къазыхъуэжь цIыкIум. Мыщэм и къуэ Батыр кIуэдащи, илъэс хъуауэ дунейм къытехьэжыркъым. Зы пщы ябгэ дэсати, ар дахури, абы и пIэкIэ пщы ябгитI къыдэтIысхьащи, ди куцIыр яшх, ди лъым йофэ ... Иджы унэ зэтетитI зэпэщыту ирагъэщIащи, нобэ икIи я хьэгъуэлIыгъуэщ, икIи я унэщIэихьэщ. Хъыджэбз дахищ къыздашати, тIyp фыз зырызу яубыдащи, ещанэр я унэIутщ.

Хъункъэ-тIэ жеIэр Мыщэм и къуэ Батыри, Урыхужь фIыуэ зыхегъапскIэр аби, хьэгъуэлIыгъуэм макIуэ. Шордакъ лъагэшхуэ ирагъэщIри езы тIyp, я нысащIэхэр ябгъурысу, итIысхьэжауэ исти, къаплъэри, Мыщэм и къуэ Батыр пщIантIэм щыдыхьэ дыдэм, къалъэгъуащ. «ДокIуэдкIэ, тхьэ дыгъэIэ!» - жаIэри, шордакъым къелъэщ аби, щIэпхъуэжащ. Мыщэм и къуэ Батыр и аркъэн кIыхьыp игъэкIэрахъуэщ аби, идзри, Жыгыщхьибл Зэгуэзыухуанэр къиубыдыжщ аби, пIэтIауэ-лъэкъуауэу къилъэфыжащ; аргуэру игъэкIэрахъуэщ аби, кIэлъидзри Мэнжакъым дэжыжа Iуащхьибл Зэгуэзыухуанэр къиубыдыжщ аби, чачэрэ Iуейуэ къилъэфыжащ. ТIури зэгъусэу ихущ аби, Уэзрэдж Ябгэм и гъуэ дыджым иридзэри и щхьэр быдэу игъэбыдэжащ:

- Сэ фызгъэкъуэшыну тхьэ фхуэсIуати, фызукIыркъым, яжриIэри. - Дыпсэунщ жыфIэмэ, мыр псэупIэ фхуэхъунщ. Ауэ мыбы фыкъикIауэ къыщысщIам, тIури фи гъащIэм фыпыкIащ!

Щауэншэу къэна хъыджэбзитIым щIалэфI зырыз къахуигъуэтри, нэхъыщIэмрэ Мыщэм и къуэ Батырымрэ къызыхуэнэжауэ матхъэ-машхэри Урыхужьей къуажапщэм деж щысщ, унибл зэтетым щIэсу, уи фIэщ мыхъумэ, кIуэи, плъэ!

1. Тэмэщэ - зэман тIэкIу жыхуиIэщ.

65. ЖЫЛЭР ЗЭТЕЗЫIЫГЪЭ КЪУИИЖЬ ЦIЫКIУ

Еуэрэ-еуэрэт, жи: мо Къалэжьым хуэдэ къуажэ гуэрым я Iэхъуэр Iуичри, жылэр Iэхъуэншэу къэнащ. ЩIэупщIэщ-къыщIэупщIэж-ри, Iэхъуэн къахэкIакъым. Гъуо ягъаджэри, Iэхъуэу хуежьэн къыкъуэкIакъым. Къуажэр унащхьэ чэзууэ щIапщытыкIри, ерэхъу жызыIэн ягъуэтакъым. Жылагъуэр зэхуэсщ аби: «Уэ жылэ махуэ хъун, тхьэм и хьэтыркIэ ди былымыр къулейсыз дывмыгъэщI» - жаIэри зэчэнджэщащ.

А къуажэм дэст, жаIэ, Къуиижь ЦIыкIy, и щхьэфэр гъуэплърэ мы дыщэ плъыжьу, махуэм дыгъэм игъэлыдрэ жэщым дунейр игъэнэхуу. А Къуиижь ЦIыкIyм, езым хуэдитI и инагъыу хьэмкIутIей башышхуэ кърибзэщ аби, жылагъуэм я пащхьэм къыщыхисащ:

- Уей, жылэ махуэ хъун! - жиIэри. - Сэ Iэхъуэу сыфхуежьэнщ, ауэ махуэу си пыIэ щхьэрывмыгъэз, жэщу фыкъызэмыплъакIуэ, си зэхэзекIуэ фыкъемыщхьэкIуэ, си IэхъупщIэми къыкIэлъызывмыгъэкIyхь!

Жылэр гуфIащ:

- Айхай хъун! Ар мыхъумэ, сыт хъужын! - жаIэри Къуиижь ЦIыкIy Iэхъуэ лIыщIэу къащтащ.

Арати, езым хуэдитI хъу башыжьыр здещтэри, Къуиижь ЦIыкIy хъушэр хъун къырым еху. Пщэдджыжьым егъэхъуакIуэ, шэджагъуэм псыхъуэм щегъэбэдзауэ, пщыхьэщхьэм псынэпс ирегъафэри, жэм шхуэлхэр хьэфэ топу къехуж. Хъушэр щыдэкIкIэ сабэр къаIэтауэ докI, къыщыдыхьэжкIэ я быдзыпэм къыпыж шэм гъуэгу сабэр зэрипхъуэу къыдохьэж. ШкIэуэ къалъхур натIэ гъуджэрэ лъакъуэ джафэу - апхуэдэт, жи.

Арати, къуажэм зыкъаужьыж, жылэр псынщIэу бей мэхъу, цIыхур щокI.

Йоуэри, и пIалъэр къэса хъунти, Къуиижь ЦIыкIy и фызыжь цIыкIyp щIыгъуу хохьэри, IэхъупщIэр къыхах - шэр шэуэ, шатэр шатэу, кхъуейр кхъуейуэ, нартыхури апхуэдэу, хури апхуэдэу. Арати, нэху къокIри, пщэдджыжьым, Къуиижь ЦIыкIy, Iэхъуэ щыдэкIым, и фызыжь цIыкIум унафэ къыхуещI:

- Фызыжь цIыкIуу фызыжь цIыкlу, - жи, - шхурэ мырамысэрэ сигу къэкIащи, мо шэ пэгуныр схуэгъапцIэ, мо нартыху матэр хьэжи, мырамысэ лэгъуп схуэщI! Къуиижь ЦIыкIy хъушэр дехури докI, фызыжь цIыкIум нартыху матэр ещтэри, Анзорхэ я пщхьэлыжьым макIуэ. KIya щхьэкIэ щхьэлынэм ирагъэкIуалIэркъым: щхьэлтетыр нэкIэ къеплъыркъым щхьэлакIуэлIхэм Iумпэм къащI, щхьэлакIуэ фызхэр къодэмэпкъауэ:

- Сытым ещхь, - жаIэ, - и лIыр къуиижь цIыкIуу, езыр гъуабжэжь цIыкIуу, Iэхъуэу, пщампIахъуэу, я шыуан дзыгъуэ цIыкIу хэупIэрэ я хьэжыгъэр дзыгъуэшхуэ лIапIэу!

Жэщ хъуху Iуфэр къижыхьу щот фызыжь цIыкIури, ихьар зэрихьауэ къехьыж. Къуиижь ЦIыкIy къосыжри, куэбжэм деж къыщогуо:

- ПсынщIэу, - жи, - шхын щхьэкIэ солIэ: мырамысэ лэгъупрэ шэ пэгун къипцIыкIа шхурэ къысхутегъэувэ!

Фызыжь цIыкIу магъри и Iуэху зэрыхъуар хуеIуэтэж.

- Тхьэм къахуигъэгъункъым! - жеIэри, зэлIзэфызыр нэщIу мэгъуэлъыж.

Нэху къокIри, пщэдджыжьым Къуиижь ЦIыкIy, хъушэр щыдихум, и фызыжь цIыкIум унафэ къыхуещI:

- Фызыжь цIыкIуу фызыжь цIыкIу, - жи, - IэфI сигу къэкIащ: ди къамылыр Лъакъуэдыгъухэ я къамылфо пIытIым лъэфи пIытI, гъави, пщыхьэщхьэ сыгъэшх!

Къуиижь ЦIыкIy Iэхъуэ докI, фызыжь цIыкIум гъубжэ ехьри, я къамыл тIэкIур къехыжри, Лъакъуэдыгъухэ я фо пIытIым елъэф. АрщхьэкIэ фопIытIым къилъагъуркъым, фо пIытI кIya лIыхэр къеплъыххэркъым, фо пIытI кIya фызхэм Iумпэм къащI:

- Сытым ещхь зэлымпIыжауэ! - жаIэ. - И лIыр Iэхъуэу езым ихъун имыIэу, зылI иIэрэ къуийуэ, унэ иIэрэ нэфу! КIуэж, дихыжын, уи мэ къытщомыгъэу! - жаIэри къахуж.

Къуиижь ЦIыкIy къосыжри, куэбжэм къыщыдыхьэжкIэ, къогуо:

- ПсынщIэу, - жи, - фызыжь цIыкIу: фалъэм и нэр къыщыпкIрэ Iэнлъэм изыр пкIыжауэ! Сомэх!

Фызыжь цIыкIу магъри фо пIытIым къыщыхъуар жреIэж.

- Зымыгъэгъум ари игъэгъункъым! - жеIэри гъуэлъыжыну щыхуежьэкIэ, фызыжь цIыкIу къокIэрахъуэ и гупэми къегъэувыIэ:

- Къуиижь ЦIыкIуу къуиижь цIыкIу, - жи, - жылэм я Iэхъуэу зыхъун зымыгъуэт, ди гъунэгъум я хьэгъуэлIыгъуэщ: зыкъыблегъэхзыблегъэхыж, хэт ищIэн, гу къыплъатэмэ, урагъэблэгъэнщ. КъэпшхIами уи хьэлэлщ, къэпхьIами си Iыхьэщ!

Къуиижь ЦIыкIу, йоуэри, зыблрегъэх-зыкъыблрегъэхыж, зыри щыжамыIэкIэ дохьэ, нэхъыжьхэм я деж щIохьэри, гуп махуэ апщий яжреIэ - къызэхахыркъым; нэхъыщIыхэм я дежкIэ йокIуэкIри, гуп махуэ апщии яжреIэ - кърадзэххэркъым, пщафIэм ябгъэдохьэри къыIуахуж. Арати, а жэщми зи ныбэ изыр шхащ, зи ныбэ нэщIыр мышхэу гъуэлъыжащ.

Нэху къокI, пщэдджыжьым Къуиижь ЦIыкIу къотэджри мэжджытым макIуэ. Нэмэз нэужьым жэмхьэтыр къыдэкIыж пэтрэ Къуиижь ЦIыкIy япоув:

- Уей, жэмыхьэт махуэ хъун! - жи. - Фи былымыр дэнэ щыIэ?

- Дэнэ щыIэн? - жаIэ. - Ди пщIантэ дэтыжщ. Къэшын яухмэ ныдэтхунщ.

- НтIэ, - жи Къуиижь ЦIыкIy, - фи былымыр фи пщIантIэ дэтыжмэ, мыри фи Iэхъуэ башщи, хъер фхухъу! - жиIэри, езым хуэдитI хъу хьэмкIутIей башыр жэмыхьэт пащхьэм къыщыхитIэщ аби, къеуэри къыдэкIыжащ.

КъыдэкIыжри, фызыжь цIыкIум и Iэпэр иубыдри мис мы ди къуажэ хуэдэ гуэрым кIуэри, Iэхъуэ лIыщIэу хуежьэри, игъэунащ.

МодэкIэ жэмыхьэт къэнар зэхэупщIыхьыжри, Къуиижь ЦIыкIy и хьэмкIутIей башыр къыхэзычын къахэкIакъым; гъуо ягъаджэри Къуиижь ЦIыкIу и башым зыгуэри къыкIэлъыкIуакъым; унащхьэ чэзууэ кърахьэкIри зэзыпэсын ягъуэтакъым. Апхуэдэурэ Къалэжьым я былымыр къулейсыз хъуащ, гъавэр гъейм ихьащ. ЦIыxyp къулейсыз щыхъум, я щхьэ щIахьэри щIэкIащ. КъуажэкIэ дыдэм деж зы фызыжь цIыкIу щыпсэути, еплъщ-еплъри, зэкуэфэуэжащ, жи:

- Тобэ, тобэ, мы жылэр Къуиижь ЦIыкIy зэтриIыгъэу хэт и фIэщ хъунт! - жиIэри.

А фызыжь цIыкIум нэхъ губзыгъэ а жылэм къыдэкIакъым, жи. Иджырей Къалэжьыр а фызыжь цIыкIум къетIысэкIыжахэращ. Ар уи фIэщ мыхъумэ, Къалэжьыкум деж ит мывэжьым бгъэдэс фызыжь цIыкIум еупщI: сэ аращ жызыIэу зэхэсхар - къызэрызащамкIэ узощэж.

366. ИНЫЖЬ ЗЭШИЩЫМ Я ТАУРЫХЪ

У хуейм, уи фIэщ щIы, ухуэмейм, уи фIэщ умыщI, ауэ мыр къыщыхъуар иныжьхэмрэ цIыкIужьхэмрэ зэрытемыгъакIуэу щызэзауэ лъэхьэнэрщ. Еуэщ аби, жеIэ, мы ди къуажэжьым зы лIыфI дэст а зэманым Шэчэрокъуэ ШэчэркIэ еджэу. Шэчэрокъуэ Шэчэрым жылэр ихъумэт, жылэp игъэпсэут. Мис а зэманым мо Шэчэр аузым иныжьищ дэст, жи, щыри зы анэм къилъхуауэ. Былым щхьэрыуауэ къагъуэтмэ, къаубыдырти, яшхырт; цIыху хутыкъуауэ япэщIэхуэмэ, яубыдырти, яшхырт. Арат зэшищри зэрыпсэур. Я нэхъыжьым щхьибл фIэтт, якурытым - щхьитху, я нэхъыщIэм - щхьищ.

Иныжьищыр куэд щIауэ мы ди къуажэжьым къещэрт, арщхьэкIэ Шэчэрокъуэ Шэчэрым къыщышынэрти, къыдэуэфыртэкъым, Гъуэлъпагуэ шытx къытеувэурэ къаплъэ мэхъу: «Гъуамэр цIыхущ, бзаджагъэкIэ къыттекIуэнурэ диукIынущ», - жаIэрти, ягъэзэжырт. Мы дунейм теттэкъым, жи, а зэшищыр зыщышынэрэ зыпэмылъэщрэ " - иныжьи, благъуи, цIыхуи, Шэчэрокъуэ Шэчэрым фIэкIа. Шэчэрокъуэр илъэс хъурейм, зы мазэ закъуэ фIэкIа, къуажэм дэкIыртэкъым, жи, иныжьхэм а мазэ закъуэр къахуэщIэртэкъыми, зэгуэпырт.

А мазэ закъуэми Шэчэрокъуэ Шэчэр щIыдэкIырат: тенджызышхуэ гуэр щыIэти, жи, а тенджызышхуэм а мазэ закъуэм зы шыбз хакIуэпщIэ къыхэкIырти, хы Iуфэр ирахъуэкIт аби, хэпкIэжырт. Шыхэр зы къэмынэу пщIэгъуалэт, жи; хакIуэжьри, мазэм хуэдэу, къахэщт абыхэм. Шэчэрокъуэ Шэчэр абы ещэу арати, сыт ищIэми къыхуэубыдтэкъым - хакIуэр къиубыдамэ, хакIуэпщIэр абы и ужь къиувэнурэ къэкIуэнут.

Арати, еуэри, а мазэр къызэрыблагъэу Шэчэрокъуэ Шэчэрыр шэсри ежьащ:

- Сэ мазэкIэ сыкъэтынущи, а мазэм и кIуэцIкIэ къуажэм фыдэмыкI, фыдэмыкIынкIэ Iэмал имыIэ хъумэ, жьэпкъымкIэ фымыкIуэу мо тIуащIэмкIэ фыкIуэ! - жиIэри.- Мо Гъулъпагуэ шытх къыщхьэщыхьа дыщэ тхьэгъур флъагъурэ?

- Долъагъу.

НтIэ а дыщэ тхьэгъур дыщэ сом зэрыхъуу сэ сыкъэсыжынущ апщIондэхукIэ фысакъ!

Арати, еуэри, Шэчэрокъуэ Шэчэр кIыфIым хэту дэкIащ. Мыдреи иныжьищыр мэжалIэурэ тэмакъкIэщI хъури зэщыхьэжауэ, я жьэ къихь зэтратхъуэу Шэчэр Iуфэ Iусти, зы къуаргъыжь, танэ лIа къилъыхъуэу, ящхьэщылъэт пэтрэ, иныжь щхьиблым къилъагъури, дэпхъуеищ аби, къиубыдащ. Ишхыну щызэIуридзэм, къуаргъыр къолъаIуэ, жи:

- Уэ иныжь мыгъуэу жьыщхьэ мыгъуэжь хъун, сомышх: сэбэп сыпхуэхунщ.

- СыткIэ?

- Фи биижьыр къуажэм дэскъым, зекIуэ кIуащ: лъэныкъуищкIэ фекIуалIэм, зы фIэщIэмыкIыу, жылэр фи IэмыщIэ къихуэнщ.

Алыхь-алыхь, ди унэр алыхьым къибгъащ иджы! - жаIэри, къыщылъэтщ аби, къуажэм къыдэлъэдащ, жи.

Къуажэм къыдэлъадэщ аби, яхуэшхыр яшхри, пщэдджыжьышхэ иритщIыжынщ жаIэри, Шэчэрокъуэ Шэчэр и шыпхъуищыр яхьщ аби, Шэчэр ауз дэлъэдэжащ. Щхьибл зыфIэтым шыпхъу нэхъыжьыр къыпэщIэхуати, нэхущым деж ишхри, и Iэпэ ебзеижащ. Щхьитху зыфIэтым шыпхъу курытыр къыпэщIэхуати, дыгъэ къыщIэкIыгъуэм ишхри, и Iупэр къибзеижащ. Щхьищ зыфIэтым нэхъыщIэр къыпэщIэхуа хъунти, дыгъэр къызэрыщIэкIыу, ишхын мурадкIэ бгъэдохьэ. Зыбгъэдыхьар и щхьэц лъэныкъуэр дыщэплърэ адрей лъэныкъуэр дыщэхуу, езыр Iэхулъэхурэ набдзэ зытелъым я нэхъ дахэу - апхуэдэт, жи. Хъыджэбзым зэрыIуплъарауэ иныжьым и нихри иуфIыцIащ, делэ сохъу, жиIэри. Мо тIэпIыжу шха шынэхъыжьитIым иныжь жей ящIыну гъуэлъати, зыкъаIэтри, шынэхъыщIэм къыщIэнэкIащ, жи:

-Мыр делэ хъуаи! - жаIэри. - А зиунагъуэрэ, цIыху дахэ щыIэ? ЩыIэмэ, щыIэр е пшэрщ, е уэдщ: пшэрмэ, IэфIщ, уэдмэ, IэфIыншэщ. Айда, умыделэу шхэи, гъуэлъ!

- Уэлэхьи, сигу пымыкI. Абы нэхърэ фыз сщIынщи нэхъыфIщ! - щыжиIэм, и шынэхъыжьхэр къыщыдыхьэшхри загъэукIуриижащ:

- УзэрегуакIуэщ, къэзыхьар уэращ, - жаIэри. - УкъэмэжалIэмэ, деплъынщ уигу зэрыпымыкIым.

Иныжь жейр мазищ жейщ. НэхъыжьитIыр жеиху мыдрей тIyp хьэщыкъ зэхуохъу. Модрейхэр къэушыжрэ я нэ щIэIуэтыхьмэ игъащIэм иныжьынэ зытемыплъа ялъагъу: я шынэхъыщIэм цIыхубз щхьэц еухуэн, дыщэплъымрэ дыщэхумрэ зыуэ зэгуеухуанэ; езы цIыхубзым губгъуэ джэдгын къричурэ йопэм. НэхъыжьитIыр къотэджри я шынэхъыщIэм ней-нейуэ къоплъ:

- А гъуэгу мыгъуэм ежьа, мы пщIэр сыт?

ШынэхъыщIэм и щхьэ сэмэгур йоплъэкIри яхуогуфIэ. НэхъыжьытIыр зоплъыж:

- Мы тхьэмыщкIэм и щхьэ сэмэгум акъыл ирищIэри делэ хъуащ, - жаIэ.

Щхьибл зыфIэтыр къогубжь:

- Адэ папщIэу сэ сыфщхьэщытыху, делагъэ фэзгъэщIэнкъым! Гъэузи, гъэхъуж жыхуаIэращ, - жеIэри, пхъуэщ аби, нэхъыщIэм и щхьэ сэмэгур къыгуичри Шэчэр хидзэжащ: уIэгъэм яжьэ триудэри, «хъужынщ дыкъэсыжыху», - жаIэщ аби, нэхъыжьитIыр хъуакIуэщакIуэ ежьащ.

Иныжь щакIуэр мазищти мазищыр щрикъум, нэхъыжьитIыр къосыж, цIыху тIурытI зэкIэрыпхауэ я дамэм телъу. Къосыж, загъэпсэхури, я цIыху зырызыр яшх аби, адрей зырызыр шынэхъыщIэм кърат:

- Мэ, насыпыншэ, умэжэлIа хъунщ, зыр уэ шхыи, адрейр уи цIыхубзым егъэшх! – жаIэри.

- Ей, си къуэшыжьхэ, - жи нэхъыщIэм, - фэ фыкъэтыхукIэ, сэ шхын хьэлэмэт къэзгъэунэхуащ.

- Сыт иджыри къэбгъэунэхуар?

- Щыхьыл гъэварэ щыхьыл гъэжьарэ пшхыну куэдкIэ нэхъ IэфIщ мо цIыхул цIынэм нэхърэ.

- Еууей, мыбы и щхьэ ижь гуэрым акъыл ирищIэри зэкIуэкIащ! – жаIэри, мапхъуэр аби, и щхьэ ижьыр къыгуачри, Шэчэр хадзэж, уIэгъэм яжьэ траудэри ягъэгъуэлъыж.

Тхьэмахуэ докI, тхьэмахуитIи докI, иныжь нэхъыщIэр мэхъужри къотэджыж. НэхъыжьитIым иныжь жей ящIу щылъти, тIури иукIри, и фызыр и IэплIэм илъу къуажэм къихьыжащ.

- Си щыкъу щауэр дэнэ щыIэ? – жи.

- ЗекIуэ щыIэщи, зы тхьэмахуэкIэ къэсыжынущ, - къыжраIэ.

Тхьэмахуэ докIри, Шэчэрокъуэ Шэчэр къосыж. И шыпхъур лъхуэри щIалэ къилъхуати, «уи анэ дэлъхужьыр къокIуэж», - щыжаIэм, гущэпсыр къызэпиудри, пщIантIэм къыдэлъэдащ. Шэчэрокъуэ Шэчэр иныжьыкъуэм къеплъри игъэщIэгъуащ, жи:

- Мыр хэт и щIалэ емынэ? – жиIэри.

- Уи малъхъэ закъуэм срищIалэ пасэщ, - жи иныжьыкъуэм. – Епсыхыж, си анэ дэлъхужь! – жеIэри, лъэрыгъыпсыр еубыдри кърегъэпсыхыж.

- Укъэхъумэ, лIы ухъунщ уэ сэ слъагъур! – жиIэри, и щхьэфэм Iэ къыщыдилъэм, щIалэ цIыкIум и адэр къыкъуокI.

Ар щилъагъукIэ, Шэчэрокъуэ Шэчэрым и джатэр кърепхъуэт:

- А-а, си адэжьым и бийуэ си биижьым и къуэ! – жери.

Абдэжым и шыпхъу закъуэ къэнэжар унэм къыщIожри я кум зыкъыдедзэ, псори къызэрекIуэкIар къыхуеIуэтэж. И малъхъэми зыкъызэфIегъащIэ:

- ПызупщIащэрэт жыпIэмэ, мы зыращ къыпынэжари, къеуэ! – жи. – Хьэуэ жыпIэрэ, къуэш сыпхуэхъунщ, пщафIэ щIалэу уи я ужь ситынщ.

- Ерэхъу! – жеIэ Шэчэрокъуэ Шэчэрми, жэщибл-махуибл хьэгъуэлIыгъуэ яхуещI, иныжьыр зыщIэхуэн унэ хуегъэуври егъэтIысыж.

Мэпсэу иджы ахэр апхуэдэу – зэгурыIуэу, зэрылъытэу, зэдэтхъэу. Арати, йоуэри, илъэсыр докI аби, ежьэгъуэр къос. Шэчэрокъуэ Шэчэр зекIуэ кIуэн хуей мэхъу, зегъэхьэзыр. И малъхъэр къокIуэкIри къыпеубыд:

- Сыздэшэ, сэбэп сыпхуэхъужынщ, - жеIэри.

«НакIуэ-сыкIуэ!» - жаIэри зэщыкъу-зэмалъхъэр йожьэ: щыкъур шууэ, малъхъэр лъэсу, щыкъур малъхъэм ерагъкIэ дэхъу къудейуэ. КIуэм-лъейм, кIуэм-лъейуэрэ, нос тенджызми, шыбз хакIуэпщIэр къыхэкIарэ IуфэкIэ ехъуэкIыу ирохьэлIэ. Малъхъэр шыхэм я хэлъэжыпIэм деж тенджызым къыхотIысхьэ, щыкъур щэху цIыкIуурэ ябгъэдохьэ шыми, аркъэныр едзри хакIуэм пщIэхеупцIэ. ХакIуэр алъп лъэпкъти, йолъри, аркъэныр зэпеуд аби, хым холъэж. ЩыхэлъэжкIэ, иныжьыр къоуври, хакIуэр абы и IэплIэм йопкIэ. Иныжьым IэщIэкIынт ар - хакIуэ пщIэгъуалэр, чыцIым хуэдэу, и IэплIэм ису, щыщу-етхауэу къыхехри къыхокIыж. Шыбзри зэрыхэкIуапщIэу абыхэм я ужь къоувэри къакIэлъокIуэ.

Мы жылэшхуэм алъп хакIуэм шэсын къыдэкIыркъым. КъыщыдэмыкIкIэ, иныжьыкъуэр мэлъаIуэри яIех. Зей дамэкъуиблыр и кIэпкъ дэIуауэ щыбгъэдыхьэкIэ, алъпыр къопсалъэри къолъэIу:

- Си щIыб укъимытIысхьэ, сэ шы сыпхуэхъункъым, - жи, - сэ мы шыбзым сахэтын хуейщ. Абы нэхърэ ныщхьэбэмазэр къыщыщIэкIым зы кхъуэ кIэбдз къалъхунущи, ар убыди гъасэ, мис ар шы пхуэхъунщ. Ауэ умышэс щIыкIэ, мазэкIэ и анэм щIэгъэф, мазэкIэ хужьгъэ егъэшх, мазэ гуэркIи гъэхъуакIуи, итIанэ тенджызым хэгъапскIэ. Абы и ужькIэ дэни щытехуэ, укъигъэпцIэнкъым!

Арати, пшапэр зэхэуэри, мазэр зы къуэ гуэрым дэс хъунти, къыдэкIри вагъуэм яхыхьэжащ. Абы ирихьэлIэу зы пщIэгъуалэжь, лъхуэри кхъуэ кIэбдзу зы шыщIэ цIыкIу къилъхуащ, шэ тхъурымбэм ещхьу хужьрэ и сокур вындыкIэм хуэдэу фIыцIэу. Шэчэрокъуэ Шэчэр еплъри жиIащ жи:

- Плъагъурэ абы и сокур! - жиIэри. - Алъп жыхуаIэжыр мис аращ. - ЛIы сызэрыхъурэ арат сэ сызэщэкIуар, зи насып хэлъу къыщIэкIар уэращи, узот:угъурлы пхухъу!

Иныжьыкъуэм и шыщIэр мазитIкIэ и анэм щIегъэф, мазищкIэ хужьгъэ ирегъэшх, мазиплIкIэ егъэхъуакIуэр аби, ешэри тенджызым хегъэсыхь, къабзэу хегъапскIэри, уэсыщIэ къесам хуэдэу, къыхешыж. Шыр тенджызым къыхокIыжри зеутхыпщI;, абы зыщиутхыпщIкIэ, щIыр егъэхъей, абы къиIэта жьым бжей мэзыжьхэр ирещIыкI, абы псыуэ дрипхъеяр махуэ псокIэ уэшхыу къожэхыж. Арати, шым гъущыжыху зеутхыпщI-зеутхыпщIри, иныжьыкъуэм къыбгъэдохьэж:

- Уащхъуэ Мыващхъуэ КIанэ! - жи. - Уэ лIы ухъумэ, сэ шы сыпхуэхъункIэ! Ауэ уи къарур сыгъэлъагъу!

- Дауэ зэрозгъэлъагъунур?

Илъэс мин и ныбжьу зы жыгей ин къинауэ итт, жеIэ, абдеж, алъпым къиIэта жьыp пэмылъэщауэ. А жыгеижьым дежкIэ шым и кIэр еший, дэ ди Iэпэр зэрытшийм ещхьу:

- Мис мо жыгыжьыр плъагъурэ?

- Солъагъу.

- НтIэ, мис ар къипчмэ, лIы урокъу.

ЩIалэр жыгым йоIэри къыхуичыркъым. ИтIанэ шым жеIэ:

- Уэ лIы ухъун щхьэкIэ, си анэм зы тхьэмахуэ ущIэфын хуейщи, кIуэжи, щIэф. Сэ мыбдежым сыщыппэплъэнщ, - жи.

ЩIалэм къытредзэр аби, къокIуэж, шыбз пщIэгъуалэжьым тхьэмахуэ псокIэ щIоф - пщэдджыжьми щIэфу, шэджагъуэми шIэфу, пщыхьэщхьэми щIэфу. ШышэкIэ зигъэнщIа нэужь, егъэзэжри, жыгеижьым йоIэр аби, дунейр дэпсалъэу къреч. Къричам жыг лъабжьэм зы пхъуантэ фIыцIэшхуэ къыщIокI. Аp лъапэкIэ еуэрэ зэтриудмэ - зылI и фащэрэ зыш и фащэрэ дэлъу!

Шым, къыбгъэдохьэри, жиIэращ:

- Мыр, - жи, - си адэм и адэм и адэм и адэжым теса лIым и Iэщэ-фащэти, зыхуэмыфащэ пэщIэмыхуэн щхьэкIэ, мыбдеж щыщIитIати, зыхуэфащэм пэщIэхуащ. Айдэ маржэ, уэри зыхуапэ, сэри сыкъэхуапэ!

Иныжьыкъуэм Iэщэ-фащэр зыкIэрелъхьэ, ишри ехуапэр аби, мэшэсри, ари зы шу махуэу дунейм къытохьэ, жи, благъуэрэ иныжьу къытенар трегъэкъэбзыкIри, тхьэщэрыпхъуищым языр къехь аби, мис мы ди къуажэжьым къокIуэж.

Абы ищIар сэ слъэгъуакъым, зылъэгъуа бгъуэтмэ, еупщI, ауэ а щIалэм и къуэм и къуэм и къуэм и къуэм и къуэжыр уэрауэ жаIэ.

67. КЪУИИЖЬ ЦIЫКIУРЭ ИНЫЖЬ ЗЭШИЩЫМРЭ

Еуэрэ-еуэрэт, жи: къуажэ гуэрым зы нанэжь дэст, жеIэ, зы къуэ закъуэ иIэу. Къуэ закъуэм зэреджэр Къуиижь ЦIыкIут, къуий лажьэ имыIэ пэтми, зэрыбзаджэм щхьэкIэ фIащауэ. Къуиижь ЦIыкIу цIымбыкъыу шхэрэ махуэр зи кIыхьагъым баш иупсу куэбжэпэм щыс мыхъумэ, зыри ищIэртэкъым.

Арати, махуэхэм ящыщу махуэ гуэрым Къуиижь ЦIыкIу и анэр къыщохьэ:

- Къуиижь ЦIыкIуу къуиижь цIыкIу, - жи, - уэ махуэ еным баш боупс, пцIы боупсри къокIухь, дэ тшхын диIэжкъым: е хьэрычэт щIэ е лIыщIэу хуежьи, зыгуэр къэлэжь, арыншауэ узгъэшхэнкъым!

И анэжьым шху кхъуэщын игъэпцIати, къэлътмакъым ирегъэувэ, гъунэгъум къратауэ зы кхъуей хьэл яIэти, и гуфIакIэм къыделъхьэри къыщIокI, бжьыхьэкIапэм фIэдза я кIапсэшхуэри къадегъакIуэр аби, йоуэри къыдокI. КIуэм-лъейм, кIуэм-лъейурэ ПсыжькIэ еджэу зы псышхуэ хуозэри зэпрымыкIыфу къоувыIэ. Псы уфIэм джэгуу здыIусым маплъэри, щхьищ фIэту зы иныжь къакIуэу къэлъагъу. «Алыхь-алыхь, уэлэхьи, зы хъуагъэщагъэ дыхуемыкIуэмэ, мы къуэбэбжьабэм дыIэщIэкIуэдэнкIэ тIэу емыплъын!» - жеIэри, шху кхъуэщынымрэ кIапсэшхуэмрэ пшахъуэм щIетIэ, кхъуей хьэлыр мывэм хедзэр аби, и лъакъуитI зэтедзауэ мэтIысыж.

Арати, иныжьыр къос, псым къыIуогъуалъхьэри и псыхуэлIэ ирегъэкI: apгъeй хэсмэ, зыIурегъэлъадэ, джей хуэзэми, зыIурегъэмэракIуэ; ипщэкIэ къижым и нэр къышопкI, ищхъэрэкIэ блэжыр псыхьэлыгъуэщ. Иныжьым зегъэнщIри IукIыжыну щигъазэкIэ, Къуиижь ЦIыкIу кIэлъоджэ:

- Ей, гъуамэжь, къызэпрыкIи, мы псым сих! - жи.

Иныжьыр къызоплъэкIри - зыри илъагъуркъым. КъысфIэщIагъэнщ жиIэу щыIуигъэзыкIыжкIэ, Къуиижь ЦIыкIу гуэрыр кIэлъоджэ:

- Ей, къуэбэбжьабэжь, цIыxy къыщоджэкIэ щхьэ къомыгъазэрэ!

Иныжьым зыкъегъазэ, Iэдакъэ жьауэ ещIри къоплъэ:

- Уэ цIыкIужьейра къызэджэр? - жи.

- Сэращ ноджэр, - жи Къуиижь ЦIыкIу. - КъызэпрыкIи сих! СынызэпрыкIрэ укъизмыхыу усшхмэ-щэ?

- КъызэпрыкI закъуэ! Сэ силъ сщIэжыну сыкъэкIуащ.

- IyoxoIy!

- CoxoIy! Ди былымыр фхури фшхащ, къыфпэщIэхуэр дэфхыурэ ди жылэм цIыxy къыдэвнэжакъым, дядэр лъыщIэж нежьати, къигъэзэжакъым. Ар къыфхуэгъун фи гугъэмэ, фыкъопцIэ!

Иныжьыр Iэнкун мэхъу: «МыфIэкIа сурэт зимыIэм щхьэ игурэ и щхьэрэ зэтелъу пIэрэ?» - жи.

- НтIэ апхуэдэу думыгъэщI, - жи иныжьым, - хэтIэхэсэ дыгъэджэгуи, укъыстекIуэмэ, укъисхынщ, сыныптекIуэмэ, усшхынщ.

Къуиижь ЦIыкIу мэдыхьэшх:

- ХэтIэхэсэр шкIахъуэ джэгукIэщ, - жи, - шкIахъуэм яужэгъужащ, - жи, - жылагъуэм ябгынэжащ, - жи. - Абы нэхърэ къарууищкIэ дызэпегъауи, тIyp къэзыхьыр текIуауэ дыгъэщI.

- Ар дауэ?

- Зи дауэращи, уэ улIыр пэжмэ, мы щIым кIуэцIыпкIи, и куцIыр къиху!

Иныжьыр щIым кIуэцIопкIэ, кIуэцIопкIэри, иубэ мыхъумэ, зыри кърихуфыркъым.

- НтIэ мыдэ къаплъэт, хуэмыху! - жеIэр Къуиижь ЦIыкIуи, и шху кхъуэщыныр зыщIивам деж кIуэцIопкIэр аби, шхур къыдреупцIеи.

- Iэлоуэхь! - жеIэри иныжьым егъэщIагъуэ. - Уэлэхьэ, абыкIэ укъыстекIуам, - жи. - Иджы дауэ дызэпеуэнv?

- Еуэ, - жи, - иныжь, уэ улIыр пэжмэ, мы щIым уи Iэр хэгъэлъади, щIым и бынжэр къыхэлъэф!

Иныжьым и Iэ ижьыр щIым хегъэлъадэри, Iэбэрабэурэ зы хьэмыпIэ хъун зэхевыхь.

- Уэлэхьэ, къыхэзмылъэфыф! - жи. - Еуэт уэ!

- Уэлэхьи, сэ абы щхьэкIэ си Iэ ижьыр сымыуцIэпIын! – жеIэри Iэ сэмэгумкIэ пшахъуэм хоIэбэр аби, и кIапсэшхуэм и кIапэр

иIыгъыу къыхелъэф.

- Iэлоуэхь! - жеIэри иныжьым и жьэр къыyIpoxy. - Иджы дауэ?

- Зи дауэращи, уэ лIы урикъур пэжмэ, зы мывэ къащти, хуз аби, псыр къыщIэху!

- Уэ щIыи сыгъэлъагъут! - жи иныжьым.

Къуиижь ЦIыкIу мэIэбэ, мывэм хидза кхъуей хьэлыр къещтэжри, ехуз аби, шышыш жиIэу шэжыпсыр къыщIеху. Ар зылъагъу иныжьым и лъэгуажьэпэхэр мэкIэзыз.

- Еуэт, цIапIэжь, уэри плъэкIым дегъэплъыт иджы! - жи Къуиижь ЦIыкIу.

Иныжьым зы мыващхьэ къещтэри и нэхэр къыщихуауэ ехуз, арщхьэкIэ мывэм щIэмыт псыр къыщIэпхун? Иныжьым лъэгуажьэмыщхьэ зрегъауэри, къолъаIуэ:

- CумыукI закъуэ, - жи, - сыт ухуейми пхуэсщIэнщ!

- КъызэпрыкIи сызэпрых!

Иныжьыр кIэзызу Псыжь къыхохьэри и лъэгуажьэм къэмысу къызэпрокI. Къуиижь ЦIыкIуp и дэмэм трегъэтIысхьэри псым хохьэж. Бзу тесуи къыщыхъуркъым ар иныжьми, егъэщIагъуэ:

- Субхьон алыхь, - жи, - апхуэдиз зи лъэщэгъ уэ апхуэдиз щхьэ уи псынщIагъ?

Къуиижь ЦIыкIу дэхьэш, нэпцI зещI:

- УзмыпIытIын щхьэкIэ, зыптызоIэтыкIри аращ.

- ТIэкIу зыкъыстегъэхьэлъэт-тIэ!- жи иныжьым.

Къуиижь ЦIыкIу баш зэриупс и сэр кърехри иныжьым и дамэм xeIy.

- СопIытI мыгъуэр, зыстеIэтыкIыж! - мэкIий иныжьыр. Къуиижь ЦIыкIу и сэр къыхечыж.

Иныжьыр Псыжь зэпрокIри Къуиижь ЦIыкIу къригъэпсыхыжыну хуожьэ, модрейм идэркъым.

- Сыхь, - жи, - фи деж!

Иныжьыр магъ:

- Си къуэшхэр пшхынущ, - жи.

- Адэ дынэсмэ, абы и унафэри тщIынщ, - жи Къуиижь ЦIыкIу. - ЦIыxy хуэдэукъысхущIэкIмэ, я гугъу сымыщIынкIи хъунщ.

Иныжьхэм я унэр мывэ сэреишхуэт, жи, бзу лъэтар щхьэпрымылъэтыфу. Къуиижь ЦIыкIу иныжьыр куэбжэм деж къыщегъэувыIэри къопсых:

- КIуэ, - жи, - уи къуэшхэм хъыбар егъащIэ сыкъызэрыкIуамкIэ. ЕкIурэ-ещхьу срамыгъэблагъэмэ, ясщIэнури яжеIэ!

Иныжьыр дохьэжри и шынэхъыжьитIым лъэгуажьэмыщхьэ зэхурегъауэ:

- Дыунэхъужа мыгъуэщ! - жеIэри.

- Къэхъуар сыт?

- Иужь дыдэ тшха цIыкIужьейм и къуэр къэкIуащ.

- Пшэр хьэмэ уэд? - Я гурыIупсыр иракъух иныжьхэм.

- Чш-ш-ш! - жи нэхъыщIэм. - Ар зэхихмэ, дыкIуэдащ. Мыр цIыкIужьей къызэрыкIуэкъым: лъэдакъэкIэ шIым и куцIыр кърехури ебзеиж ...

НэхъыжьитIым я фэр покI.

- ХоIэбэри щIым и бынжэр къыхелъэф ..

ИныжьитIыр мэкIэзыз.

- Мывэр ехузри псыр къыщIегъэж!

ЗэшитIыр мэкIэкуакуэ.

- ГъущI гъэплъа IэдакъэкIэ къегъэшри шыкIэ закъуэкIэ уафэм докIуей.

- НтIэ уунэхъуну къытхуэпша! - жаIэри нэхъыжьитIыр къощхьэфауэ я шынэхъыщIэм. - ЛIо иджы тщIэжынур?

- ЦIыхугъэ къызахмэ, къызэлынкIэ хъунщ, жеIэ. Фыпежьи, зэрыхуэфащэкIэ къевгъэблагъэ!

ИныжьитIыр кIэкуакуэу докI. Зым щхьибл фIэту, адрейм щхьибгъу фIэту - иныжьитIым яку дэту Къуиижь ЦIыкIу ирагъэблагъэ хьэщIэщымкIэ.

- Мэл пхуэдукIын, бжэн пхуэдукIын - сыт нэхъ къапщтэрэ? - зыкъыхуагъэщхъ иныжьхэм.

Къуиижь ЦIыкIу и щхьэр егъэкIэрахъуэ:

- Уэлэхьи, сэ мэл-бжэнкIэ шха сымыхъун: вы ехъуа схуэвукI! - жи.

- Iay, вы ехъуа пшхыфыну?

- АбыкIэ сызэфIэкIмэ, фыгуфIэ!

Зэшищыр щIыбкIэ икIуэтурэ щIокIыж, выгъашхэр яукIри ягъавэ, лэгъупитIкIэ пIастэ хуащI. Махъсымэ кIадэ щIыгъужу Iэнэр къыхуаухуэри къыщхьэщоувэж:

- Шхэ, ди хьэщIэ лъапIэ! - жаIэри.

- Сэ сыщышхэкIэ си нэм лъы къытолъадэ, сфIызэхэгъуащэрэ фэри фыдэзгъакIуэм, дауэ хъужын?

Иныжьхэр щIожри мэзым зыщIагъапщкIуэ. Къуиижь ЦIыкIу хуэшхыр ешх, хуифыр ирефри къэнар мащэм ирекIутэж. Иныжьхэм къагъэзэжмэ - жьэм жьэдэплъхьэн щымыIэжу. Зэшищым загъэпщкIури, мэчэнджащэ. «Дауэ тщIым дауэ хъуну? - жаIэри. - Мыр къытхуинэмэ, зы мазэм ди мылъкур ишхынщ. ДывгъэvкI! Ныжэбэ зэрыжейуэ дывгъэукI!» - жаIэри зэгуроIуэ. Жэщ зэрыхъуу къауцыпIэ хуащI, Къуиижь ЦIыкIу ягъэгъуэлъыжри, щIыбкIэ икIуэтурэ иныжьхэр щIокIыж.

- Догуэ, цIыкIужьейр жейрэ мыжейрэ сыткIэ къэтщIэну? - жи нэхъыжьым. - Ар мыжея щIыкIэ дыщIыхьэмэ, дянэр тхуигъагъынкъэ!

НэхъыщIэрат цIыкIужьейр зыхьари, тезыру къытралъхьэри къагъакIуэ и жеикIэр кърагъэщIэну. Псы къыхущIихьа хуэдэ къыщIохьэри къоупщI:

- Сыт уи жеикIэ? - жери. - Ужейуэ дыкъыщIыхьэрэ укъэдгъэушмэ, жыдоIэри догузавэ.

- ЛIо си жеикIэр? - жи Къуиижь ЦIыкIу. - ЦIыху жеикIэу сожеи: сыIурихамэ, сыпхъэ дакъэжьщ, сыкъэушамэ, сысыринапщэщ. Сыпырхъыу зэхэфхмэ. фыкыщIыхьэ, сыпхъэ тыкъырмэ, си гугъу къэвмыщIу сывгъэжей!

Иныжьыр арат зыхуейри щIокIыж: ар зэрыщIэкIыжу, Къуиижь ЦIыкIу и пIэм зы пхъэ дакъэжь хегъэукIурие, шхыIэныр трепIэжри, езыр докIуейри бгыкъум къеплъыхыу къытотIысхьэж. Жэщ ныкъуэм деж лэгъупышхуэкIэ псы къагъэкъуалъэри къахь. ЩхьэгъубжэмкIэ къыдоплъри, пIэм пхъэ дакъэжь хэлъу щалъагъукIэ, цIыкIужьейр жеящ жаIэр аби, мэгуфIэри псывэ лэгъупыр къытракIэри, щхьэж и занщIэр и гъуэгуу мэзым щIолъэдэж, лIа нэужь къэдгъэзэжынщ жыхуаIэу. Къуиижь ЦIыкIу, зыхуеиххэрати, къохыжри мэгъуэлъыж.

Нэху мэщри иныжьхэр плъакIуэ къокIуэж. ХьэщIэщым къыщIохьэри - цIыкIужьейр къэушащи, пырхъыжу хэлъщ. Ягу фIы щыщIэнт иныжьхэм! КIэкуакуэу щхьэщохьэ цIыкIужьейми:

- ПщэдджыжьфIохъу апщий! - жраIэ. - Дауэ ужея, зиусхьэн?

Къуиижь ЦIыкIу къызэщоу, и нэм щIоIуэтыхьри къахоплъэ.

- Е уанэ мыгъуэр тезылъхьэн, - мэхъурджауэ Къуиижь ЦIыкIу, - апхуэдэ лей хьэщIэм ирах хабзэ! Щхьэгъубжэри бжэри къэвгъэбыдэщ аби, сыщIэбэмпIыхьащ, пщIэнт Iэпсыр къыспыжу сыхэлъащ. Флъагъурэ мы си пIэр зэрыпсыф!

Иныжьхэр зоплъыж: е зи унэр кIуэдын, а псывэ лэгъупыр пщIэнтIэпсу фIэкI зыщымыхъуам дауэ уеплърэ жыхуаIэу.

Зэшищыр зэхотIысхьэжри зочэнджэщ: «Дауэ тщIым дауэ хъуну? - жаIэри. - Е дэбзэджэкIынщи, дыукIынщ, е дыкъищIэнщи, дызэтриукIэнщ. Девгъауи, ныжэбэ пхъэ дакъэжь зэрыхъуу, джатэкIэ дывгъэупщIатэ!» - жари зэгуроIуэ. Жэщ хъуху я джатэхэр ялъри мывопцIи дадзэж, жэщ зэрыхъуу хьэщIэр ягъашхэри ягъэгъуэлъыж. Иныжьхэр зэрыщIэкIыжарауэ, Къуиижь ЦIыкIу аргуэру и пIэм пхъэ дакъэжьыр щIегъэукIурие, езыр бгыкъум докIуейри къеплъыхыу тотIысхьэж.

Арати, жэщ ныкъуэр мэхъу. Жэщ ныкъуэр зэрыхъуу зэшищыр щхьэкъубжэмкIэ къыщIоплъэ: цIыкIужьейр пхъэ дакъэжь хъуауэ хэлът. Я псэр дзапэкIэ яIыгъыу зэшищыр къыщIохьэри пхъэ дакъэжьыр джатэкIэ яупщIатэ цIыкIу-цIыкIуу. ЯупщIатэри, щхьэж и занщIэ и гъуэгуу, мэзым щIолъэдэж, цIыкIужьейр лIэху дыщIэсынщи, къэдгъэзэжынщ жыхуаIэу.

Къуиижь ЦIыкIу, зыхуеиххэрати, къохыж, и пIэр егъэкъэбзэжри мэгъуэлъыж. Нэху къокIри иныжьхэр лъапэпцIийуэ къыщIохьэ хьэщIэщым: цIыкIужьейр къэушауэ хэлъщ.

- ПщэдджыжьфIохъу апщии, зиусхьэн! - жаIэ. - Дауэ нэху укъекIа?

Къуиижь ЦIыкIу къызэщоури, и нэм щIэIуэтыхьурэ, къахоплъэ, къохъурджауэ:

- Е уанэ мыгъуэр тезылъхьэн, - жи, - апхуэдэ лей хьэщIэм ирах хабзэ: нэху щыху бжьыдзэм сагъэжеякъым, сызэхашхыхьащ!

Иныжьхэр зоплъыж: е зи унэр кIуэдын, джатищыр бжьыдзэу фIэкIа зыщымыхъуам удэджэгурэ уэ жыхуаIэу. ИтIанэ зэшищми зэуэ лъэгуажьэмыщхьэ зыкърагъауэри къолъаIуэ:

- Зиусхьэну ди хьэщIэ лъапIэ, мылъкуу диIэ псор удот, домыукIыу кIуэж закъуэ! - жаIэри.

- Хъунщ, - жи Къуиижь ЦIыкIу, зыхуейр арати. - Апхуэдизу фыщылъаIуэкIэ, фи шыгъупIастэм и хьэтыр слъагъунщ, ауэ фи дыщэр къэпищу, фи дыжьыныр къэпиблу, фи ахъшэ хужьыр къэпибгъуу фязым къытефлъхьи, севгъэхьыж, фыкъызэлыну фыхуеймэ!

- Уэращ къэзыхьари уэ хьыж! - жаIэри я шынэхъыщIэ гуэрым къытракъуэ.

Я дыщэр къэпищу, я дыжьыныр къэпиблу, я ахъшэ хужьыр къэпибгъуу шынэхъыщIэм трапхэ, Къуиижь ЦIыкIу абы къытрагъэтIысхьэжри, къыдагъэкIыж.

- КхъыIэ, зыкъыстумыгъэхьэлъэ зэ хуэдэу! - жиIэурэ къехьыж иныжь делэм.

Къуажэбгъум къэсыжауэ къегъэувыIэри, Къуиижь ЦIыкIу къопсых:

- Сэ сыдыхьэжынщи, Iуэхур дянэм гурызгъэIуэнщ, - жи, армыхъумэ зэрымыщIэкIэ укъилъагъумэ, уIэщIэкIуэдэнкIэ хъунщ.

Къуиижь ЦIыкIу къыдохьэжри Iуэхур и анэм хуеIуатэ, иныжьым зэрызыкъригъэлъагъун хуеймкIи къегъэIущ аби, итIанэ, махъшэ хуэдэ, и IумпIэр иIыгъыу иныжьыр къыдешэ, хьэ лъакъуиплI зрегъэщIри, унэм щIешэр аби, хьэлъэр къытрех.

- TIыс, иныжь, уеша хъунщ, - жеIэри егъэтIыс, и анэм йоджэри къыщIешэ. - Умыгубжь, дянэ! - жи, - мы иныжьыр си ныбжьэгъуу аращ, тIэкIу дегъэдзакъэ!

Нанэжьым и нэщхъыр уфауэ къехьри шей къытрегъэувэ. - Уа, дянэ, дэ шейкIэ шха дыхъунукъым, - жи Къуиижь ЦIыкIу, - лы тхуэгъажьэ!

- Тхьэ, лы димыIэж! - жи нанэжьым. - Ауэ зы иныжьыкуэ къытхуэнэжащи, иджыпсту фхуэзгъэжьэнщ.

Ар зэрызэхихыу, самышх щIыкIэ жыхуиIэу, иныжьыр къыщолъэтри цIытхъытхъ! - Я бжэ блыпкъыр хеуд аби, макIуэ-мэцIыв, щIопхъуэж. Хьэчэхьэпсэу здэжэм, зы бажэжь ЦIыкIу къыхуозэ:

- Мыр слlо, иныжь, хьэчэхьэпсэу уздэжэр дэнэ? - жи.

- Къуиижь ЦIыкIу сишх пэтащ, - жи иныжьым. - ЕрагъкIэ сыкъыIэщIэкIауэ сокIуэж.

- Сыту уиныжь делэ уэ! - жи бажэм. - Къуиижь ЦIыкIу уи лъэджажэм къэсыркъым, дауэ уэ абы узэришхынур? Утеувэм, хьэндыркъуакъуэм хуэдэу, упIытIынущ; уепщэм, бжэныцрэ хьэцыпэу I уебгъэхынущ!

- Пэжуи?

- Пэжу!

- Уащхъуэ Мыващхъуэ КIанэ, дэ абы къыдищIар хуэзмыгъэгъун - жиIэри къигъэзэжащ. - Хьэндыркъуакъуэм хуэдэуи сымыпIытIын, бжэныцрэ хьэцыпэуи Iуезмыгъэхын: зыIурыздзэнщ аби, сшхынщи сыхэхьэжынмэ!

Бажэжь цIыкIури абы бгъурыту къожэ, Къуиижь ЦIыкIу зэрашхым еплъыну.

Къуиижь ЦIыкIу унэм щIэплъри, ар щилъагъум, щIэжри япежьащ:

- А си шыпхъу цIыкIу, а си Iущ цIыкIу, иныжь делэр къэбгъэпцIауэ къысхуэпшэжу ара? - жиIэри.

- А емынэр си унэм ихьэщ, мыр мыбы и шыпхъу пцIыупсу къыщIокIри! - жиIэщ аби, иныжьыр къелъэпауэри, бажэжь цIыкIур хьиру щIихуащ, езым игъазэри бауэбапщэу я пщIантIэ дэлъэдэжащ:

- Уэихь! - жиIэри. - Уэихь!

- Сыт аргуэру къэхъуар? - жаIэри шынэхъыжьитIыр къыщIож.

- ЦIыкIужьейм иныжьил яшхыу къыщIэкIащ, иджы дишхыну къокIуэ!

- Емынэр ди унэм ихьэщ! Хьайдэ маржэ, мы щIыпIэр дывгъэбгынэ: дэ дишх мыбы щыIэжу къыщIэкIынкъым! - жаIэри, я мылъкуи я щIапIи къанэу щIэщтэри, хэкум икIыжащ.

Къуиижь ЦIыкIурэ и анэмрэ Iэпхъуэри иныжь зэшищым я унэм щIэтIысхьауэ ноби ныжэби щIэсщ. Къуиижь ЦIыкIу хъаным и пхъур къишэри бынунагъуэшхуэ хъуауэ матхъэ-машхэри мэпсэу, ауэ зыдэс къуажэм и цIэр сщыгъупщэжащ. УкIуэ хъумэ, сэлам схуехыж.

68. ТУМЭН УАСЭ АПЭСЫ

Еуэрэ-еуэрэт, жи: мис мы ди къуажэжьым хуэдэ зы къуажэфI гуэрым дэст, жеIэ, зы лIы бэлыхь, и унагъуэ исыжу. Мэш ищIэмэ, къехъулIэрт, Iэщ игъэхъум, хуэбагъуэрт. Гузэвэгъуэ къэхъуамэ, шэсырти, жылагъуэм яхыхьэрт, гуфIэгъуэ къэхъуами, и цIыхугъэ Iыхьэ иIыгъыжт. Фыз иIэти, фызыфIт, пхъу иIэти тхьэIухуд нэ закъуэт, ауэ къуэ закъуэ иIэти, сыт ищIами, цIыxy хуэхъуртэкъым: еущиемэ, сэмэгумкIэ ихьэрти, ижьымкIэ икIыжырт; ешхыдэмэ, ижьымкIэ ихьэрти, сэмэгумкIэ икIыжырт; къэгубжьрэ иубэрэжьмэ, узыр зэрыхэвыкIыжу, псори щыгъупщэжырт.

ЛIы бэлыхьым и къуэ закъуэр щыхуэмыгъасэм, и пыIэжьыр игъэтIысри ечэнджэщыжащ, жи:

- Ярэби, си пыIэжь, мыхъур щыхъуж, ямыщIэри зыщIэ, мы си щIалэ делэм сытыр и Iэмал, сытыр и бгъэдыхьэкIэ? Ижь зыхузощIри зэхищIыкIыркъым, сэмэгу зыхузощIри гурыIуэркъым - сIэщIэукIэнкIэ сошынэ.

Ар къыщыхъуар зэман жыжьэт, жи, абыхэм щыгъуэ пыIэхэри псалъэу щытагъэнти, лIы бэлыхьым и пыIэр къэпсалъэри, къыжриIащ мыпхуэдэу:

- ЛIы бэлыхьу лIы бэлыхь, - жи, - а уи къуэ закъуэр уэркIэ гъэса хъунукъым.

- АтIэ хэт зыгъэсэнур?

- Илъэс лIыщIэу ты!

Къуажэ гуэрым дэст, жеIэ, ТэнащыкъуэкIэ еджэу зы лIы хъарзыни, абы иритыну мурад ещI. Мэшэс, и къуэ закъуэр и ужь ирегъэувэри докI. КIуэм-лъейм, кIуэм-лъейурэ, дыргъыпс лъэмыжым нэсауэ къызэплъэкIмэ - и къуэ закъуэр бгъуэтмэ къащтэ! Къигъэзэжри жыг щIагъ гуэрым жейуэ щIэлъу къигъуэтыжащ.

- А хыпIым я кум къыдэкIа! - жиIэри, и пэ иригъэувэщ аби, Урыхужь зэприхури Тэнащыкъуэм деж ихуащ:

- Мыр лIышIэу cIых! - жиIэри. - ИлъэскIэ гъэлажьи, къилэжьаIами нети, нэутIыпщыж.

Тэнащ и къуэр цIыхуфIыщэ хъунти, и ныбжьэгъум и къуэ закъуэм тримыундагъуэурэ илъэскIэ иIыгъащ. И ныбэ изу игъашхэу, и фэм хуэфIу ихуапэу, джэгу къэхъумэ, игъакIуэу... Апхуэдэу илъэскIэ игъэхьэщIэщ аби, лIыщIапщIэ хуэдэу дыщэ тумэни къритри къигъэкIуэжащ.

Ар щилъагъум, лIы бэлыхьым и пыIэжьыр щхьэрихри, и пащхьэ къригъэтIысхьэщ аби, аргуэру ечэнджэщащ:

- Ярэбийуэ си пыIэжь, мыхъур щыхъуж, ямыщIэр зыщIэ, зыщIэри зэупщIыж, си къуэ закъуэр илъэс лIыщIэ къикIыжащи, дауэ хъум дауэ хъуну? - жиIэри.

ПыIэжьым жеIэ:

- ЛIыщIапщIэу къихьар къеIыхи, езым илъагъуу Урыху хэдзи, зэрыхъур плъагъунщ! - жери.

ЛIы бэлыхьыр йоупщI и къуэ закъуэм:

- ЛIыщIапщIэу сыт къэпхьа, си щIалэ?

- Дыщэ тумэн.

- Мыдэхьыт-тIэ! - жери, къыIех аби, зегъэкIэрахъуэри дыщэ тумэныр Урыхужь хедзэ.

И къуэ закъуэр и пащIэкIэ щIогуфIыкIри йожьэж. ЛIы бэлыхьыр аргуэру, и пыIэжьыр щхьэрех аби, йочэнджэщ:

- Плъагъурэ зэрыхъуар! - жи. - 3ыри къикIакъым. Ар дауэ?

- Уи къуэ закъуэм щай и мыуасэу зы тумэн къихьати, къызыхэкIам хэхьэжащ. Уи къуэ закъуэр лIы хъуну ухуеймэ, тумэн уасэ апэсы къыщилэжьын гъакIуэ!

- Дэнэ згъэкIуэн?

- Ботэщэй Абазыкъуэм деж гъакIуэ.

ЛIы бэлыхьыр мэшэсри, и щIалэ закъуэр Ботэщэй ешэ, Абазыкъуэм деж:

- Сэлам алейкум, Абазэ и къуэжь! Уэ алейкум сэлам, лIы бэлыхь! Еблагъэ!

- ФIым дыхуиблагъэ! - жи лIы бэлыхьым. - Ярэби, Абазыкъуэжь, мы щIалэ закъуэр илъэс лIыщIэy схуэщтэ!

- Ерэхъу, къэгъанэ.

- ИлъэскIэ гъэлIыщIи, къилэжьIами ныIэщIэлъхьи, нэутIыпщыж.

ЛIитIыр зэгурыIуэщ. Iэгулъэ, зэхуеуэжри зэбгъэдэкIыжащ. ЩIалэ закъуэр лIыщIэу къонэ. Абазыкъуэри йогупсыс: «Уэлэхьи, мы лIы бэлыхьым и къуэ закъуэр гугъу езгъэхьмэ, и жагъуэ хъунмэ! Мыр къыщIишар сигъэунэхуну арагъэнщи, цIыхугъэншэу сыкъыхущIэкIынкъым», - жиIэри щIалэжьыр илъэс енкIэ игъэфIащ, игъэтхъащ, дыщэ тумэни къыIэщIилъхьэщ аби, къигъэкIуэжащ.

- ЛIыщIапщIэу сыт къуата, си щIалэ закъуэ?

- Дыщэ тумэн.

- Мыдэ къащтэт-тIэ! - жеIэри, Дыщэ тумэныр къыIехыр аби, зегъэкIэрахъуэри Урыхужь хедзэ.

Ар зылъэгъуа и къуэ закъуэр и пащIэкIэ щIогуфIыкIри джэгуакIуэ иожьэж. ЛIы бэлъыхьым аргуэру и пыIэжьыр зыщхьэрех, и пащхьэм кърегъэтIысхьэжри йочэнджэщ:

- Сытыр си Iэмал, дауэ тщIымэ, дауэ хъуну? - жеIэри.

- Уи къуэ закъуэм сыт къилэжьыфа? - жи пыIэжьым.

- Щай и мыуасэу дыщэ тумэн.

- НтIэ, Аргудан уи ныбжьэгъужь дэс?

- Дэсщ.

- НтIэ, мис абы деж гъакIуэ илъэс лIыщIэу.

ЛIы бэлыхьым и къуэ закъуэр къреджэ:

- Еуи, си щIалэ, Аргудан дэс си ныбжьэгъужьым деж кIуэи, илъэскIэ хуэлIыщIи, къэкIуэж! - жери.

ЩIалэжьыр лIыщIакIуэ здэкIуэм щагъафIэ-щагъатхъэу есати, гуфIэри, кIыфI зэхэту къэтэджщ аби, кIуащ Аргудан:

Мыращ, си адэм и ныбжьэгъужь, си адэм илъэс лIыщIэу сыкъыпхуигъэкIуащ, - жиIэри.

- Си ныбжьэгъужьым и Iуэхухэр дауэ щыт?

- Алыхьым узэрелъэIунщ.

Ныбжьэгъужьыр тIысри гупсысащ: «Уэлэхьи, си ныбжьэгъужьыр лIыщIапщIэ хуэмыныкъуэ! Сэ сощIэ ар къыщIигъэкIуауэ зыхуейр!» - жиIэри, щIалэжьыр ириджэри, хьэнцэ къритащ:

Пщэдджыжьышхэ ушхэн уи гугъэмэ, кIуэи, си шэщри, си бори, си чэтри къэтхъуи, IэщIэлъын яхуиудэж! - жиIэри.

ЩIалэжьым хьэнцэр къыIихри, шэщыр къитхъуу уващ, арщхьэкIэ емысар лэгъупэжь хъурэ: щIалэм чэтыр къэтхъун щиухам, шэджагъуэ нэблъгъати, шэджагъуашхэ ягъашхэри, мэз ягъэкIуащ. Мо игъащIэм мэз мыкъуaм пхъэгулъэ къишэу къэкIуэжыху жэщ ныкъуэ хъуати, пщыхьэщхьэшхэр фIэкIащ жаIэри ямыгъашхэу ягъэгъуэлъыжащ. Апхуэдэу и кIэтIий и вакъэпсу ягъэлажьэм, къилэжьам нэхъыбэ кърамыгъэшхыурэ, щIалэжьыр Iуэхум хагъэгъуэзащ, ауэрэ лэжьакIуэфIи хъури, илъэсыр дэкIа нэужь, и адэм деж къагъэкIуэжащ.

- УкъэкIуэжа, си щIалэ закъуэ! - къьшожьэ лIы бэлыхьыр.

- СыкъэкIуэжащ, дядэ.

- Сыт къэблэжьыфа?

- Апэсы.

- Мыдэ къэхьыт-тIэ! - жиIэри, апэсыр къыIихщ аби, зигъэкIэрахъуэри, Урыхужь хидзэну щыхуежьэм, и къуэ закъуэр пхъуэри къыIэщIичыжащ:

- Хозгъэдзэнкъым! - жиIэри. - Сэ илъэс псом си кIэтIийр си вакъэпсу къэзлэжьа тIэкIур уэ псым щIыхэбдзэнур сыт?

И адэр гуфIэри къыщIыхьэжащ, и пыIэжьыр щхьэрихщ аби, и пащхьэм къригъэтIысхьэжри, Iуэхур зэрыхъуар жриIэжащ. ПыIэжьри къопсалъэри мэгуфIэ:

- Уи къуэр лIы хъуащ, - жи. - Тумэн уасэ апэсы къылэжьащ. Къыхуэши, гъэтIысыж. Уигу мыныкъуэу зыхэгъэкIи, гъэтIысыж, си Iуэхущ иджы ар шхын щхьэкIэ лIэмэ!

ЩIалэ закъуэм хъыджэбзыфI къыхуашэри, зыхагъэкIын щхьэкIэ унэ щыхуащIым, тумэн уасэ апэсыр унэ лъабжьэм щIрагъэубыдащ, жи. Иджы матхъэ-машхэри ди къуажэкIэм деж щысщи, умыщхьэхмэ, кIуэи плъэ!

69. ЗИ НЫСАЩIЭР НЭЩАНЭ УАПIЭ ЗЫЩIАМ КЪЕХЪУЛIАР

Еуэри, жеIэ; зы щIалэ пхъашэ щыIэти, хъыджэбзым я нэхъ дахэм лъыхъури къыдэкIуащ. КъыдэкIуэри, щауэр щыщIыхьэжа жэщым нысащIэр блыным ирегъэувалIэ, и Iэлъыныр къыIэрехри и дыщэ пыIэм трегъэувэ; езыр къокIуэтыж, и шабзэр къызэфIедзэри, мауэр аби, шабзэшэр Iэлъыным емыцырхъыу ирегъэдз. НысащIэр къызэфIомахэ.

ЕтIуанэ жэщми апхуэдэу ещI, ещанэ жэщми ещI ... Жэщ къэсыхукIэ апхуэдэу ещI. НысащIэр шынэ-гузавэурэ мэжэщI, Iей мэхъу.

Арати, нысащIэр Iей зэрыхъум гуащэм гу лъетэри къоупщI:

- Щхьэ уткIурэ, си тIасэ, уигу дримыхьрэ, хьэмэрэ усымаджэ?

- Си гуи фрохь, - жи нысащIэм, - сымаджэ лажьи сиIэкъым, уигу умыгъэныкъуэ!

Тхьэмадэм Iэзэшхуэ къешэри кърегъэплъ - лажьэ иIэу къахуэгъуэтыркъым. Щымыхъужыххэм, уд къашэри кърагъэпсалъэ:

- Уэ къофыкIыр гурыгъу узщ, - жи удым, - нэгъуэщI лажьэ уиIэкъым. Уи гурыгъур къызжепIэмэ, сэбэп сыпхуэхъуфынкIи хъунщ.

НысащIэм зыкъеумыс:

- СыкъызыхэкIами гуныкъуэгъуэ щызиIэкъым, сыкъызыхэхьами лажьэ яIэкъым, - жи. - СИ лIым нэщанэ уапIэ сищIащи, жэщ къэскIэ зэ солIэ, зэ сыкъохъуж. Делэ сыхъуным сынэсащ.

- Дауэ?

- Си Iэлъыныр си щхьэм къытрагъэувэри и шабзэшэр абы ирегъэдз.

- НтIэ сэ пхухезгъэнэнщ ар, - жи удым. - Ныжэбэ къыщIыхьэжрэ апхуэдэу ищIыну щыхуежьэкIэ, умыукIытэу жеIэ: уэ лIыгъэ уиIэр пэжмэ, фыз пащхьэм зыщомыгъэщIагъуэу, Нэгъуей Нэф уи шабзэр дэдз! - жыIи.

ТхьэигъэпсэукIэ зэбгъэдэкIыжри, а жэщым лIыр къэкIуэжу Iэлъыныр и щхьэм къыщытригъэувэм, нысащIэм Iэлъыныр къищтэжри зыIэрилъхьэжащ:

- Уэ улIыр пэжмэ, фыз пащхьэм зыщомыгъэщIагъуэу, Нэгъуей Нэф дэдз шабзэ! - жиIэри.

- IoxoIy! - жиIэри къэуIэбжьащ лIыр. - Ар уэ щыжыпIакIэ, сэ Нэгъуей Нэф си лъэрыгъыпсым щIэлъу къыпхуэзмыхьауэ мы уи лэгъунэм сыкъыщIыхьэжынкъым! - жери, шэсщ аби, ежьащ.

Ежьэри, кIуэм-лъейм, кIуэм-лъейурэ, Къэбэрдейр щIищыкIри КIахэм нэсауэ, къуажэ гуэрым ибгъукIэ Iуащхьэ щытти, а Iуащхьэм лIы гуп тесу къилъэгъуащ.

- УэршэрфIохъу апщий! - жери ябгъэдохьэ гупым.

- Упсэу апший, еблагъэ!

- Ярэби, Нэгъуей Нэф къызолъыхъуэ, и хъыбар зэхэфхауэ пIэрэ?

- Нэгъуей Нэфи къыпхуэдгъуэтынщ, еблагъэ! - жери зы нэ лъэныкъуэ гуэрым и хьэщIэщым щIешэ. - СыткIэ ухуейт Нэгъуей Нэф? - жи.

- Си фызым и щхьэм и Iэлъыныр тезгъэувэурэ си шабзэшэр ирезгъэдз си хабзэти, «уэ улIыр пэжмэ, Нэгъуей Нэф уи шабзэр дэдз!» - жери къызэщащ. Сэри тхьэ хуэсIуащ Нэгъуей Нэф си лъэрыгъыпсым щIэлъу хуэсхьынуи, аращ сыщIыхуейр, - жи. - Ар хуэзмыхьауэ си лэгъунэм сыщIыхьэжынукъым.

- Iay, апхуэдэу тхьэ яIуэрэ! - жи бысымым. - Уэ нэхъ хахуэ щымыIэу угугъэныр делагъэщ. "

- Делагъэ-губзыгъагъэми, сэ ар сымыгъэзащIэу гъэзэж сиIэкъым, - жи хьэщIэм.

- НтIэ, лIы ищIэн тхьэм уигъащIэ: Нэгъуеи Нэфыр сэращ, - жи бысымым.

- Уэ у-Нэгъуей Нэфыр пэжмэ, накIуи шабзэ здэдгъэдз. НакIуэ-сыкIуэ жаIэри Iуашхьэм ягъэзэж.

ХьэщIэм и шабзэр дрегъэуейри, зы сыхьэт ныкъуэм шабзэшэр къохыж.

Бысымым и шабзэр дрегъэуейри, и хьэщIэр ешэж: - НакIуэ, - жи, - абы къигъэзэжыху, дедзэкъэнщ!

Йоуэри гъэлъэхъу тIущIэ ирегъэукI, ар халъхьэри ягъавэ, гупу зэхотIысхьэри мэлыр яшх, махъсымэ йофэ, мэхъуахъуэ, уэрэд жаIэ. Гъэлъэхъур шхын яуха нэужь, лIыхэр зэрогъэтэджри, Iуащхьэм ягъэзэж. Зыгуэрым къыхедзэри хъыбар кIыхь къажреIэ. Х ьыбарыр и кIэм щынэсым ирихьэлIэу Нэгъуей Нэф и шэр къохыжри Iуащхьэ пэнцIывым «зыу-у!» жиIэу зыкъыхесэж.

- АбыкIэ укъыетекIуащ, - жи лIы пхъашэм. - Иджы нэщанэ дегъауэ!

- Алыхь-алыхь, жыпIа закъуэ! - жери Нэгъуеи Нэф унафэ ещI:

- Мы Iуащхьэ щыгум зы пкъо щыхэфтIэ! - жери.

Пкъор xaтIa нэужь, Нэгъуей Нэф и хьэщIэм мастэ кърет.

- Мы пкъом дэкIуеи, уэ узыхуей дыдэм деж щыхэсэ мы мастэр, и нэр дэгъэзеяуэ, - жери.

ЛIы пхъашэр пкъом дожейри, мастэнэр дэгъэзеяуэ пкъо натIэм и кум деж щыхеIу.

Нэгъуей Нэф гупым къажреIэ:

- Мыбы шитI къэкIуэнущи, факIэлъыплъ: дэтхэнэр мастэнэм икIми дэтхэнэр хуэмызэу блэкIми фигу ивубыдэ! - жери, езы тIyp мэшэсри, зы теуэгъуэфI якIу аби, мэзым къыхоувэ, къауэр хэтми гупым ямылъагъун хуэдэу.

Пхъэидзэ ящIри, Нэгъуей Нэф япэ уэгъуэр къылъос. КъызэфIедзэри къеутIыпщ и шэри шабзэр ирелъхьэж.

ЕтIуанэ уэгъуэр лIы пхъашэм лъысатн, къызэфIидзэри и шэр къиутIыпщащ.

- Уэ ухьэщIэщ, иджыри зы шэ дзыж! - жеIэ Нэгъуеи Нэфи, хьэщIэр етIуанэу къегъауэ.

- Уи лэгъунэм щIэсым и хьэтыркIэ иджыри зы шэ утIыпщыт-жери ирегъэутIыпщ.

Iуащхьэм къагъэзэжри зэрыхъуам щIоупщIэ.

- Уэлэхьи - жаIэ, - япэ щIыкIэ зы шэ емынэ къакIуэри, мастэр имыгъэхъейуэ, мастэнэм икIамэ; абы и ужькIэ шищ къэкIуати, гъунэгъуу бгъэдэмыхьа!

- Ягъэ кIынкъым, сыуэщхъуами, - жери, и хьэщIэр имыгъэукIытэу къешэж.

Жэщ хъущ, хэгъэрейхэр зэбгрыкIыжри, хьэщIэмрэ бысымымрэ къызыбгъэдэнэжа нэужь, Нэгъуеи Нэфым кърегъажьэ и хъыбарыр.

- Сэри си щIалэгъуэм сигурэ си щхьэрэ зэтелъу щытащ, жи, - сэ схуэдэ мы дунеижьым темыт сфIэщIу. Мис апхуэдэу дыделэ защIэу зэшибл дыхъурт дэ, шыпщэрыкIкIэ дыпсэууэ. Арати, йоуэри, махуэ гуэрым ди зэуапIэм зы гуимэ мыцIыху гуэр нохьэ. Тхуэмыгъуэтыр къэдгъуэтакъэ жыдоIэри щIэмыхьэ-щIэмынэу дыкIэлъокIуэ зэшиблыр: гущхьэIыгъыр дыубыдынщи, тшэнщ; исыр цIыхубз щIалэмэ, ди шынэхъыжьым фызу еттынщ, витIыр пшэр хуэдэщи, тшхынщ, жыдоIэри дигу догъэфI.

Ауэрэ гуимэр хуей гуэрым йохьэри къоувыIэ. ГущхьэIыгъыр лIыжьу, гум исыр фызыжьу къыщIокI. Ягъэ кIынкъым, витIри гъуэгупэ былыму Iейкъым жыдоIэри, дэри дызэхопсыхэ, ди щIакIуэхэр додзри зыдогъэукIурий.

Куэд дэмыкIыу хугу вэрымэ къоу, итIанэ лы гъур жьэрымэр къехь. Абы я ужь иту езы гущхьэIыгъри нокIуэ:

- Ди шэджагъуашхэр хьэзырщ, - жи, - ди ерыскъы фемылъэпауэу фыкъыддэшхэ!

Деблагъэри - я пIастэр гъуэжьт, я дзажэр пшэрт, я фадэри пIащIэт. Дешхащ, дефащ. Гум шабзэ илъу къэслъагъури, зыфIэзмыгъэщIурэ сыбгъэдыхьэщ аби, бзэпсыр избзащ. Дежьэжынт иджы щыжаIэм, дызэщIэшасэри витIыр яфIетхужьащ.

- Апхуэдэу фымыгушыIэ, - жи лIыжьым. - Ди шыгъупIастэм хьэтыр имыIэми, ди жьыгъэм фыкъеплъ!

- Къэнэжа щыIэкъым, дадэ, лъэсуи фынэсынщ, - жыдоIэри дыщодыхьэшх.

ЛIыжьым и шабзэр къызэфIедзэри дяпэ къоувэ:

- Тхьэм и хьэтыркIэ, си жьыщхьэ лъы сывмыгъэгъажэ! - жи.

- Уи лIэгъуэ хъуащ, дадэ, дэри уилъ домыгъэгъажэ! - жери ди шынэхъыжьми и сэгъындакъыр къызэфIедзэ.

ЛIыжьым и шабзэр къыщыжьэдишкIэ, тIампI жери и бзэпсыр зэпоч. Ди шынэхъыжьыр мауэ, лIыжьым и щхьэр иредзэкIри шэр блегъэцIэфт.

Абы хэту фызыжьыр къогуо:

- А сызэрахьэкIын, уи бгъэгущталъэр тIэпI!- жери. Бгъэгущталъэм бзэпс лейр кърепхъуэтри, мы напIэзыпIэм

и шабзэр къызэфIедзэж аби, къауэр ирегъажьэри, зы шэ димыгъэдзу, шынэхъыжьихыр ирегъэпсых. Фызыжьыр си щIыбымкIэ къоIэбэри, шым срелъэфэх аби, си нэ лъэныкъуэр схурещI:

- Бзаджэми наджэми дерс уахурехъу! - жери.

Сэ а махуэм тхьэ cIyaт сымыхъунщIэжынуи, согъэпэж, ауэ сэ уи лэгъунэ щIэсым лъэрыгъыпс щIагъкIэ сыхуомыхьыну Iэмал имыIэмэ, зэрыпхузэфIэкIщ! - жери Нэгъуей Нэфым ар къыжреIэ лIы пхъашэм.

ЛIы пхъашэр хэплъэщ-хэплъэри:

- Делэу къалъхуар делэу мылIэжыну щхьэ Iэмал имыIэрэ! - жиlэщ аби, Нэгъуей Нэфым ехъуэхъущ, и Iэр иубыдыжри къежьэжащ.

Абы и ужькIэ лIы пхъашэми фыз пащхьэм зыщигъэщIэгъуэжакъым. Фызри Iущ хъунти, и лIым ар кърихъуэныжакъым, жи.

70. КЪУИИЖЬ ЦIЫКIУ И ШЫНЭХЪЫЖЬХЭМ ЯЛЪ ЕЩIЭЖ

Еуэрэ-еуэрэт, жи, нанэжь гуэрым къуищ иIэт, жеIэ, зыр щхьэцэу, зыр фэкъуу, зыр къуиижь цIыкIуу. Унагъуэм яшхын ямыIэжу зэпыхуати, Щхьэцэ и хьэмкIутIеи башыр къищтэри дэкIащ:

- СылIыщIэнщ, зыгуэр къэзлэжьынщи, къыфхуэсхьынщ, - жиIэри.

Урыхужь зэпрыкIри кIуэм-лъейм, кIуэм-лъейурэ, Пхъэшым нос.

Абдей зы иныжь унагъуэ щыпсэути, я пщIантIэм дохьэр аби, «уит!» - жери маджэ.

- Сыт! - жери щхьибл фIэту зы иныжь къыщIокI.

- Ярэби, си гуащIэ мащIэщ, сылIыщIэнут.

- Алыхь-алыхь, лIыщIэнкъэ дэ тхуэмыгъуэтыр! - жи иныжьым. - KIыгyyгyp къэджэхукIэ узгъэлIыщIэнщи, мазэ и мэл хэплъыхьауэ уэстынщ, пшхынури щыптIэгъэнури си Iуэхущ, ауэ укъэгубжьу здэнукъым: укъэгубжьмэ, уи плIэм фэлъырищ дэсхынурэ лIыщIапщIи уэзмыту удэсхужынущ.

ЗэгуроIуэ абыкIи, Щхьэцэ лIыщIэу хуожьэ. - Мэз макIуэ, пхъэ екъутэ, Iэщ егъэхъу, жэщ хъумэ, мэплъыр. Мазэ докIри Щхьэцэм жеIэ:

- Иныжьу иныжь, си мазэ хьэкъыр къызэт!

- Сыт щхьэкIэ, илъэсыр кIуэмэ, къэблэжьар зэуэ уэстынщи, зэфIэкIакъэ? - жи иныжьым.

- Хьэуэ, - жи мыдрейм. - Сэ къыслъысыну мэлыр лъхуэуэ тIy къилъхунум сщIэрэ!

- Еуэ-тIэ, къыхэх узыхуейр.

Щхьэцэ ходэри мэл пшэрышхуэ къыхех.

Йоуэри, гъатхэр къос аби, вакIуэ докI. Щхьэцэ вауэщ, иныжьыр пхъэIэщэжьщ. Шэджагъуэ мэхъури иныжьым унафэ ещI:

- Хьайдэ, лъэгъупыIэмпIэр зэфIэдзэ, сэ мэлыр сыукIынщ, - жиIэри.

Щхьэцэ лэгъупыIэмпIэр зэфIидзэху, иныжьым абы и мэл закъуэр къытредзэри eукI. Ар хуэщэчынт Щхьэцэм, къызэщIонэ:

- Ер зи унэм ихьэн иныжь, - жи, - си мэл закъуэр умыукIмэ, букIын мо хъушэм хэттэкъэ?

- ЛIо-тIэ, абы щхьэкIэ угубжьыну? - жи иныжьым. Щхьэцэ занщIэу мэупщIыIуж:

- Хьэуэ, сыгубжьынукъым.

-Мэлыр мавэри, иныжьым аргуэру унафэ ещI:

- Жэ мэзми, мы лыр тетлъхьэну чии тIэкIу зэгъэпцI!

Щхьэцэ мажэ мэзми, чий зрегъэпцIри, къехь. Къихьрэ къэсыжмэ - иныжьым лыр ишхри лэпсыр ирифыжауэ. Щхьэцэ мэжалIэри тэмакъкIэщI къэхъуати, и псэр къытекIуэри губжьащ:

- Е зи лъапсэр гъущын иныжь, - жи, мы къызэпщI гуэрыр сыт?

- ЛIо-тIэ, абы щхьэкIэ угубжьыну?

- Уэлэхьи, сыгубжьи иримыкъун!

- НтIэ, сызыхуеиххэракъэ!- жеIэ иныжьми, Щхьэцэм и щхьэр кърешэх аби, и плIэм фэлъырищ къыдехри, лIыщIапщIи къримыту къыдехуж.

Щхьэцэ зэрежьэрэ нобэ илъэс ирокъу щыжаIэм, и псэр пыт къудейрэ и плIэр ухуауэ къыдохьэж.

- Мыр лIo? Сытыр къэухъу?

Щхьэцэм къехъулIар и шынэхъыщIэхэм яжреIэж.

НтIэ, чэзур зейр сэращи, илъэ лIыщIэ сежьэнщи, къысхуэлэжыIмэ, къыфхуэсхьынщ, - жеIэр Щхьэфэкъуи, изей башыр къещтэр аби, докI.

Щхьэфэкъу зэрыдэкIрэ нобэ илъэс ирокъу щыжаIэм, ари и псэр пыт къудейрэ и плIэр ухуауэ къыдохьэж.

- Мыр лIo? Къэхъуар сыт?

Щхьэфэкъуи зыIущIар а иныжь дыдэрати, къехъулIар и къуэшитIым яхуеIуэтэж.

Къуиижь ЦIыкIy и чэзути, идей башыжьыр къещтэри, докI:

- Е фи лъыр сщIэжынщ е силъри згъэжэнщ! - жеIэри. Урыхужь зэпрокIри, кIуэм-лъейм, кIуэм-лъейурэ, Пхъэш лъапэ носри, иныжьым и пщIантIэ дохьэ аби, «уит!» - жери маджэ.

- Сит! - жери щхьибл зыфIэт иныжьыр къыщIокI.

- Ярэби, си гуащIэ мащIэщ, сылIыщIэнут.

- Алыхь-алыхь, лIыщIэнкъэ дэ тхуэмыгъуэтыр! - жи иныжьым. - KIыгyyгyp къэджэхукIэ узгъэлIыщIэнщи, мазэ и мэл хэплъыхьауэ уэстынщ, пшхынумрэ щыптIэгъэнумри си Iуэхущ, ауэ укъэгубжьу здэнукъым: Укъэгубжьмэ, уи плIэм фэлъырищ дэсхынщи, лIыщIапщIэ уэзмыту удэсхужынщ.

АбыкIэ зэгуроIуэри Къуиижь ЦIыкIy илъэс лIыщIэу Iуоувэ. Мэз макIуэ, пхъэ екъутэ, Iэщ егъэхъу, жэщ хъумэ, мэплъыр. Апхуэдэурэ мазэ макIуэри, Къуиижь ЦIыкIyм жеIэ:

- Уэ иныжьу гъуамэжь, - жи, - мазэ хьэкъыр къызэт!

- Илъэсыр кIуэмэ, уэстынщ, лIо иджыпсту зэрыпщIынур? - жи иныжьым.

- Сыхуеймэ, сшхыжынщ, сыхуеймэ, псым хэздзэнщ, - сыт уи Iуэхуу хэлъ: хьэкъыр сысеймэ, къызэтыж!

- IoxoIy?

- CoxoIy!

- Еуэ-тIэ, хэди, узыхуейр къыхэх!

Къуиижь ЦIыкIу ходэри кIэ щабз ныбэкъыу зы ин къыхех. Ауэрэ гъатхэр къос аби, вакIуэ докI. Къуиижь цIыкIу вауэу, иныжьым пхъэIэщэкIыр иIыгъыу къекIуэкIыурэ, шэджагъуашхэр къосри, бысымым унафэ ещI: .

- ПсынщIэу, - жи, - лэгъупыIэмпIэ къызэфIэдзэ, сэ мэлыр сыукIынщ.

Къуиижь ЦIыкIy лэгъупыIэмпIэр къызэфIедзэ, иныжьым абы и мэл закъуэр къытредзэри eукI. Къуиижь ЦIыкIy и пащIэкIэ щIогуфIыкI:

- Уэлэхьи, мэл пшэр тхуэбукIам, иныжь! БукIар ууейщи, къэнар сысеищ: сыщыдэкIыжкIэ мэл пщыкIутI дэсхунщ!

Иныжьыр и пащIэкIэ щIогуфIыкI:

318

- Ари тлъагъункъэ, умыпIащIэ уэ, - жи. - Лыр къыхэхыжын хуейщи, ар зытетлъхьэн чий тIэкIу къызэгъэпцI!

КIуиижь ЦIыкIy мэзым мажэри, чий зрегъэпцI аби, къехьыж.

Къэсыжмэ - иныжьым лыр ишхри лэпсыр трифыхьыжауэ!

- Мыр лIо, иныжь, напи цIыхугъи уимыIэу ара?

- ЛIо-тIэ, абы щхьэкIэ угубжьыну?

- Уэлыхьи, иныжь, сымыгубжь дэнэ къэна, цыпэу къизмыдзэн!

Ауэ сэ сшхынур уи Iуэхуу зэжетIакъэ - кIуэжи, сшхын къысхуэхь!

Иныжьыр унэм кIуэжу, и фызыр игъэпщафIэу шхын къыхуихьыху, жэш мэхъу. Къуиижь ЦIыкIy къыхуахьар ешхри къыдохьэж. Иныжьыр аргуэру мэжэлIэжа хъунти, тахьтэбаным зрегъэукIуриери, унафэ къещI:

- Къуиижь ЦIыкIy къуиижь ЦIыкIy, - жи, - кIуэи, зы мэл укI!

- Дэтхэнэр сыукIын)

- Япэ къоплъыр укI!

Къуиижь ЦIыкIy чэтым щыщIыхьэм, мэлу щIэтым я щхьэр зэуэ къызэдаIэтащ. КъыщызэдаIэтым, къытридзэурэ мэлу щIэтыр иукIащ.

ИукIщ аби, къэджащ, жеIэ:

- Уа, иныжь, къакIуи, мэлыфэр къыздытех! - жиIэри.

- ЛIо, цIыкIужьей, уи закъуэ зы мэлыфэ пхутемыхыу ара?

- Сыт щIэзы мэлыфэр? Хъушэм я фэр техын хуейщ.

Иныжьыр къыщолъэтри чэтым мажэ. Здэжам - хъушэр укIауэ щылъщ.

- А гъуэгу мыгъуэм ежьэн, сыт мы хъушэр щIызэтебукIар? - къолъ иныжьыр.

- Япэ къоплъыр укI, жыпIатэкъэ?

- ЖысIат.

- НтIэ, сыкъызэрыщIыхьэу псори зэуэ къызэплъати, псори зэуэ сукIащ.

- Сыбгъэунэхъуащ, емыныp зи унэм ихьэн! - мэгубжь иныжьыр.

- ЛIо-тIэ, абы щхьэкIэ угубжьыну? - щIодыхьэшхыкI Къуиижь ЦIыкIy.

- Хьэуэ, хьэуэ, сыгубжьынукъым! - жери щIелъэфыж иныжьым.

Иныжьыр щIохьэжри, и фызым йочэнджэщ:

- Дауэ тщIыну? - жи. - Мы Къуиижь ЦIыкIy къэдгъапцIэу дэдмыгъэкIыжмэ, дегъэунэхъу.

Сыт пщIондэт узэрыгурыIуар? - жи иныжь фызым. - KIыгyyгyp къэджэху пщIондэ.

- НтIэ пщэдджыжь кIэху къыщищIым деж ди пхъур мэракIуеижьым дэгъэкIуеи, KIbIryyryy къэгъаджэ. KIыгyyгyp къэджащ жыIи, илъэс хьэкъыр ети, дэгъэкIыж!

Апхуэдэу зэгуроIуэри, нэхущым деж я пхъур жыгым драгъэпщейри къагъаджэ:

- KIыгyyгy, хьэ сагу, ху согу! - жиIэу. Къуиижь ЦIыкIy къоушри къыщIаж:

- Мы кыгyyгy делэр и мычэзууэ дэнэ къиукI? Иныжь, тхьэмыщкIэр къигьапцIэу хригъэлъэфэну аращ зыхэтыр! Пхуэздэмэ, тхьэр зыгъэпцIар сэращ! - жеIэри, къурагъышхуэкIэ йоуэр аби, къреудых.

Иныжьым и пхъур мэракIуейм къохуэхри и тхыр хузэпеуд.

Иныжьыр кIийуэ къыщIож:

- Гъуэгу мыгъуэм ежьэу сыхьэт мыгъуэм хуэзэн, дипхъу закъуэр быукIри дыбгъэунэхъуащ! - жери.

Къуиижь ЦIыкIу зыфIимыгъэIуэхуу:

- ЛIо-тIэ, абы щхьэкIэ угубжьыну иджы? - жи.

Иныжьыр губжьмэ, къращIэнур ещIэжри:

- Хьэуэ, хьэуэ, - жи, - сыгубжьынукъым.

Пщыхьэщхьэ зэрыхъуу зэлIзэфызыр зэбгъэдотIысхьэри зочэнджэщыж:

- Мы угъурсызым дыIэщIокIуадэ, - жаIэри. - Дауэ тщIымэ, дауэ хъуну?

- Тхьэ, сымыщIэ, - жи иныжь фызым, - пщэдджыжь сэ сыдэгъэпщей жыгым нэхъ лъагэIуэуи, кIыгyyгyy сыкъэгъаджэ.

- Ерэхъу! - жеIэ иныжьми, нIэху къызэрищIу и фызыр мэракIуейм дрегъэпщей.

Нэху зэрыщу къоджэ иныжь фызыр: - KIыгyyгy, хьэ согу, ху согу! - жи.

- Мы хьэ зэрахуэм къыхэкIар дэнэ къиукI! Си бысымым лей фIызигъэшхыну аращ зыхэтыр! - жеIэри, къыщIож, нэхъ къypaгъ кIыхьыжкIэ доуей аби, кIыгyyгyp къреудых.

Иныжьым ар щилъагъукIэ, гъуэгыу къыщIож:

- Е гъуэгу мыгъуэм ежьэу сыхьэт мыгъуэм хуэзэн, - жи, - си унагъуэбжэр хуэзбгъэщIыжаи!

- Iay, - жи Къуиижь ЦIыкIу хэдыхьэшхыкIыурэ, - абы щхьэкIэ укъэгубжьыну-тIэ?

- Уэлэхьэ, си къэгубжьи иримыкъун: си хъушэр фIэбгъэжащ, си лхъу закъуэр быукIри си фызри тебукIэжащ!

- Сэ сызыхуеиххэракъэ езыр! - жеIэ Къуиижь ЦIыкIуи, иныжьым и щхьэр кърешэхри, и плIэм фэлъырищ къыдех, езым и дIыщIалщIэм и шынэхъыжьитIым я лIыщIалщIэри къыдыщIегъу аби, уэрэдыжьыр жиIэу къокIуэж.

ИныжьыплIэм къыдиха фэлъырищым языр и къуэшитIым я плIэм щедэжри егъэхъуж, адрей къэнам кIапсэшхуищэ къыхещIыкIри, хьэблэм яхуегуэшыж, езыми зы къегъанэри, тхъэрэ шхэуэ къызэхонэж.

71. ДЫГЪУЖЬЫЖЬЫМРЭ ЛIЫЖЬ ЦIЫКIУМРЭ

Еуэщ-еIэри, зы лIыжь цIыкIу псэут, жи. Псэути, махуэ гуэрым, къуажэ благъэм къикIыжрэ пэт, хьэчэхьэлсэу зы Дыгъужьыжь къыбгъэдолъадэ:

- Уэиихь!

- Сыт къэхъуар? - жи ЛIыжь цIыкIу.

- IЦакIуэхэм сыкъаху caукIыну: сыгъэпшкIу!

- Дэнэ ущызгъэпщкIун?

- Уи къэпым сигъэтIысхьэ.

- А зиунагъуэрэ, уэ си къэпым уихуэрэ!

- Зизгъэхуэнщ, къэущI мыдэ!

ЛIыжьым къэп нэщIыжь иIыгъыу арати, Дыгъужьым игу щIогъури, къыхуеущI. Дыгъужьыжьыр къэпым йопщхьэ.

- Уи кIэр къопIиикI, лIэун.

Дыгъужьыжьым и кIэр и бэкъум деупщIэ.

- Уи пхэр къощ, лIэун.

Дыгъужьыжьым зызэфIегъапщхьэ.

- ПсынщIэу къэпыщхьэр пхэ! - жи.

ЛIыжь цIыкIу къэпыщхьэр щхьэщепхыкI.

- Къэпыр гъэукIури аби, къыстетIысхьэж, зыбгъэпсэху нэхъей, - жи Дыгъужьыжьым.

ЛIыжь цIыкIу къэпыр егъауэри тотIысхьэж, и IэдакъитIыр и жьэпкъым щIэгъэкъуауэ. ЩакIуэхэр зэрыгъэкIийуэ къос.

- Уо, лIыжь цIыкIу, дыгъужь плъэгъуа?

Дыгъужьыжьым зеудыгъу.

- Слъэгъуащ.

- Дэнэ кIya?

Дыгъужьыжьыр мэкIэкуакуэ.

- МобыкIэ.

ЩакIуэхэр зэрыIуохыж. ЛIыжь цIыкIу къэпыщхьэр къетIэтэжри Дыгъужьыжьыр кърегъэпщыж. Дыгъужьыжьыр къэпым къопщыжри, и жьэжьыр ущIауэ къотIыс:

- Р-р-р, - жи.

- Сыт иджыри узыхуейр? - егъэщIагъуэ ЛIыжь цIыкIу.

- Усшхынущ.

- Iay, апхуэдэ хабзэ щыIэ: сэ yaукIыну иджыпсту укъезгъэлащ, уэ берычэт бесын къызжепIэным и пIэкIэ сыщIэпшхынур сыт?

- Сыкъызэбгъэлари цIыхущ, уэри уцIыхущ, цIыхур хьэкIэкхъуэкIэм фыдибийщ: фи хьэм драхужьэри дыкъаубыд, фочкIэ фыкъъыдоуэри дывоукI.

- Iэгъ, сэ си гъащIэм дыгъужьи бажи сыукIакъым, си лажьэр сыт?

- УзэрыцIыхур уи лажьэщ.

ЛIыжь цIыкIyp мэгузавэри Дыгъужьыжьым йолъэIу:

- НтIэ, ауэ думыгъэщI. Дегъажьи, япэ дызыхуэзэ щым суд едгъэгъашIэ: сыпшхыну суд ящIэрэ - сышх, сумышхыну суд яшIэрэ - сыутIыпщыж!

Дыгъужьыжьыр абыкIэ арэзы мэхъури зэдожьэ. КIуэм-лъейм, кIуэм-лъейуэрэ, зы IIIыжь уэдыкъуа гъуэгу напщIэр ихъуу ирохьэлIэ.

- Ей Шыжь, Шыжь, суд къытхуэщIэ!

- Сыт хуэдэ суд? - Шыжьым жьэгъуашхэу и щхьэр къеIэт.

- Мы Дыгъужьыжьыр яукIыну щакIуэм кърахужьати, си къэпым изгъапщхьэри къэзгъэлащ, иджы езым, берычэт бесын къызжиIэным н пIэкIэ, сишхыну жеIэ. Ар захуэ?

- ЗахуэкIэ, тхьэ соIуэ! - жи Шыжь уэдыкъуам. - ЦIыхур фыекуэкуншэщ: сэ илъэс пщыкIутхукIэ зыгуэрым сыхуэлэжьати, жьы

сызэрыхъуу и пщIантIэм сыкъыдихуащ, уолъэпэрапэ жиIэри. ГущIэгъу зымыщIэм гущIэгъу хуащIрэ? Еуэ, шхы, Дыгъужьыжь!

Дыгъужьыжьым и жьэр еущIри. р-р-р жи. ЛIыжь цIыкIур йокIуэт:

- Зэ умыпIащIэ, Дыгъужьыжь, адрей тIум жаIэнур уэ пщIэрэ! Дыгъужьыжьымрэ ЛIыжь цIыкIумрэ йожьэжри, кIуэм-лъейм, кIуэм-лъейуэрэ, зы ТхьэкIумэкIыхь пабжьэм хэлъэдэжу къалъагъу.

- Ей ТхьэкlумэкIыхь, ТхьэкIумэкIыхь, суд къытхуэщIэ!

- Сыт хуэдэ суд? - ТхьэкIумэкIыхьым и щхьэр пабжьэм къыхегъэж.

- Мы Дыгъужьыжьыр яукIыну щакIуэм кърахужьати си къэпым изгъапщхьэри къезгъэлащ, иджы езым, берычэт бесын къызжиIэным и пIэкIэ, сишхыну жеIэ. Ар захуэ?

- Мызахуэмэ, тхьэр зыгъэпцIа ТхьэкIумэкIыхьыр сэращ! - жи. - ЦIыxyp фыекуэкуншэщ: лажьи хъати димыIэу дыкъывоукlри, ди лыр фошх, ди фэр пыIэ фощI. ГущIэгъу зимыIэм гущIэгъу хуащIрэ? Еуэ, шхы, Дыгъужьыжь!

Дыгъужьыжьым и жьэр еущIри, р-р-р жи. ЛIыжь цIыкIур йокIуэт:

- Зэ умыпIащIэ, Дыгъужьыжь, ещанэм жиIэнур уэ пщIэрэ! Дыгъужьыжьымрэ ЛIыжь цIыкIумрэ йожьэжри, кIуэм-лъейм, кIуэм-лъейурэ, зы Бажэжь цIыкIу гъуэгум зэпрыжу къалъагъу.

Ей, Бажэжь цIыкIу, Бажэжь цIыкIу, суд къытхуэщIэ!

- Сыт хуэдэ суд? - къоплъэкI Бажэжь цIыкIур.

- Мы Дыгъужьыжьыр яукIыну щакIуэм кърахужьати, си къэпым изгъапщхьэри къезгъэлащ, иджы езым, берычэт бесын къызжиIэным и пIэкIэ, сишхыну жеIэ. Ар захуэ?

- Судыр пэжым темыщIыхьамэ, захуэ хъуркъым. Пэж жыфIэ! - жи Бажэжь цIыкIу.

- Мы ЛIыжь цIыкIум жиIам пцIы хэлъкъым, - жи Дыгъужьыжьми.

- Дауэ зэрыхэмылъыр: уэ узинагъ къэпым уихуэрэ? - идэркъым Бажэжь цIыкIу.

- Уэлэхьи, сохуэм!

- НтIэ ипщхьи сыгъэлъагъут.

ЛIыжь цIыкIу и къэпыр къеущIри Дыгъужьыжьыр йопщхьэ.

- Уи кIэр къопIиикI, - жи Бажэжь цIыкIу.

Дыгъужьыжь и кIэр и бэкъум деупщIэ.

- Уи пхэр къощ.

Дыгъужьыжь зызэфIегъапщхьэ.

- Ихуа хуэдэщ, ауэ къэпыщхьэр пхуэпхэну пIэрэ?

ЛIыжь цIыкIу къэпыщхьэр быдэу щхьэщепхыкIыж.

- Айдэ, ЛIыжь цIыкIу, ухуеймэ, суд щIэ, ухуеймэ, зегъэшх! - жеIэри Бажэжь цIыкIур щIопхъуэж.

ЛIыжь цIыкIум бжэгъу цIынэ къещтэри Дыгъужьыжьыр eукI и фэр трехри джэдыгу ирегъэщI, и ныуэжьми пщампIапхъэ къыхудохуэ, я къуэ закъуэми пыIэпхъэ къыхудагъэкI .

72. ЗЫРИ ЗИМЫIЭМ ВЫЖЬИТI ИIЭТ

Еуэрэ-еуэрэт, жи. Зыри зимыIэм выжьитI иIэти, хьэмэшыпхэмкIэ кърихуэкIым-кърихуэкIыурэ, джалэри и нэм маскIибл къыщIипхъри плIанэпиблым дипхъащ, Къыщылъэтыжри:

- Уэ улъэщ-улъэщ, мыл? - жиIащ, жи.

- Сэ сылъэщмэ, дыгъэм сегъэври.

- Уэ улъэщ-улъэщ, дыгъэ?

- Сэ сылъэщмэ, пшэм сыкъуелъафэри.

- Уэ улъэщ-улъэщ, пшэ?

- Сэ сылъэщмэ, жьым сызэрехуэри.

- Уэ улъэщ-улъэщ, жьы?

- Сэ сылъэщмэ, уэшх къысфIошхри.

- Уэ улъэщ-улъэщ, уэшх?

- Сэ сылъэщмэ, щIым срефри.

- Уэ улъэщ-улъэщ, щIы?

- Сэ сылъэщмэ, удз къыстокIэри.

- Уэ улъэщ-улъэщ, удз?

- Сэ сылъэщмэ, мэлхэм сашхри.

- Уэ улъэщ-улъэщ, мэл?

- Сэ сылъэщмэ, пщыжь-уэркъыжьхэм сашхри.

- Уэ улъэш-улъэщ, пщыжь-уэркъыжь?

- Сэ сылъэшмэ, си къамышы Iэпэпс дзыгъуэм пешхыкIри.

- Уэ улъэщ-улъэш, дзыгъуэ?

- Сэ сылъэшмэ, наужьым сешхри.

- Уэ улъэщ-улъэщ, наужь?

- Нарым-нарым, ахай сылъэщ! Сэ сымылъэщмэ, хэт льэщ? Зэгъуиэгъуиблым я шэ пэгуниблым сыкъыхофри, гуащэм и щхьэнтэ кIапэм «пыху» жезгъэIэу сожейри сытелъщ! - щыжиIэм, лIыp къыхуилъащ, жи:

- ХьэдрэтыпцI ухъуи ар! Тыхъ! - жиIэри.

Наужьыр штэри шхьэгъубжэмкIэ дэлъащ; щхьэгъубжэ лъабжьэм деж дыгъэ зригъэууэ зы хьэпшыр цIыкIy щылъти, ар щилъагъум, нэхъеижу щтэри дэшхуеижьым дэжеящ. Жэщ хъуху, къемыхыжыфу тесащ, жи, «нау, нау» жиIэу пщIэууэ. Жэщ хъури хьэпшырыр Iуахыжа нэужьщ къыщехыжыфар.

73. ЗЫ АЖЭЖЬ, ЗЫ БЖЭНЫЖЬ, ЗЫ ЧЫЦI ЦIЫКIY

Еуэрэ-еуэрэт, жи: Нал жаIэри зы лIыжь цIыкIy щыIэти, и гъащIэр жьэгум дэсу ихьырт, и лъакъуитIыр яжьэм хэгъэлъэдауэ. Абы иIэт зы Ажэжь, зы Бжэныжь, зы ЧыцI цIыкIуи, пшэдджыжь къэсыху губгъуэм дэкIырт аби, жэш хъуху хъуакIуэрти, пщыхьэщхьэхуэкIуэу къыдыхьэжырт; къызэрыдыхьэжарауи Нал къаджэрт, бжэныжьыр шIишэрт аби, къишырт, абы къыщIиш тIэкIур и Iycy езыри псэурт.

Арати, пшэдджыжь гуэрым бжэнхэр дэкIри, губгъуэм зы удз закъуи имытыжу ирихьэлIащ.

- Дауэ дыхъуну иджы? - жиIэри Бжэныжьыр гузэващ.

- ХъупIэ лъыхъуэ дежьэнш! - жеIэри Ажэжьым къахелъхьэ.

НакIуэ-сыкIуэ жаIэри йожьэ, Ажэжьыр я пашэу, ЧыцI цIыкIyp я кIашэу, а тIум я кум Бжэныжьыр дэту. КIуэм-лъейм пIыртIым-тIакъ, кIуэм-лъейм пIыртIым-тIакъ, зы псышхуэ гуэрым и Iуфэм нэсащ. Псы Iуфэр удзыпцIэ шхъуантIэу ехырти, ЧыцI цIыкIyp ехъуапсэри жиIащ:

- Мыр зэрыхъупIэфI, мыбдеж дыщевгъэхъу! - жиIэри.

- Мыр сытми хъупIэ, ухуеймэ, уэ щехъу! - жиIэри Бжэныжьым зрипэсакъым.

Псышхуэм лъэмыж телъти, йокIри макIy. КIyэм-лъейм пIыртIым-тIакъ, кIуэм-лъейм пIыртIым-тIакъ, зы губгъуэшхуэ йохьэ, хъун кIырым мэракIуэ плъыжьышхуэхэр хэпхъарэ мэ IэфIым дунейр зэрихьэу. Бжэныжьыр ехъуапсэри, жиIащ:

- Мыр зэрыхъупIэфI, мыбдеж дыщевгъэхъу - жиIэри.

- Мыр сытми хъупIэ, ухуейм, уэ щехъу! - жиIэри Ажэжьым зрипэсакъым.

Аргуэру ежьэжри, кIуэм-лъейм пIыртIым-тIакъ, кIуэм-лъейм пIыртIым-тIакъ, нэхъ губгъуэшхуэж йохьэ, хъун кIыpыp ажэ жьакIэм къышIэуэу, мэракIуэ плъыжьышхуэхэр хэзу хэпхъарэ мэ дахэм дунейр зэрихьэу, губгъуэкум деж зы псынэ къабзэ къышыщIэжу. Ажэжьым ар игу ирихьри:

- Айдэ маржэ, фехъунум, мис хъупIэ! - жиIэри хъуэкIуэн щIидзащ.

Аратэкъэ мыдрейхэри зыхуейр! Ехъум-ешхэм, псы ефэжым, ехъум-ешхэм, псы ефэжурэ, ЧыцI цIыкIум и ныбэм из хъуаш. И ныбэм из шыхъум, и щхьэр къиIэтри:

- Ей, Бжэныжь, Бжэныжь! - жиIащ, жи.

- Сыт ухуей, ЧыцI цIыкIy?

- Си хьэныбэ цIыкIум из хъуащ, дыгъэкIуэж.

- Ахай, уэ узыныбэ щхьэкIэ, сэ сыныбитIщ, сэ си зы ныбэри згъэнщIакъым! - жиIэри къыхуидакъым.

- НтIэ сыт сщIэн, си закъуэпцIийуэ сыкIуэжынщ! - жиIэри ЧыцI цIыкIyp къежьэжащ. КъакIуэм-къылъэм пIыртIым-тIакъ, къакIуэм-къалъэм пIыртIым-тIакъ, лъэмыжым къэсыжщ аби, «пIыркъ-пIыркъ-пIыркъ» жиIэри къытехьащ. Лъэмыж щIагъым щхъуэжь хъужауэ зы Дыгъужьыжь щIэсти, къыщIэцIэфтри, и жьэр ущIауэ къыпэуващ:

- Уэ ухэт? - жиIэри.

ЧыцI цIыкIyp Iэнкуну йокIуэтыж:

- СычыцI мыгъуэ цIыкIущ, - жеIэри.

- А птетхэр сыт-тIэ?

ЧыцI цIыкIум гузэвауэ:

- Бжьакъуэ мыгъуэ цIыкIуитIщ, - жи.

- А пщIэтхэр сыт-тIэ?

ЧыцI цIыкIур шынауэ:

- Быдз мыгъуэ цIыкIуитIщ, - жи.

Дыгъужьыжьыр гушхуауэ къобакъуэ:

- А уи кIэр шхьэ бгъэпIэжьажьэрэ-тIэ?

ЧыцI цIыкIур гужьеяуэ:

- Сыпшхын си гугъэу согузавэри аращ, - жи.

Дыгъужьыжьыр «хьэф!» жиIэу къопхъуэ, ЧыцI цIыкIур зыIуредзэри хумпI жиIэу и хьэныбэжьым иредзых ...

МыдэкIэ Ажэжьымрэ Бжэныжьымрэ ехъум-ешхэм, псы ефэжым, ехъум-ешхэм, псы ефэжурэ, Бжэныжьым и ныбэжьитIми из мэхъу. И ныбэжьитIым из щыхъум, и щхьэр къеIэтри:

- Ей, Ажэжь, Ажэжь! - жи.

- Сыт ухуей, Бжэныжь?

- Си хьэныбэжьитIми из хъуащ, дыгъэкIуэж!

- Ахай, уэ уныбитI щхьэкIэ, сэ сыныбищщ, сэ си ныбитI къудейри згъэнщIакъым!

«НтIэ, сыт сщIэн, си закъуэпцIийуэ сыкIуэжынщ», - жиIэри Бжэныжьыр къежьэжащ. КъакIуэм-къалъэм пIыртIым-тIакъ, къакIуэм-къалъэм пIыртIым-тIакъ, лъэмыжым къэсыжщ аби, «пIаркъ-пIаркъ-пIаркъ» жиIэри къытехьащ. Лъэмыж щIагъым щхъуэжь хъужауэ зы Дыгъужьыжь щIэсти, къыщIэцIэфтри, и жьэр ущIауэ къыпэуващ:

- Уэ ухэт? - жиIэри.

Бжэныжьыр щтэIэщтаблэу къоувыIэ:

- Сыбжэн мыгъуэжьщ, - жеIэри.

- А птетхэр сыт-тIэ?

Бжэныжьыр мэгузавэри:

- Бжьакъуэ мыгъуэжьитIщ, - жи.

- А пщIэтхэр сыт-тIэ?

Бжэныжьыр шынауэ:

- Быдз мыгъуэжьитIщ, - жи.

Дыгъужьыр гушхуауэ къобакъуэ:

- А уи кIэр щхьэ бгъэпIэжьажьэрэ-тIэ?

Бжэныжьыр мэгужьейри:

- Сыпшхын си гугъэу согузавэри аращ, - жи.

Дыгъужьыжьыр «хьэф!» жиIэу къопхъуэ, Бжэныжьыр зыIуредзэри, хумпI жиIэу и хьэныбэжьым иредзых ...

МыдэкIэ Ажэжьыр ехъум-ешхэм, псы ефыжым, ехъум-ешхэм, псы ефэжурэ, и ныбэжьищми из мэхъу. И ныбэжьищым из щыхъукIэ, и закъуэпцIийуэ къожьэж. КъакIуэм-къалъэм пIыртIым-тIакъ, къакIуэм-къалъэм пIыртIым-тIакъ, лъэмыжым къосыж аби, «быргубыргу-быргу» жиIэу къытохьэ. Лъэмыж щIагъым щхъуэжь хъужауэ зы Дыгъужьыжь щIэсти, къыщIэцIэфтри, и жьэр ущIауэ къыпэуващ:

- Уэ ухэт? - жиIэри.

Ажэжьым ар игъэщIагъуэри къэувыIащ:

- Сэ сыажэжьщ,- жиIэри.

- А птетыр сыт-тIэ? - къыхуолъ Дыгъужьыжьыр.

- Дыгъужь иризукIыу джатэжьитIщ! - жеIэри хуолъыж Ажэжьыр.

- А пщIэтыр сыт-тIэ? - жи Дыгъужьыжьым, Iэнкун къэхъуауэ.

Ажэжьыр мэбакъуэри:

-Дыгъужь иризубэрэжьу токъмакъитIщ! - жи Ажэжьыр гушхуауэ.

Дыгъужьыжьыр мэгузавэри:

- А уи кIэр щхьэ бгъэ ... бгъэ ... бгъэпIэжьажьэрэ-тIэ? - жи къыкъ хъуауэ.

- УзукIынущи! - жиIэщ Ажэжьми, Дыгъужьыжьым епыджри, и хьэныбэжьыр зэгуипхъущ аби, Бжэныжьымрэ ЧыцI цIыкIумрэ къилъэлъыжащ.

Ажэжьым телъыджэ щохъу ар:

- Фэ тIyp мыбы и ныбэм щхьэ фипщхьат?- жеIэри.

- Дэ тлъэкIыу дипщхьа мыгъуэт абы, - жи Бжэныжьым.ДызэIуридзэри дридзыхауэ арат.

- Флъагъурэ, сэ сывимыгъусэмэ, къыфщыщIынур! - жи Ажэжьым.

Абдежым Уащхъуэ Мыващхъуэ КIанэкIэ тхьэ зэхуаIуэ щыми дяпэкIэ зэгъусэу фIэкIа къамыкIухьынуи, къожьэж аби, Ажэжьыр я пашэу, ЧыцI цIыкIур я кIашэу, а тIум я кум Бжэныжьыр дэту къокIуэж. ПщIантIэм къызэрыдыхьэжарауэ Нал къоджэ, Бжэныжьыр щIешэри, къеш аби, мо бжэнышэ маем губгъуэ мэракIуэмэр къыхихыу иреф. Зы ткIуэпс къримынэу иреф. Зэрырифарауэ и лъакъуитIыр яжьэм къыфIыхокIри мы дуней дахэм къыфIытохьэж.

74. ТХЬЭЩЭРЫКЪУЭРЭ ДЫГЬЭРЭ

Еуэщ-еIэри, жеIэ, къуажэ гуэрым зы пщыжь дэст. Пщыжьым ныбжьэгъу Iэджэ иIэ хъунти, ахэр и гъусэу илъэс зекIуэ кIуауэ къэтт. Къэтти, и къэкIуэжыгъуэр къыщысым, унагъуэм загъэхьэзыру щIадзэ. Фадэ пIащIэр чеищэм къыщхьэщах, мэлылыр лэгъуп хыщIкIэ ягъавэ, хьэлыуэр Iэнэ тIощIу яубэ - ехьэжьауэ ягъэхьэзыр ерыскъыр. Къыдыхьэ-дэкIыжым уэ лэкъумыр яшх, уэ мэлылыр зыIуралъафэ, уэ фадэ лъапIэр ягъэщIей ...

Хьэиху-бжэхуэщIу зы щIалэжь дэтт, жеIэ, а пщIантIэм ТхьэщэрыкъуэкIэ еджэуи, абы икIэрауэ зы лэкъум пэнцIыв къылъыстэкъым. Къылъыстэкъыми, йоуэри, а пщэдджыжьым Тхьэщэрыкъуэр ямыгъуэтыж мэхъу. Пхъэр къутэн хуейщ, псыр къэхьын хуейщ. Гуащэр зэгуопри къежыхь, мэхъущIэ-мэщатэ.

Абдеж дыдэм ирихьэлIэу Тхьэщэрыкъуэ къыдохьэж.

- Алыхьым дихыжыныжь, къыщыбджэдыхьыр дэнэ?- хуолъ абы гуащэр. - КIуэи, пхъэ къутэ!

Гуащэм апхуэдэу зыщищIым, Тхьэщэрыкъуэ бурс зэтелъым бгъэдыхьэри, вийкIэ къалъэфауэ зы бурсыжь къыхихщ аби, къыхуигъэуфэфащ, жи:

- Мыбы ухуейтэкъэ, гуащэ! - жиIэри.

Ар жиIэщ аби, бурсыр хидзэжри дэкIри ежьэжащ щIалэжьыр, гуащэр кIэлъыкIийуэ:

- Мыдэ умыпIащIэ уэ, къэгъэсыж закъуэ пщыр! - жиIэу. Уащхъуэ Мыващхъуэ КIанэ, тIыпхым уезмыгъэхьым, благъуэм уезмыгъэшхым ...

Къосыж пщыжьыр гупышхуэ и гъусэу. Къосыжри, йошхэ-йофэ, зэхос, къофэ-къоуджри зэбгрокIыж. ИтIанэ гуащэр пщым хуотхьэусыхэ:

- Мыращ, Тхьэщэрыкъуэжьым пхъэ схуикъутакъым, псы къысхуихьакъым, бурсыр къысхуигъэуфэфащ, - жеIэри. - СылIэм и гъунэщ ар умылIмэ, ар умышхмэ, ар тIыпхым думыдзэмэ!

- Ар куэдрэ, гуащэ! - жи пщыжьми. - Абы щхьэкIи умылIэ, абы щхьэкIи зумылIэж: сэ дахэ цIыкIуу пхуэзгъэкIуэдынщ ар.

МыдэкIэ Тхьэщэрыкъуэми и анэм жреIэ мыпхуэдэу:

Иджы, дянэ, еуи, махъсымэфI тIэкIу щIыи, мы пщыжь гупыр къегъэблагъэ. Къыпхуемыблагъэ хъумэ, уи пхъэ вакъитIым къехи, уи щхьэлъащIэр техи, ялъэIу: ягъэ кIынкъым, фызгъэгувэнкъым, тхьэм щхьэкIэ, фыкъыщIыхьэ, пщы зэрыхьэ бей мэхъу жыхуаIэращ, жыIи, уагъэщIэхъункъым. Сэр щхьэкIэ къоупщIмэ, мэуэ дэкIащи, иджыпсту къыдыхьэжынущ, жыIи, гъэтIыс аби, егъафэ-егъашхэ.

Мис апхуэдэу Тхьэщэрыкъуэ игъэхьэзыращ пщыжь гупыр къызэрыригъэблэгъэну Iэмалыр.

Пщыжь гупми замыIэжьэу унафэ ящI зекIуэ ежьэну, Тхьэщэрыкъуи здрашажьэу ягъэкIуэдыну.

Пщым и пщIантIэм зы шыбзыжь дэтт, жеIэ, куэнцапIэм къыхэнэжауи, ар Iэдэж ящIри, кIуащ гупыр Тхьэщэрыкъуэ деж. Джэри, щIалэм и анэр къыщIэкIащ:

- Тхьэщэрыкъуэ дэскъым, дэмысми, фыкъеблагъэ!

- Уэлэхьи, дынеблэгъэну тхущIэмыхьэ, ауэ, Тхьэщэрыкъуэ дгъуэтамэ, зекIуэ здэтшэнурат, нэгъуэщI мыхъуми ди шы IумпIэ иубыдынт, мы шыри арат къыщIэтшар, - жаIэ.

Арати, щыхуемыблагъэм, фызыжьыр и пхъэ вакъитIым къох, и щхьэлъащIэр къегъаплъэри, къолъэIу:

- Ягъэ кIынкъым, фызгъэгувэнкъым, тхьэм щхьэкIэ, фыкъыщIыхьэ: пщы зэрыхьэ бей мэхъу, жи. ШIалэри апщIондэху къыдыхьэжынщ.

- Апхуэдэу щыхъуакIэ деблэгъэнщ-тIэ: цIыхубз пшэрыхь хущанэ, жыхуаIэращ, - жаIэри, гупыр йопсых аби, йоблагъэ.

Фызыжьым хьэщIэхэр Iэнэм къригъэтIысэкIщ аби, махъсымэ фалъэшхуэр яIэщIигъэуващ. Пхъэ шынакъыр ижьырабгъумкIэ кърагъэкIуэкIыу ефэу зэхэсу, Тхьэщэрыкъуэ къыщIохьэж:

- Гуп махуэ апщий! - жеIэри.

- Уэ упсэу апщий! - пхъэ шынакъыр къыIэщIагъэувэ. - Ефэ мыбы!

Тхьэщэрыкъуэ ефэщ, изу къригъэхъуэжри фалъэр яритыжащ:

- Ярэби, сыту фIыт фыкъызэрыщIыхьар: пщы зэрыхьэ бей мэхъу, жаIэ!

- Тхьэщэрыкъуэ, - жи пщыжьым, - зекIуэ дожьэри уздэтшэнут, сынэкIуэнщ жыпIэмэ, зыгъэхьэзыр: нэгъуэщI мыхъуми, ди шы IумпIэ бубыдынщ, Iэныдзлъэпыдз утхуэхъунщ, уэри абы уи Iупэ Iуиудынкъым.

- Дэгъуэщ, сынэкIуэнщ! - жиIэри, Тхьэщэрыкъуэ пыщIыкIым щIыхьэри уанэ къыщIидзащ, къэлътмакъ къыщIидзащ, зыгуэрхэр илъу.

Тхьэщэрыкъуэ абы къыщIэмыкIыжауэ пэщащэу щIэтти, пщыжьым унафэ ищIащ:

- ИIэ, мыбы къыщIидзар шым тефлъхьэ, зэвгъэпэщ, абы фIэдгъэкIмэ, догувэ! - жери.

НэхъыщIэр къыщылъэтри уанэр къищтащ, шхуэр къищтащ, къэлътмакъым епхъуэри, сыт ищIэми, къыхуэIэтакъым. КъыщыхуэмыIэтым:

- Уэлэхьи, сыпэмылъэщ, - жери къэтIысыжащ.

КъыкIэлъыкIуэр къыщылъэтри еIащ, къыхуэгъэхъеякъым. Апхуэдэурэ гупыр зэпэщIэкIыхункIэ еIащ, къахуэIэтакъым. Шымыхъуххэм, пщыжьыр къыщылъэтри, «тхьэр зыгъэпцIын къом, быдзафэ фыхъужа!» - жиIэри еIащ, епхъуащ, арщхьэкIэ - дэнэт ар! - пэлъэщакъым. Шыпэмылъэщым, гупым заущэхури, тIысыжащ. ТIысыжа къудейуэ Тхьэщэрыкъуэ зыгуэрхэр иIыгъыу къыщIыхьэжри, уанэри шхуэри къищтащ, къамышы иIыгъти, къыфIигъанэри къэлътмакъри щIихщ аби, щIэкIыжащ. Пщы гупми жаIэнур ямыщIэу зэплъыжащ. Тхьэщэрыкъуэм къыхуаша шыбзыжьым уанэр трилъхьэщ, шхуэр пщIыхилъхьэри, къэлътмакъыр зэпедзэкIыу щытрилъхьэжым, шым хуэмышэчу, и лъакъуиплIри щIэщIэщ аби, тIысащ. ШытIысым:

- Уэлэхьи, зиусхьэн, мыр сэ шы схуэмыхъун! - жиIащ, жи, Тхьэщэрыкъуэ. - Абы нэхърэ фи гъуэгу хэвгъэщI, сэ сыфкIэщIыхьэжынщ.

- Хъунщ-тIэ, зыкъыткIэромыгъэху, - жаIэри гупыр я гъуэгу теувэжащ.

- ФлъэкI къэвмыгъанэу фыкIуэ фэ, сэ сыфщIэрыхьэжынщ, - жиIэри, Тхьэщэрыкъуэ ядэкIуатэри къигъэзэжащ.

Я унэ щIыбагъым деж зы Iуащхьэжь щытт, жеIэ, абрэмывэжь и джабэм кIэрылъуи, елъэпауэри, абрэмывэр IуигъэукIуриикIщ аби, щIыхьэри шы гъуабжэ кIэхуитI къыщIишащ зэщхьыркъабзэу, зыр Iупшам зыр умыцIыхужыну. Езыми зихуапэщ, шитIри ихуапэщ, язым къэлътмакъыр трилъхьэщ, адрейм шэсри гупым якIэлъежьащ.

Аурэ кIуэм-лъейм, кIуэм лъейуэрэ, гупыр никIэпащ. Гупри къызэплъэкIри, шу кIуэр къалъэгъуаш, ауэ къацIыхуакъым:

Уэлэхьи, мыр мы - Тхьэщэрыкъуэ, мыр хэтми зы емынэ гуэрым! - жаIащ.

Зытэлай дэкIри аргуэру къызэплъэкIмэ, шур нэхъри благъэ къэхъуат:

- Уэлэхьи, дэнэ къикIами, мыр ди мыхэку шу! – жаIэ.

Ещанэу деплъэкIынщ щыжаIэм:

- ГъуэгуфIыжь апщий! – жиIэри Тхьэщэрыкъуэр ящIэрыхьащ.

- Дыздижьэ апщий! – жаIэри зэдежьэжащ.

Тхьэщэрыкъуэ шы лъэбакъуэкIэ макIуэ, модрейхэр ущкIэ кIэлъокIуэ – къыкIэрыху фIэкIа, зыри дэхъуртэкъым. Аурэ здэкIуэм, зэ зыр къакIэрыхум, зэ тIур къакIэрыхуурэ, пщыжьымрэ и пщафIэмрэ фIэкIа къэмынэжыху, гупыр зэкIэрыхуащ. Щы къэнэжар кIуэм-лъейм, кIуэм-лъейурэ, псынэ гуэрым деж нэсри щепсыхащ, тIэкIу загъэпсэхуу ежьэжын мурад яIэу. Пщыжьым жеIэ:

- Куэд хуэдэщ дыкъызэрыкIуар, ди Iуэхур дгъэзащIэу дгъэзэж хъунщ иджы, - жери.

ТIыпхым яшэу къыщанэн я гугъа Тхьэщэрыкъуэм къахуидэркъым:

- Ди шкIэхъупIэм дыкъикIакъым иджыри, мыра зекIуэ жыхуэпIэр! - жиIэри.

Аргуэру шэсыжри жэщищ-махуищ гъуэгу зэпачауэ епсыхри загъэпсэхуащ, яшхэри ягъэхъуэкIуащ.

- Хъункъэ иджы дыкъызэрыкIуар, Тхьэщэрыкъуэ? - жи пщыжьым.

- Ди IэхъупIэм дыкъикIакъым иджыри, зекIуэ жыхуаIэр апхуэдэ! - жери зригъэпсалъэркъым Тхьэщэрыкъуэм.

Аргуэру мэшэсыжри, хуей-хуэмейми, жэщищ-махуищкIэ макIуэ. Псышхуэ гуэрым нэсауэ, езыхэри мэгъуэлъри тIэкIу загъэпсэху. «Тхьэщэрыкъуэ догъэкIуэд жытIэурэ езым дигъэкIуэдыну си гугъэм!» - жи игукIэ пщыжьым, итIани игъэзэжыну зыхуигъэфащэркъым.

Арати, мэшэсыжри аргуэру апхуэдэ зы теуэгъуэ якIу.

- Хъункъэ иджы дыкъызэрыкIуар? - жи пщыжьым, и къарур иухати.

- Мис иджы ди IэхъупIэр къэдухащи, дяпэкIэщ зекIуэ дыщежьэнур, - жи Тхьэщэрыкъуэм.

Йопсыхри зы жэщ-зы махуэ загъэпсэху. Тхьэщэрыкъуэ мэзым щIохьэри мэз бжэн къеукI, йоувалIэри и фэр трех, и гъуситIыр жеиху, лыпцIэр жьагъэрэ къупщхьэр вагъэу, я пIастэри гъуэжьрэ Iэнлъэм изу убэжауэ яхуопщафIэ. Къэуша нэужь, фIыуэ егъашхэри, итIанэ пщым и пщафIэ щIалэм жреIэ:

- Иджы, щIалэ, мы дыкъызэрыкIуа гъуэгур умыгъэгъуащэу кIуэж уэ, - жери. - Зиусхьэнымрэ дэрэ дяпэкIэщ зекIуэ дыщыкIуэнур.

Пщыжьым и шыр пщафIэ щIалэм Iэдэжу къретыж, шы зэблэхъукIэ нэхъ псынщIэу унэсыжынщ жеIэри: езы пщыжьыр къэлътмакъыр зытелъ шы гъуабжэжьым егъэшэс аби, къемыхуэхын хуэдэу трепхэ, шхуэмылакIэр езым еубыдыжри лъэхъуу йожьэ. Пщыжьыр игъащIэм алъп тесатэкъым - мо алъпитIыр апхуэдиз я хуабжьагъыу кIуэрти, пщыжьым, зэрыкIуэ гъуэгур иримыгъэлъагъуу, и нэпситIыр къыфIыщIихурт, жи. Аурэ кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, зы дыгъэ гъуэгу зэпачауэ, пщыжьми, абы фIэкIмэ, солIэ иджы жиIэу, мэлыхъуэ пщыIэ гуэр тохьэ:

- Бохъу апщий! - жаIэри.

- Уэ упсэу апщий, Тхьэщэрыкъуэ! Уэ зи лажьэ кIуэдын Тхьэщэрыкъуэ, епсых! - жаIэри пщыIэм тесхэр къыбгъэдолъадэ.

- Сэр нэхъапэ щыIэщ: мо пщыжьыр псынщIэу евгъэпсых! - яжриIэри ар ирахьэхащ шым.

Тхьэщэрыкъуэ езыр къепсыхри, тIури ирагъэблэгъащ. ХьэщIэ нышхэр къыхуаукIащ, батэр къыхуагъэшащ. Жэщым мылыфыпIэ щабэхэр къыхуащIри зрагъэгъэпсэхуащ.

Пщэдджыжьым Тхьэщэрыкъуэ унафэ ещIри гъуэмылэр кърат.

Пщыжьым куэду и жагъуэщ ежьэн:

- Уэлэхьи, куэдым дыкъызэрыкIуар, - жи, - Тхьэщэрыкъуэ.

- Уэлэхьи, сыбутIыпщыжми, сымыкIуэжыфыну!

- Уэлэхьи, зиусхьэн, а жыхуэпIэр мыхъун: мы дызытесыр сэ си мэлыхъуэ пщыIэщ. Мэлыр иныжьхэм къатесхри цIыхум къестащ сыблэкIмэ, сыкърагъэблагъэри ныш cxyaукI, сыблэкIыжмэ, зы жьагъэ къызат. Дауэ мыбдеж лIыгъэ зэрыщыпщIэнур? Хьэуэ, зиусхьэн, дэ зекIуэ жыхуаIэм дыщежьэр иджыщ.

Сыт и Iэмалт пщыжьым, кIуэжыфынутэкъым. Арати, шэсыжри, зиусхьэныр аргуэру алъпым трапхэщ, шхуэмылакIэр Тхьэщэрыкъуэ иратыжри ирагъэжьэжащ. Айдэ кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, аргуэру зы дыгъэ гъуэгу зэпачауэ былымыхъуэ пщыIэ гуэрым нэсри техьащ:

- Бохъу апщий! - жаIэри.

- Уэ упсэу апщий, Тхьэщэрыкъуэ! Уэ зи уз кIуэдын Тхьэщэрыкъуэ! - жаIэри Iэхъуэхэр къыбгъэдолъадэ.

Ар зылъагъу пщыжьым игукIэ жеIэ: «Е зинэкIэ къалъхуа, дэни къыщацIыхури мыр!» ЕгъэщIагъуэ, иризэгуоп, мэгулэз.

Пщыжьыр къатIатэри кърахьэх, Тхьэщэрыкъуэ езыр шым къолъэри - тIури ирагъэблагъэ, выгъашхэ xyaукI, батэр хуагъэш. МылыфыпIэ гуэрыр, щабэ хъужауэ, хуаухуэри ягъэтынш, зрагъэгъэпсэху, ягъэжей. Пщэдджыжьым нэху къокIри я къэлътмакъхэм гъуэмылэр из къащI.

- Куэдкъэ иджы дыкъызэрыкIуар? - жи пщыжьым. - Дыгъэгъэзэж! Хьэуэ жыпIэрэ, сэ сыкъытени, уэ уздэкIуэнум кIуэ, ауэ, укъыщыкIуэжкIэ, сыкъытумынэу сыздэшэж.

- Уэлэхьи, зиусхьэн, а жыпIэр мыхъун: мы дызытесри сэ си былымыхъуэ пщыIэщ. Жэмыр благъуэм къытесхри зимыIэм къестащ - сыблэкIмэ, зы танэжь cxyaукI, сыкъыблэкIыжмэ, шху фалъэ срагъафэ. Дауэ мыбдеж лIыгъэ зэрыщыпщIэнур? КъимыдэкIэ, сэ уэ мыбы укъытезнэу усхуэмыгъэпудыну - гуащэм сытынэкIэ уIуплъэжын? Хьэуэ, зиусхьэн, дэ зекIуэкIэ зэджэм дыщежьэр иджыщ.

Пщыжьым сыт пидзыжынт абы! Арати, ягъэшэсыжщ аби, ежьэжащ. Аурэ кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, дыгъэ ныкъуэ гъуэгу якIуауэ, зиусхьэным игукIэ жеIэ, жи: «Сэ мыбы сыIэщIэмыкIудэу сынэсыжамэ, къурмэнышхуэ сщIыжынт, цIыхум сыкъамыщIэу!» - жери. Аурэ кIуэм-лъэм, кIуэм-лъэурэ, дыгъэ гъуэгур щаухым шыбзыхъуэ пшыIэ тохьэ:

- Бохъу апщий! - жаIэри.

- Упсэу апщий, Тхьэщэрыкъуэ! Уэ зи анэ гуфIэн, еблагъэ!- жаIэри, цIыхуу зы цIыху яхэмыту, иныжь защIэу зэхуэсащ, жи, шыбзыхъуэхэр.

Арати, ирагъэпсыхщ аби, хьэщIитIыр ирагъэблэгъащ. ХьэщIэнышу нэбгъэф пшэр хуаукIри, ягъэтхъащ, ягъэшхащ, ирагъэфащ. Мылыф щабэр пIэ хуащIри зрагъэгъэпсэхуащ, щIэпырхъыжу ягъэжеящ. Пщыжьым егъэщIагъуэ: «Мы иныжьхэр игъащIэм цIыхум дибийщ, мыбыхэми щхьэ я ныбжьэгъу мыр? Мыр сыт хьэлэмэт!»- жиIэурэ. Пщэдджыжьым нэху къокIри, тIури адыгэ хабзэкIэ къагъэтэдж, зрагъэтхьэщI, ягъашхэ; я къэлътмакъхэм гъуэмылэ къыхуралъхьэу щыту, пщыжь гуэрыр къолъаIуэ:

- ЗекIуэтхьэм хьэтыр иIэжмэ, узогъэлъэIу: мы иныжьхэм самышхыну унафэ яхуэщIи, сакъыхуэгъанэ, адэкIэ сынэкIуэфынукъым, - жи.

- Уэлэхьи, зиусхьэн, алъандэрэ пцIыт, мис иджымэ дэ зекIуэ дыщежьэр. Мы дызытесым адэкIэ сэ лщыIэ щызиIэжкъым. Мы иныжьхэр я иныжь бийхэм къаIэщIэзгъэкIри я шыбзхэр къахуэзгъэнауэ аращ: сыблэкIмэ, нэбгъэф cxyaукI, сыкъыблэкIыжмэ, сагъатхъэ. Сашхынщ жыпIэу ущIэшынэн щыIэкъым - тхьэ Iya яIэщ цIыхум зэран яхуэмыхъуну: тхьэ зэрагъэпцIын акъыл къаритакъым. Ауэ сэ мыбы уакъыхуэзгъанэу иныжьхэм я деж уи цIыxy напэ щытесхыфынкъым. Хьэуэ, зиусхьэн, ди зэкIуэр и кIэм ноблагъэ: лIыгъэр зытегъакIуи, нежьэ!

Арати, йожьэжхэри, кIуэм-лъейм, кIуэм-лъейурэ, зы мэзышхуэ гуэрым нос, мэзышхуэм щIохьэри, хуеишхуэ гуэр иIэти, хуейм йохьэ. Хуеикум пщыIэшхуэ итт, узэрыпщэфIэн Iэмэлсымэри, узытешхыкIын Iэнэри, узыхэлъын пIэри щIэлъу. Йоуэри, яшхэр яутIылщ, мэпщафIэ, машхэ, фIыуэ загъэпсэхури, пщыжьым псэ къыхыхьэжа нэужь, Тхьэщэрыкъуэ жеIэр, жи:

- Иджы, зиусхьэн, мы хуеишхуэ плъагъур пыдупщIын хуейщ дэ, - жеIэри.

- Ар сыт щхьэкIэ?

- Iay, зиунагъуэрэ, игъащIэкIэ гъэмахуэу щытын уфIэщIрэ! ЩIымахуи хъунщ - шым яшхын диIэн хуейкъэ! - жиIэри, шэмэджитI къыщIихщ, сыдж-уадэ къищтэри, шэмэджхэр иуIуащ, игъэжанащ. - НакIуэ иджы, зиусхьэн! - жиIэри пщыжьыр япэ иригъэщри езыр кIэлъиувэжщ аби, мэкъу еуэу щIадзащ.

Пщыжьым пщIэнтIэпсыр къежэхыу, Тхьэщэрыкъуэм зы ткIуэпс къемыкIуэу - лъэбакъуиблкIэ загъэкIэрахъуэурэ аргъынэр саржынищэкIэ яхьу махуиблкIэ мэкъу еуащ, а хуеишхуэри къалъэщIащ. КъалъэщIщ аби, Iэнэ ягъэхъури, зым нэхърэ зыр нэхъ ину стIогуищ ящIыжащ. ЯщIыжщ аби, загъэпсэхужа нэужь, Тхьэщэрыкъуэм унафэ ещI:

- Иджы, зиусхьэн, сэ сожьэ. Мыпхуэдэ махуэм сыкъэмысмэ, жэщым мо стIогум мафIэ едзи, гъэс - абы и нэхум сэ сыкъриIуэнущ. Ар сын иухрэ сэщIмэ, етIуанэм едз - сэ ар си гъуазэу ыкърикIуэнущ. Аргуэрыр сын иухрэ сэщIмэ, ещанэм едз - сэ ар си Iгъуэу сыкърикIуэнущ. Ещанэр сын иухрэ сэщIмэ, сэ сыщыIэжкъым дауи щIы, мо иныжь пщыIэм нэсыжи, абы уагъэкIуэдынкъым, шэжынщ.

Арати йоуэри Тхьэщэрыкъуэм и къэлътмакъыр - мис а зыми ахуэмыIэта къэлътмакъыр къыщIихщ, илъыр бдзантхьэти, шыуаным ирикIутэщ аби, игъэващ. ИтIанэ пщыжьыр зытеса шы гъуабжэ кIэхур кришалIэри быдэу зэщIишхащ бдзантхьэкIэ. Быдэу зэщIишхэри, Iэдэжу зыбгъуригъэувэжщ аби, макIуэ-мэлъей, ежьащ.

Тхьэщэрыкъуэ аурэ кIуэм-лъейм, кIуэм-лъейурэ, зы дыгъэ гъуэгу къызэринэкIауэ, и гъунэм унэмыплъысу зы псышхуэ ин хуэзащ. Псышxy индылым адрыщIыр губгъуэшхуэт, шы гъуабжэ кIэхуищэрэ шы къуэлэн щийрэ жыхуаIэм хуэдэ иту. Ар иныжь щхьиблхэм яшт.

Тхьэщэрыкъуэ псышхуэ индылым зэпрысыкIщ, еуэри, шыбэм и зыбгъумкIэ къекIуэкIри, и щIакIуэ кIапэр, бгъэ дамэм хуэдэу, зэщIиутхыпщIэщ аби, шы гъуабжэ кIэхуищэмрэ шы къуэлэн щиимрэ зэщIигъащтэри кърихужьащ. Къеуэм, шыр къихум, къеуэм, шыр къихуурэ къыздэкIуэжым, иныжь щхьибгъум и хакIуэр хэцIэфтыжыну хуожьэ, арщхьэкIэ Тхьэщэрыкъуэ и шы гъуабжэ кIэхур я yжь итши, адэкIэ хэкIми химыгъэкIыу, мыдэкIэ хэкIми имыгьакIуэу иIыгъщ. Иныжьым и хакIуэр къодзакъэ, къедзакъэ щхьэкIэ кIэричыр бдзантхьэш; шы гъуабжэ кIэхури иодзакъэ, едзэкъэхункIи, къыкIэричыр лыщ. Апхуэдэу къыздэкIуэм, жэщ мэхъури, иныжьым и хакIуэр къарэ лъакъуищ жыхуаIэм щыщти, кIыфIым зыхигъэбзахэри яIэщIэкIащ.

Тхьэщэрыкъуэ ар къыщищIэм, зы жиIащи тIy хъункъым, жиIэри къэувыIащ, шыбэр гъуабжэ кIэхум къихуну къритри. МащIэрэ пэплъа, куэдрэ пэплъа - сытми нэхулъэ къыщызэкIэщIитхъым, щIыр хъейуэ хуежьащ. Нэхущым и дахэм жыгхэр ирищIыкIыу жьышхуэ къыкъуэуащ. Дыгъэр къыщыкъуэплъым деж дунеикъутэж къохъу. Абы хэту лъыпсыр къежэхыу къарэ лъакъуищыр къосыж, щхьибгъу фIэту зы иныжь къехьри.

- Мы си псым къикIыу, мы си щIыр иутэу, мы си шыр езыхужьар хэт и хьэ, хэт и хьэулей? - жеIэри уафэу къытогъуагъуэ, щыблэу къытогуащIэ иныжьыр.

Тхьэщэрыкъуэ и бжыр тхыцIакIуэ хуэдиз хъурт, жеIэ, ар едзри, хакIуэ бэкъум ныдедзэр аби, шыр егъэлъэпэрапэри, иныжьыр пэнцIывкIэ щIрегъавэ; и кIэхужьым нолъэдэкъауэри щхьэщолъадэ:

- Уи уафэр къыстебгъэгъуагъуэрэ уи щыблэр къыстебгъэгуащIэу, сэ уи шыпэ сыкъихуа уфIэщIрэ, хьэ зэрахуэм къыхэкIа! - жеIэри, джатэкIэ йоуэр аби, щхьиир фIехри зы щхьэр гъуахъуэу къэгъанэ. - KуцI илъмэ, урипсэуну а зыри урикъунщ; имылъыххэмэ, бгъури щай уасэкъым! - жеIэри Тхьэщэрыкъуэ къожьэж.

Иджы Тхьэщэрыкъуэ къыщежьэм, пщыжьым жриIат мыпхуэдэу.

- Мопхуэдэ махуэм жьышхуэ къепщэнущ, Iэуэлъауэшхуи къэхъунущи, умышынэ: а жьыр шыбэм къащIихуу аращ, а Iэуэлъауэр абы я шы лъэ макъыращ - апхуэдизу псынщIэу къэсхунущ сэ ахэр. Уэ абы я зэран къокIынкъым, - жиIэри.

Арати, а махуэр къэсри, Тхьэщэрыкъуэ къыщымысыжым, и жэщым хуэзэу пщыжьыр макIуэри зы стIогум мафIэ иредз. Ар сэщIри етуанэм иредз. Ар сэщIри, ещанэм иредз. Абдеж жьышхуэ къыкъуоу, Iэуэлъауэшхуэ къоIу, уафэгъуагъуэрэ щыблэ макъым хуэдэу - уафэгъуагъуэр шы лъэ макъырат, щыблэр щIопщ уэ макъыpaT. «Уэлэхьи, сыплъэнтэм мыбы», - жиIэри пщыжьыр жыгышхуэ гуэрым дэпщеящ, жыгыр кунэфрэ и ку гъуанэм къуацэ-щIапщэ телъэлъэжауэ апхуэдэти, гу лъимытэу пщыр теувэщ аби, ехуэхри къинащ.

Тхьэщэрыкъуэ шыбэр къихури къэсыжащ. Зиусхьэныр бгъуэтмэ къащтэ! Маджэ, мэгуо, мэзыр къызэхежыхь - игъуэтыркъым. Щтэуэ щIэпхъуэжауэ пIэрэ, жиIэри къыщигъэзэжым, гурым макъ зэхех. Жыгым бгъэдыхьэрэ едаIуэм - гурым макъыр абы и кIуэцIым къоIукI.

- Мыр сл