ЦIЫХУБЭМ Я ГУПСЭ

Псалъэжъхэр - цlыхубэм я гупсэщ. Дэтхэнэ лъэпкъми и бзэм, и тхыдэм къыдогъуэгурыкlуэ ар. Псалъэжь зимы1э лъэпкъ дунейм теткъым. Псалъэжьхэм я куэдагъ, я шэрыуагъыр елъытакъым лъэпкъым и инагъ, цIыкlуагъым. Щыlэщ лъэпкъ цIыкlу - псалъэжь куэд иlэу, лъэпкъ ин - ар и мащlэу. Псалъэжьыр, псом япэрауэ, къэзыгъэщlыр цIыхубэм и гулъытэрщ, абы и тхыдэрщ, и гуащlэдэкlырщ, и акъылырщ, и щэн-хьэлырщ, и Iуэху еплъыкlэрщ.

Лlэщlыгъуэ бжыным щlадзэным и пэкlэ илъэс щиплl и пэжкIэ псэуа грек философ ин Демокрит икъу-икъужкIэ дэгъуэу жиIэгъащ: «Псалъэр 1уэхум и ныбжьщ». («Слово тень дела») .

Ар пэжщ. Псалъэжьыр Iуэхужьым и жьауафэщ. Псалэжьыр кIэщIми, и гъащlэр кlыхьщ.

Псалъэжьыр адрей Iуэрыlуатэхэм къащхьэщокI. Сыткlэ? Япэрауэ, псалъэжьыр нэхъ къызытехъукIыжу щытыр цIыхум и нэгумрэ и Iэгумрэ щIэкI lуэхугъуэрщ, езы цlыхум гурэ псэкlэ, пщlэнтlэпскIэ, гузэвэгъуэкlэ е тхъэжыгъуэкlэ зэхищlэ лэжьыгъэщ, лlэужьыгъуэщ. Жыпlэ хъунущ кIэщlу: псалъэжьыр нэм нэхъ къыlэщIэкlыу, щхьэм нэхърэ. Псалъэм папщlэ, шыпсэ-таурыхъхэм цIыхум и фантазием куэдкlэ нэхъ зыщиубгъуу щытмэ, а lуэрыIуатэ щIыкIэм цlыхум къыфlэщl псори, игупсысэр здынэс псори нэхъ къызэщlикъуэу щытмэ, псалъэжьыр куэдкIэ нэхъ зытенэхухьу щытыр цIыхум езым псэукIэм хилъагъук1, къыхиубыдыкI lуэхугъуэхэрщ, ахэр абы «къызэрыфlэщlыpкъым», атIэ зэрилъагъу, къызэрыгурыlуэ щIыкlэхэрщ.

ЕтIуанэрауэ, псалъэжьыр адрей IуэрыIуатэхэм къащхьэщокI нэгъуэщI лъэныкъуэкlи. Iуэрыlуатэ лlэужьыгъуэу щыlэхэр, псалъэжьым хуэмыдэу, «щхьэхуэу» мэпсэу. Уэрэдми, шыпсэми, таурыхъми псэукlэ щхьэхуэ яlэщ. Псалъэжьыр аракъым. Ар езы бзэм хэIуэнтIауэ, хэщIыхьауэ къогъуэгурыкIуэ. КIэщIу жыпIэмэ, псалъэжьыр сыт щыгъуи, дэнэ дежи щыхьэзырщ. Уэрэдым, шыпсэм, таурыхъым «урихьэлIэн» хуейщ, псалъэжьыр аракъым: ар сыт щыгъуи къыбжьэдохуэ. Даль зэрыжиIащи, ар «яусыркъым, къагупсысыркъым, атIэ езыр-езыру къохъу».

Зы уэрэди, зы таурыхъи зымыщIэ урихьэлIэнкIи хъунущ, ауэ фIэщ щIыгъуейщ дунейм зы цIыхуи тету псалъэжь зытIущ имыщIэу. Псалъэжьыр, адрей IуэрыIуатэ лIэужьыгъуэхэм елъытауэ, цIыхубэм нэхъ зэIэпах, ар нэхъ зэгъэщIэгъуафIэщ, псалъэжьым къызэщIимыубыдэ Iуэхугъуэ зэрыщымыIэм къыхэкIкIэ абы цIыхубэр нэхъ псынщIэу, нэхъ тыншу зэлъегъэIэс, зэрегъэцIыху, зэхешэ. псаjiъэжьыр нэхъ куэдым ящIэ. Ар нэхъ куэдым яхъумэ. Абы къыхэкIкIэ псалъэжьыр нэхъ къызэтонэ. Мис абыкIи псалъэжьыр къащхьэщокI адрей IуэрыIуатэ лIэужьыгъуэхэм.

Псалъэжьыр, нетIи жытIащи, бзэм хэIуэнтIауэ къызэрыгъуэгурыкIуэм къыхэкIкIэ, щыIэщ, а IуэрыIуатэ лIэужьыгъуэр IуэрыIуатэм елэжь щIэныгъэм (фольклористикэм) къыIэщIахыу бзэм елэжь щIэныгъэм езытыну мурад зыщIа щIэныгъэлIхэри. Абы псалъэжьыр къызэращтэр зы лъэныкъуэ закъуэкIэщ: псалъэжьым и фразеологизмэхэр зэрызэхэлъырщ. Абы къыхэкIкIэ а щIэныгъэлIхэм жаlэ псалъэжьхэр IуэрыIуатэм хэмыхьэу, ахэр, адрей фразеологиехэми хуэдэу, бзэм хэджэрэзыхьауэ къакIуэу, зэи езы псалъэжьыр щхьэхуэу жамыIэу. Апхуэдэу шыщыткlэ, яукъуэдий а щIэныгъэлIхэм, псалъэжьхэр ещхькъым IуэрыIуатэм.

Зэрытлъагъущи, псалъэжьхэр IуэрыIуатэм къыгуахын папщIэ, мыбдеж фIэнапIэу ящlыр зыщ: псалъэжьхэр щхьэхуэу, уэрэд, шыпсэм хvэдэу, цIыхухэм зэрыжамыIэрщ. Пэжщ, псалъэжьхэр, нетIэ зэрыжытIам хуэдэу, бзэм хэIуэнтIауэ, нэхъ тэмэму жыпIэмэ - хэухуэныхьауэ къокIvэ. Ауэ зэи зыщыгъэгъупщэн хуейкъым псалъэжьхэр, адрей IуэрыIуатэ лIэужьыгъуэхэм ещхьу, IуэрыIуатэм ахэр къыгуозымыгъэхыу нэгъуэщI Iуэхугъуитт зэрыщы1эр. Япэрауэ, псалъэжьхэр цIыхубэм яус, зэхалъхьэ, къагупсыс. Псалъэжьхэм автор яIэкъым. ЕтIуанэрауэ, псалъэжьхэр цIыхубэ псоми я зэхуэдэу зэдахъумэ. А 1уэхугъуит1ым псалъэжьхэр гуагъэхыркъым 1уэрыIуатэм. Аращи, псалъэжьхэр 1уэры1уатэм и зы Iыхьэщ.

Зыми жиIэркъым псалъэжьхэр бзэм и фразеологием, и лексикэм хэмыхьэу. Уеблэмэ, псалъэжьхэр бзэм и кvпщIэу щытш. Ауэ фразеологизмэмрэ лексикэмрэ я лъэныкъуэ къудейкIэ абы убгъэдыхьэу щытмэ, а псалъэжьхэр къыш1агъэщIар, абыхэм я мыхьэнэр, я тхыдэр, социальнэу, философскэу, нравственно-этическэу япкърылъ купшIэр пIэщIэгъупщыкIынкIэ шынагъуэщ. БзэщIэныгъэр псалъэжьхэм я фразеологическэ, лексическэ зэхэлъыкIэм, я грамматическэ зэпкърылъыкIэм зэрелэжьым хуэдэ къабзэу, IуэрыIуатэм телэжьыхь щIэныгъэми къигъэнэхуэн хуейщ псалъэжьхэм я мыхьэнэр, абыхэм япкърылъ купщlэр, акъылыр. Арыншэу гупсэхуу пхузэпкърыхынукъым а Iуэхугъуэр, псалъэжьхэм я зэхэлъыкIэмрэ (я формэмрэ) я купщIэмрэ (я содержаниемрэ) зэщхьэщыча хъунущ.

«Псалъэжьхэм,- итхыгъащ А. М. Горькэм,- икъук1э гъуэзэджэу къызэщ1апщытэ гуащ1эрыпсэу ц1ыхубэм я псэукIэ псомрэ я социально-историческэ опытымрэ».

Ар зыхунэмысрэ зытемыпсэлъыхьрэ Iуэхугъуэ щыIэкъым. ЦIыхум и Iэмрэ и акъылымрэ зэщIищтэ псогуэми псалъэжьыр хуопхъэр. Абы къызэщIимыубыдэ гуэри гъуэтыгъуейщ. Арауэ къыщIэкIынщ псалъэжьхэр я мыхьэнэм· кIэ гуэшыгъуейуэ щIыщытыр. Псалъэжь Iэджэ ухуозэ зыхуэпхьынур умыщIэу, езыр псалъэм къыдэкIуэу къыумыщтэмэ, Iуэхугъуэ куэд къызэщIиубыдэу, куэд къикIыу, я наIуэбзэкIи, я щIагъыбзэкIи куэдыщэм хуэпшэ хъуну. Псом хуэмыдэжу апхуэдэу нэхъ зызыубгъуу щытыр псалъэжьхэм яхэт поговоркэ лIэужьыгъуэхэращ. Псалъэм и хьэтыркIэ, псалъэжь лIэужьыгъуэу (пословицэу) щыт «ЛэжьэкIэмыщIэ щIакIэ и Iусщ» жыхуиIэм къикIыр зэуэ къыупхъуэтэфу щыт щхьэкIэ, псалъэжь л1эужьыгъуэу (поговоркэу) къак1уэ «Мастэ бейщ» жыхуи1эм къик1ыр зэуэ къыбгуры1уэнукъым, ар псалъэ зыхэтым къыдэк1уэу къамыхь нэужьмэ. Урысхэми, адрей лъэпкъхэми я псалъэжьхэр (пословицэурэ, поговоркэурэ) зэрызэщхьэщыкIым ещхьыркъабзэу, адыгэ псалъэжьхэри зэщхьэщок1.

Зы псалъэжь (пословицэ) лIэужьыгъуэхэм япкърылъ мыхьэнэр, зытепсэлъыхь Iуэхугъуэхэр нэсауэ, гурыIуэгъуэу, зэхэщIыкIыгъуаф1эу къыпIуралъхьэ. «Гупсыси псалъи, зыплъыхьи тIыc». А псалъэжь (пословицэ) л1эужыгъуэр сыт щыгъуи псалъэщхьитIу къокIуэ: «Дзейуэ зэгуэхьэмэ, хьэмыр ягъэнщI». Япэ къакIуэ псалъащхьэм и мыхьэнэр, абы къишэр («Дзейуэ зэгуэхьэмэ ...») етIуанэрей псалъащхьэм наIуэу къеIуэтэж («хьэмыр ягъэнщI»). Аращи, зы псалъэжь (пословицэ) лIэужьыгъуэхэр псалъащхьитIу (IыхьитIу) зэгуэтщ, синтаксисым и лъэныкъуэкIэ ахэр нэхъ псалъабэу, нэхъ гугъуу зэхэщащ: «Благъэжьыр биижь умыщIи, биижьыр благъэжь умыщI».

Адрей псалъэжь (поговоркэ) лIэужьыгъуэхэр апхуэдэкъым. Ахэр зэрызэхэлъыр зы псалъащхьэ закъуэу, абыхэм япкърылъ мыхьэнэр, ахэр зытепсэлъыхь Iуэхугъуэр езы псалъэжьыр «пцIанэу», псалъэ едзыгъуэм хэмыту, къэпхькIэ къыбгурыIуэнукъым, синтаксисым и лъэныкъуэкIи ахэр мыухыпауэ, зыгуэр хущыщlэ хуэдэу, хунэмысыпауэ, щIaгъыбзэм нэхъ етауэ щытщ: «Ажэ цIыкlу бжьакъуэшхуэ ... »

Абы къимыдэкlэ, псалъэжь (пословицэ) лIэужьыгъуэхэр усэ щIыкIэу рифмэкlэ зэкIэпауэу щытщ: е псалъэм и пэщIэдзэм деж: «Хьэжыдзэуи дзэ къыпхуэмызэкIэ», «Бэлэрыгъыр гъэр мэхъу», е псалъэкум деж: «ХьэуазэпIэ къыхэплъым нэплъэжыгъуэ егъуэт», е псалъэм и кIэухым деж: «Бжэщхьэlум нэмыс хьэдрыхэ нoIyc», «Уэщым зиIэтыху пхъэм зегъэпсэху».

Псалъэжьу щыIэр зэщIэзыкъуэу, зыгъэдахэу, зэщIэзыкъузэу щытыр рифмэмрэ ритмэмрэщ. Псалъэжьхэм я макъамэр икъукlэ lупщIщ, наIуэщ, псынщIэу къэппхъуэтэфу щытщ. Адыгэ псалъэжьхэм я нэхъыбапIэм щIэт пшыналъэр усэм тохъэ. Псалъэжьхэр шэрыуэу ящI бэуэ абы хэт метафорэхэм, метонимиехэм, синекдохэхэм. Ахэр гъэнщIащ aнтитезэкIэ («Гъэузи, гъэхъуж»), абы ещхь IэджэхэмкIэ. Псальэжьхэр ягъэдахэ, макъамэкlэ къызэщIакъуэ ритмэу щIэтым, аллитирацэу пкърытым: «Мэкъумылэр мащIэмэ, шкIащIэр шхэрей мэхъу», «Лажьэм лыжь ешх», «Нэм фIэбэр Iэбэм еух»; параллелизмэу зэрихьэм - «Уи адэ и гъуэгужьрэ уи адэ и благъэжьрэ умыбгынэ», «Уи псалъэр гъэкlэщIи уи гупсысэр гъэкIыхь», къинэмыщIхэми. Абы къыхэкIкIэ, жыпIэ хъунущ, Буслаевым зэрыжиIам хуэдэу, псалъэжьыр «макъамэхэмрэ акъыылымрэ я къару зэгуэткIэ» къызэпэщауэ.

Адыгэ афоризмэхэр, адрей лъэпкъхэми я псалъэжьхэм хуэдэу, лIэужьыгъуитIу къокIуэ, зэм положительнэу: «Уи псалъэ гъэIэси уи нэмыс гъэбыдэ», зэми отрицательнэу: «К1элъэф к1элъыдз дзы и бэщ».

«Адыгэ псалъэжьхэр» щыжытIэкIэ дэ абы къыдогъэкI куэд: ди псалъэжьхэм хохьэ псалъэ шэрыуэхэр, хъуэрыбзэхэp, псынщIэрыпсалъэхэр, щIагъыбзэрыхьхэр, къуажэхьхэр; нэщэнэхэр. Я жанркIэ ахэр зэщхьэщыкIыу щытми, я мыхьэнэкIэ, я купщIэкIэ, я псалъафэкIэ щхьэхуэу щыт пэтми, Iуэрыlуатэм и кIуэцIкIэ а псори нэхъ зэгъунэгъущ, нэхъ зэфэгъущ, адрей IуэрыIуатэ лIэужьыгъуэхэм елъытауэ. А псалъэжьхэм хэбгъэхьэ хъунущ бзэм «хэжыхьауэ» щыт псалъафэхэри, цIыхухэр щыпсалъэкIэ куэдрэ къахьу щытхэри: «Набдзэ къурашэщ, яшэн хьэзырщ», «Дыгъэ нурыр къыщхьэщех», «ЛIы къилъхуащ», «3эзым хуэдэу дыджщ», «Уи адэ и ней, уи анэ и нэфI», «Си пыIэр пхуэгъэтlысащ», «А, си тIасэ», нэгъуэщIхэри. Ахэри, псалъэжь дыд.у щымыт пэтми, псалъэжьхэм ещхьу бзэм хэIуэнтlыхьауэ, хэухуэныхьауэ цIыхухэp щыпсалъэкIэ къахьри псалъэжь лIэужьыгъуэм нэхъ и гъунэгъу мэхъу. Адыгэхэм апхуэдэ псалъафэ шэрыуэ икъукIэ ди куэдщ, ауэ ахэр иджыкIэ зэxуэхьэсауэ щыткъым. Апхуэдэ псалъафэхэр езыр-езыру къыщыпщтэкIэ мыхьэнэ уха яIэу щыткъым, ахэр псалъэм къыдэкIуэу псалъэр зыгъэщIэращIэ, шэрыуэ зыщI псалъафэхэщ.

Псалъэжьхэр пыджэу, зытражыIыхьым игу хагъэщIу, хъуэнэбзэ къихьу щыткъым. Ар цIыхубэм я псэм къыщIоIукIри хьэлэмэтыщэу гуапэу, уиущийуэ, къыбдэгушыIэу я нэхъ Iуэхугъуэ хьэлъэр къеубзыху. Апхуэдэщ адыгэ псалъэжьхэм я нэхъыбэр. Ар къыбдогушыIэ, къыбдогуфIэ, къыбдосэмэркъоу, къохъуэныркъым - къоущий, псалъэ lей къыптриупцIэркъым - къощхьэпэж. ЖыпIэ хъунущ: адыгэ псалъэжьым и бзэр Iэфlщ. А псалъэжьхэм я нэхъыбэ дыдэр ауанрэ щIэнакIэбзэрэкlэ гъэнщIащ. Ауанри, гушыIэри, щIэнэкIэнри и Iэщэ лъэщу щыт щхьэкlэ, псалъэжьым «къыгуилъэфу» уиту хигъэщIу, уи псэ ирищIыкIыу, бэмпIэгъуэу, щхьэжагъуэу уи жагъуэ къищIыркъым, атIэ къыбдэубзэ щIыкIэу къохъурджауэ, нэхъыфI узэрыхъунум хъуэрыбзэ щабэкIэ ухуегъэуш. Дэ апхуэдэу щIыжытIэращ: адыгэ псалъэжьхэм юморыр къапкърощэщ. 3э еплъыгъуэкIэ, зэ жыIэгъуэкIэ а юморыр уи тхьэкIумэм къиlуэу щыткъым, ауэ езы псалъэжым и щlагъыбзэмрэ и пшыналъэмрэ куууэ ущIэгупсысыжа нэужь - а юмор гъуэзэджэу псалъэжьыр зезыхьэр къыппкърощатэ, уигъэтхытхыу, уи пащIэкIэ ущIигъэгуфIыкIыжу, ухуэарэзыуэ.

Псалъэм и хьэтыркIэ, «ГъущI куэбжэ зиIэр гъущI мастэ щощIэ», «3иш тесу лъыхъуэжа», «Къуийм и пыIэ щхьэрыхумэ, укIытэжыркъым», «Унэ мыпхъэнкIрэ пхъэнкlий имыдзрэ», «Аргъуейм и лыр и лэпсщ», «3ыхьри мэгугъэ, яхьри мэгугъэ», «Выбжьэ зэрына зэригъэкIыфкъым», «Джатэр ибг илъщ» (фыз хахуэм хужаIэ), «3и щхьэ мыжьу жьэ джатэ» псалъэжьхэм япкърылъ ауаныщI щIагъыбзэрт зи гушыIэбзэр зэ къэщтэгъуэкIэ къыбгуры1уащэу щымытмэ уегупсысыжыпэмэ, абыхэм я пшыналъэр юморщ. Ар и щыхьэтлыкъщ псалъэжьхэр зезыхьэ народым и гущхьэр зэрынэхум, и акъылкIэ ар зэрыузыншэм, гухэу, тхьэусыхэрилэу гъумэтIымэу зэрыщымытым, и псэкIэ зэрынахуэм, IуэхукIэ зэрыхахуэм. Адыгэ псалъэжьым къыбжиIэнукъым «Уделэщ. Ухьэбыршыбырщ. Убелэмбешэмщ». Апхуэдэ псалъэ бзаджэхэр абы цIыхум ириупцIыркъым, ат1э псалъэжьхэм къыбжаIэнущ «Щхьэм имылъмэ, лъакъуэм и мыгъуагъэщ» жиIэу е «Делэм къуэлэн и щIасэщ», е «Делэм сэ сыфIокIри губзыгъэр сэ къысфIокI» жиIэу. УщиякIуэу щыт псалъэр сыт щыгъуи Iэсэщ. Абы ещхьу, псалъэжьым и бзэр сыт щыгъуи Iэсэщ. нахуэщ, гурыхьщ.

Псалъэжьыр яусыркъым, нэрылъагъу Iуэхугъуэм къытохъеикIыж жытIэгъащ дэ. Ауэ ар къызытехъеикIыж 1уэхуэгъуэри л1эужьыгъуитIу зэщхьэщокI. Зыр - цIыху псоми я деж пхьы хъун Iуэхугъуэщ. Адрейр - зы щIыпIэ щхьэхуэ гуэрым деж къыщыхъуа 1уэхуг1ъуэ щхьэхуэщ. Япэрейм псоми я зэхуэдэу щыт псалъэжь «Уи нэ къеIэм и псэ еIэж» жыхуиIэр къует. Мыдрейм «Къуэшрокъуэр пIащIэри унакъым» жыхуиIэр къегъэщI. ЦIыхухэм нэхъ зэIэпахыу щытыр япэрей псалъэжьырщ. ЕтIуанэрейр щIыпIэ псалъэжьу къонэж. Япэрейр зы лъэпкъыбзэм хокlри нэгъуэщI лъэпкъыбзэм хохьэ. Етlуанэрейр псалъэжьыр къезыхьэжьа бзэм къыхонэж. Ар лъэпкъыбзэ псом щыхэмыхьи щыIэщ, бзэм и диалектхэр щIыпIэ-щIыпIэм зэрепхам хуэдэу, ари зы щIыпIэ гуэрым епхауэ къонэж. А лъэныкъуитIымкlи псалъэжьхэр зэщхьэщыкlыу щытщ.

ЩIыпlэ щхьэхуэм епха а псалъэжьхэм я нэхъыбэм къежьапIэу яIэр зы хъыбар гуэрщ. Потебня зэ жиIэгъауэ щытащ псалъэжь куэдым е басняр е хъыбар кlэщlыр лъабжьэ яхуэхъуауэ. Ар зыкъомкIэ пэжщ, ауэ абы щIыгъун хуейщ апхуэдэ псалъэжьхэу анекдотым, басням е хъыбар кlэщIым къытехъеикlыжхэр нэхъ къызыпкърыкlыу щытыр щlыпIэ щхьэхуэм теухуа къэхъукъащlэхэрауэ зэрыщытыр. Псалъэм папщlэ «Къуэшрокъуэр пlащlэри унакъым» псалъэжьыр Хы ФlыцIэм Iyc адыгэхэм ящIэркъым, Къэбэрдей хэку ис адыгэхэм «Истамбыл къикlам дызэрагъэтIэхъужкъым» жыхуиIэр зэрамыщIэм хуэдэу. А псалъэжьитlри къыбгурыlуэнукъым, ар къызытекlыжа хъыбархэр ящIымыгъумэ.

Гъэмахуэр икIауэ Iэщыхъуэхэр Къущхьэхъум къыдэкIыжын щыхъум, щlыпIэм и пlалъэ зыщlэ Iэщыхъуэ нэхъыжьхэм дунейр къызэрызэIыхьэнур жаlащ, уафэм и нэгу щIэлъыр щIэкlыху Iэщхэр кърамыгъэжьэжу заlэжьэну унафэ ящlащ. Къуэшрокъуэр мэлыхъуэ пщыlэ гуэрым нэхъыжьт, а унафэм емыдаlуэу пlащlэри и мэлыхъуэ пщыlэр къригъэжьэжащ. Гъуэгум борэн къыщытехъуэри Къуэшрокъуэм и мэл хъушэр уаем иукlащ.

«Къуэшрокъуэр пlащIэри унакъым» псалъэжьыр абы къытекlащ.

«Лъэпщ и ХьэпцIей кlуэкIэ», «Къуажэр Тыжьейр къащыгъупщащ», «Къэхъуа щыIэкъым, къиуащ» псалъэжьхэри апхуэдэщ, дэтхэнэ зыми щабжым Къэхъун зы хъыбар гуэр иIэщ, арыншэу езы псалъэжьыр къыбгурымыlуэну. Апхуэдэ лlэужьыгъуэ псалъафэм ящыщщ «Хъуэжэ и куэбжэ» жыхуаIэри. Абыи иlэщ хъыбар: Хъуэжэ бжыхь имыхуу куэбжэ зэригъэувар. Ауэ ар щlыпlэ щхьэхуэм епхауэ щыт псалъэжьхэм къащхьэщокI. Абы ину зиубгъуащ. Ар лъэпкъ куэдым ялъэlэсащ, езы Хъуэжэ и хъыбарым дэщIыгъуу. Апхуэдэ псалъэжьхэри щхьэхуэу къэлъытэн хуейщ.

Дунейм лъэпкъыу тет псоми яIэщ псалъэжь я нэмысым, я хабзэхэм, цlыхугъэм, лlыгъэм, пэжыгъэм теухуауэ, ауэ а лъэпкъ дыдэхэми я псалъэжьхэри зэщхьэщок1 Iуэхур я нэхъ IэщIагъэу щытым щынэсым деж. Псалъэм папщlэ, финхэм псалъэжьу яIэм и нэхъыбэр жьакIэмрэ хьэмрэ теухуащ. Ар сыт къызыхэк1ыр? Финхэр щыпсэу щIыпlэр щlыпIэ гугъущ, псылъэщ, мэзыбэщ, гъэм и нэхъыбэр уаеу йокlуэкI. Абы къыхэкIкlэ финхэм я пащIэ-жьакIэ яупсу щытакъым, мащlэу щlащэ фIэкlа. Абы нэмыщIкlэ, а щlыпIэм цIыхухэм нэхъ яфыкlыу щытар щIыIэузти, финхэм я фlэщ хъууэ щытащ дунейм щIыlэузу тетыр хьэмэм гуащIэкlэ бгъэхъужыфыну, псы пщтырым пхимыху уз щымыIэу. Абы къыхэкIкIэ, фин псалъэжьхэм нэхъ къащтэу щытыр, нэхъ зэпащэр, образу ягъэувхэр нэхъ зытраухуэри пащlэ-жьакlэмрэ хьэмэмымрэщ.

Апхуэдэ щIыкlэу зэхэлъщ японхэми я псэлъафэри.

Абыхэм я псалъэжьхэр зэпхауэ щытыр тенджызымрэ абы хэс бдзэжьей лIэужьыгъуэхэмрэщ, сыту жыпIэмэ, японхэр нэхъ зыкъуэсу щытыр тенджызым къыхах бдзэжьейхэр арщи. Хьэрыпхэми я псалъэжьхэр нэхъ зытеухуауэ щытыр чэрыуанрэ махъшэрэ, къум нэщIхэмрэ арыкъхэмрэщ, хьэрыпхэм я гъащIэр абыхэм нэхъ епхащи.

Адыгэхэми ди куэдщ лIыгъэм, нэмысым, цlыхугъэм теухуа псалъэжьхэр, ауэ а псалъэжь дыдэхэм щапхъэу нэхъ къахьу щытыр Iэщым теухуа, Iэщым ехьэлIа псэлъафэ системэщ: «ЛIы и къуэгъурэ вы и гъуррэ» жыхуиIэм хуэдэщ. Абы къокI адэ пасэ зэманым адыгэхэм я псэукIэм и кlуэцIкIэ Iэщ зехуэныр нэхъ IэщIагъэ ину щытауэ, ахэр абы икъукlэ хуэIэкlуэлъакIуэу псэуауэ.

Iуэрыlуатэр жьым хуэдэщ. Абы къурши, псыи, хыи къридзэркъым. А псоми ящхьэпролъэт ари, зы лъэпкъым бгъэдокlри нэгъуэщl лъэпкъым хуоблагъэ. Лъэпкъхэр бзэкlэ зэрымыщIэми я псалъэжькlэ зэрощlэ, зэроцlыху, IуэрыIуатэхэм я лIэужьыгъуэхэм яхэткъым нэгъуэщI зыгуэри псалъэжьхэм ещхьу лъэпкъхэм нэхъ псынщIэу зэlэпах, нэхъ тыншу зэратыж. Псалъэжьхэм зэпэжыжьэу псэу лъэпкъ Iэджэр гъунэгъу зэхуащI. А лъэпкъ зэпэжыжьэхэм я бзэхэр зэтемыхьэ пэтми, я псалъэжь лъапсэхэр гъэщlэгъуэну куэдыщэрэ зэтохуэ, я мыхьэнэкlэ зэтехьэ дэнэ къэна, я купщlэкIэ, уеблэмэ я синтаксискlи зэщхьщ.

Абы щыгъуэми хьэлэмэтыщэу зы lуэхугъуэ абы хыболъагъуэ. А lуэхугъуэр зищlысыр мыращ: зы лъэпкъым къыбгъэдэкlыу нэгъуэщl лъэпкъым хуеблагъэ lуэрыlуатэм - ар уэрэди, хъыбари, таурыхъи, шыпси ирехъуи - «зехуапэ» а зыхуеблэгъа лъэпкъым и фащэмкlэ, апхуэдэ Iуэрыlуатэм «зегъэщlэращlэ» зыхуеблэгъа лъэпкъым и хьэл-щэнкlэ, и дуней еплыкIэмкlэ.

Псалъэм и хьэтыркlэ, къэтщтэнщ дуней псом и кlуэцlкlэ щыцlэрыlуэу щыт «Шемякин и судыр». А таурыхъыр яlэщ тибетхэм, индхэм, румынхэм, урысхэм, нэмыцэхэм, хьэрыпхэм, полякхэм, китайхэм, къинэмыщI лъэпкъхэми. Ар дыдэр яlэщ адыгэхэми «Хъуэжэ» е «КъуийцlыкIу и хъыбаркlэ» еджэу, нэгъуэщI лъэпкъхэми ар яцlыху «Веимрэ абы и лlыщIэмрэ» и цlэу. Адыгэхэм ар зэращlэр мыпхуэдэущ: КъуийцIыкlу зы беижь гуэрым бэджэнду зыш къыlихащ. А беижьым КъуийцIыкlу хамуткlи елъэlуати, хамутыр къритын идакъым, «Хамут щимыIэкlэ, шыр сыту ищIын?» жиlэри. Арщхьэкlэ КъуийцIыкlу пхъэIэщэм шыр и кIэмкlэ щlищlащ. Вэуэ здытетым шыкlэр пичащ. КъуийцIыкly шым и кlэр пымытыжу зейм къыщыхуишэжым, беижьым ар къыIихыжын идакъым. Тlури мэхъчэмэм (судым) кlуэн хуей хъуащ. Судыр здащIэм КъуийцIыкlу и гуфlакIэм тоуlуэ. Судыр зыщlэ къадым ар къыфlощI: «Си гуфlакIэм дыщэ дэзщи си Iуэхур къибгъэкIмэ, псори уэстынщ» жиlэ хуэдэу. Къадым унафэ ещI: зи кlэр пыча шыр КъуийцIыкlу деж къэнэну, и кlэр къыпыкlэжыху. Итlанэ шыp зей беижьым иритыжыну, къызэрыlихам хуэдэу и кlэр пыту. Судыр абыкlэ зэфIэкlа нэужь, къадыр къокlуэ КъуийцIыкlу дежи къыжреlэ:

_ Мыдэхь а сыкъызэрыбгъэгугъар.

_ Сытыт укъызэрызгъэгугъар?- йоупщI абы КъуийцIыкlу.

_ Iay, зиунагъуэрэ, уи гуфlакIэм утеуlуатэкъэ?

_ Cытeylyaт, уэлэхьи.

_ Мыдэхь-тlэ ар.

_ Cытeylyaт, си судыр къыумыгъэкIмэ, мис мы мывэжьымкlэ уи щхьэ къэбым сеуэу зэгуэзудыну,- жеlэ КъуийцIыкlуи, и гуфlакIэм мывэ тыкъырыфI къыдехри къадым ирегъэлъагъу.

А таурыхъыр зиlэ лъэпкъхэм я дэтхэнэ зыми ар егъэщlэращlэ езы лъэпкъым нэхъ и Iэщlагъэм, хьэл-щэнхэм елъытауэ, ар «хапхэ» лъэпкъым нэхъ И гуращэу щыта Iуэхугъуэхэм, таурыхъыр щызэхалъхьа лъэхъэнэм ек1уу, щыlэрыхьа зэманым лъэпкъыр нэхъ зэпхауэ щыта псэукIэм. Псалъэм папщlэ, тибетхэм «Шемякин и судыр» быдэу буддизмэм ирапх, а динымкlэ зэныкъуэкъу монахит1ыp суд пащхьэм къохутэ. Инд таурыхъым хэт браманри аращ судым щlалъэфыр. Нэмыцэхэм я «Шемякин и судыр» зытепсэлъыхьыр лlэщlыгъуэ курытхэм деж рыцарыгъэ-лlыгъэ щIэным епхащ. Полякхэм ейр журт сондэджэрым илэжьхэм, абы зэрихьэ хьилэхэм гуэухуэнащ. Таурыхъым и купсэр зэрыкупсэу къанэри, зэрытлъагъущи, дэтхэнэ лъэпкъми ар иузэщlащ езым а зэманым нэхъ пэгъунэгъуу иlа гупсысэхэмкlэ. Аращ IуэрыIуатэм и хабзэр: ар зыхунэс лъэпкъым и лъэпкъ фащэкlэ зэщlеузадэ.

Псалъэжьхэр абы и лъэныкъуэкlэ къащхьэщокI адрей Iуэрыlуатэ лlэужьыгъуэхэм. Абыхэм лъэпкъ фащэкlэ зыщагъэщlэращlэр закъуэтlакъуэщ, сыту жыпIэмэ псалъэжьым къызэщlиубыдэ Iуэхугъуэхэр апхуэдизкlэ лъэпкъыбэ псоми я зэхуэдэщи, дэтхэнэ лъэпкъми и щхьэузщи, и гуращэщи. Мис абы къыхэкIкlэ дунейм лъэпкъыщхьэу тетхэм я псалъэжьхэр зыкъомкlэ зэтохуэ, я мыхьэнэкlэ эапкъроувэ, я купщlэр зэхуозэ. Зы лъэпкъ гуэрым и зы псалъэжьи къэбгъуэтыну къыщIэкIынкъым абы пэхъун, абы ещхь нэгъуэщI лъэпкъым имыlэу. Псалъэм и хьэтыркlэ, нэмыцэхэм жаlэ: «Псори мэкlуэдыжри пэжыр къонэ». Абы хуэдэ дыдэ псалъэжь урысхэми яlэщ: «Все минется, одна правда останется».

Псалъэжьхэр адрей Iуэрыlуатэ лlэужьыгъуэхэм елъытауэ нэхъ интернациональнэу щытщ. Сыт ар нэхъ къызыхэкlыр? Нэхъ зэlэпыхыгъуафlэщи, абы нэмыщIыжкlэ, нетlи жытlащи, лъэпкъхэм я гуращэр, я гурыщlэр зыкъомкlэ зэтохуэри. лъэпкъ Iуэрыlуатэхэр зэлъоlэс гъуэгуитIкlэ. Япэрауэ, щIэныгъэм къызэрихутэмкlэ, дунейм лъэпкъыу тетым къакlуа гъуэгуанэр зыкъомкlэ зэтохуэ. Нэхъ зызыужьа лъэпкъхэм къызэпачащ лlакъуэ (родовой) псэукlэр, абы къыкIэлъыкlуэу гъэрыгъэ (рабовладельческэ) псэукlэр, абы иужьыжкlэ пщыгъэ-пщылlыгъэ (феодальнэ) псэукlэр, мыдэкlэ укъэкIуэтэlуэмэ капитализмэ псэукlэр. А псэукlэхэр зэлъэзыгъэlэса лъэпкъхэм къакlуа .Л1эщIыгъуэхэм къыздахьащ а псэукlэхэр къэзыгъэлъагъуэ псалъэжьхэри. Псалъэжьхэм я лъапсэр къыщожьэ лlакъуэ (родовой) псэукIэм деж. Ахэр хунос лlакъуэ псэукIэм пэщlэдзэу щыт матриархат лъэхъэнэми - анэр псэукIэм и кlуэцIкlэ тепщэу, «ЦIыхубзым пшэрыхь хущанэу» щыщытами. Мыдэкlэ нэхъ къэблэгъэхункlэ, псалъэжьхэм къызэщlакъуэ лlакъуэ псэукIэм къыкIэлъыкlуэ мыдрей общественнэ псэукlэхэри. ЦIыхухэм я общественно-производственнэ псэукIэм, я гуащlэдэкIым, ящl-зэращlхэм, я lэщlагъэм къалъхуж псалъэжьхэри. Абы къыхэкIкlэ зэщхь общественно-производственнэ псэуныгъэм къегъэщl псалъэжь зэщхьхэри. Лъэпкъхэр зэлъэlэсу, зэкlуалlэу щымыта пэтми, я псалъэжьхэр зэтохуэ, псэукlэр щызэтехуэм деж. Аращ лъэпкъ щхьэхуэхэм я псалъэжьхэр щlызэтехуэр. Псалъэм папщlэ, адыгэхэм диlэщ: «Анэм и гъуапэр пхъум и джанэщ» жиlэу. Абы ещхь яlэщ финхэми «Анэм и хьэлыр и пхъум и щэнщ» е «Псым хэмыхьэу бдзэжьей къиубыдыну хэтщ», къинэмыщlхэри. Адыгэхэм яlэщ: «Джэду здэщымыIэм дзыгъуэ щоятэ»; нэмыцэхэм: «Джэду унэм щlэмысмэ, дзыгъуэм и тхъэжыгъуэщ». Китайхэм: «Джэдур ежьэмэ (унэм щlэкIмэ жыхуаlэщ - Ш. А.), дзыгъуэхэр къожьэ». Адыгэхэм яlэщ: «Псы икlыпIэм унэмысу уи кlэр умыIэт». Китайхэм: «Псым унэмысыууэ уи вакъэ лъумых»; адыгэхэм: «Изрэ ныкъуэрэ зэрыщlэркъым»; китайхэм: «Тхъэрэ лlэрэ зэрыщlэркъым»; японхэм: «Из ныкъуэ ищIэркъым»; адыгэхэм: «Мафlэ здэщымыlэм lугъуэ щыIэкъым»; японхэм: «Мафlэншэу Iугъуэ къэхъуркъым».

Етlуанэрауэ, нетlи жытlащи, псалъэжьхэм нэхърэ нэхъ псынщlэу, нэхъ тыншу лъэпкъхэм зэlэпах щыlэкъым. Мис а лъэпкъхэр щызэхуэзэм деж зым и псалъэжьыр адрейм ирехьэжьэ, адрейм ейр мыдрейм зыхепщэ, е, а зэхаха псалъэжьым хуэдэ ямыlэмэ, абы хуэдэ къагупсыс езым и лъэпкъыщхьэм, и щэным, и бзэм елъытауэ, я мыхьэнэкlэ зэтехуэу. Адыгэхэр нэхъ куэдыlуэрэ яхуэзэу щытат осетинхэм, абхъазхэм, балъкъэрхэм, нэгъуейхэм, тыркухэм, хьэрыпхэм, къэжэрхэми абыхэм я псалъэжьхэр ди адыгэхэм нэхъ ящl эу щытщ, адыгэ псалъэжьхэм ящыщи а лъэпкъхэм я деж щыбгъуэтынущ.

Псалъэм и хьэтыркlэ, адыгэм диlэщ псалъэжьу «Щхьэр псэумэ, пыlэ щыщlэркъым», «3и кхъуэ кlуэдам кхъуэ кlий макъ и тхьэкlумэ икIыркъым», «Пщылl хуэдэу лажьи, пщы хуэдэу шхэ», «Хьэндыркъуакъуэ пэтрэ сызыхэс псыр кууащэрэт жеlэ» жыхуиlэхэр. Ар дыдэхэр яlэщ абхъазхэм. Е осетинхэм яlэщ дыдейхэм ещхьыркъабзэу: «Джэд щыкъун и пщlыхьщ», «Щхьэм имылъым, лъакъуэм и мыгъуагъэщ», «Вы зимыlэм шкlэ щlещlэ», «Къуажэ ив нэхърэ къуажэ илl», нэгъуэщlхэри.

Икъукlэ зэпэгъунэгъущ, я мыхьэнэкlэ дэнэ къэна, я жыIэкIэкlэ зэтохуапэ адыгэ псалъэжьхэмрэ тэтэрхэм я псалъэжьхэмрэ. А псалъэжьхэм ящыщу адыгэхэм къапкърыкlамрэ тэтэрхэм, нэгъуейхэм зэхалъхьахэмрэ тэмэму иджыпстукlэ пхуэгъэувынукъым. Абы щхьэхуэу тепсэлъыхьын хуейщ. Ауэ къэгъэлъэгъуапхъэщ, тэтэр-нэгъуейхэм яIэу щыт псалъэжь куэд дэ зэрыхэтлъагъуэр ермэлыхэм, грузинхэм, дагъыстан лъэпкъхэм, осетинхэм, адыгэхэм, шэшэн-ингушхэм я псалъэжьхэм. Адыгэ псалъэжьхэм дэ дащыхуозэ мыпхуэдэхэм: «3и гупкlэ уисым и уэрэд ежьу», тэтэрхэм ар дыдэр жаlэ: «3и кхъуафэжьей уисым и уэрэд ежьу»; адыгэхэм: «Уэ бжызоlэ, хъыджэбз, узоlуэкI, си нысэ», тэтэрхэм: «Бжызоlэ сипхъу, зэхэщlыкI си нысэ»; адыгэхэм: «Благъэ жыжьэ нэхърэ гъунэгъуфI», «Чыуэ умыгъэшар бжэгъу хъумэ пхуэгъэшыжкъым», «Хьэм къупщхьэкlэ уеуэкIэ гъыркъым», «Нэрыбгейм благъуэр гъуэм къреху», «Куэд зыгъащlэ нэхърэ куэд зылъагьу», «Шыр лъакъуиплI пэтрэ мэлъэпэрапэ», къинэмыщlхэри. Ар дыдэхэр дэ хыдогъуатэ тэтэр псалъэжьхэми.

Иджыпстукlэ жыlэгъуейщ хэт сыт хуэдэ псалъэжьыр япэ жиlами. Адыгэ псалъэжь «Блэ зэуар аркъэным щощтэ» жыхуиlэр яlэщ китайхэми хьэрыпхэми, е: «фо зезыхьэр и Iэпэ йобзей» жыхуиlэр икъукlэ зэlэпах узбекхэмрэ туркменхэмрэ. Ауэ «Хэт а псалъэжьыр япэу жызыlар?» жыпlэу ущlэупщlэу щытмэ, абы и жэуапыр тыншу къыпхуэгъуэтынукъым. Абы ещхьыркъабзэу тэтэрхэмрэ адыгэхэмрэ яlэ псалъэжьхэми я къежьапlэр гъуэтыгъуейщ. 3ы зэман гуэр щIэныгъэлl куэдхэм къафlэщlу щытащ дуней псор зэлъэзыгъэlэса «Гъуэгу псори Рим хуокlуэ» жыхуиlэ псалъэк1ыр римлянхэр дунейм и щlылъэныкъуэм тепщэ техъухьа нэужь къежьауэ. Абы къытехъеикlыжауэ славянхэм я: «Бзэгум Киев удешэ», финхэм я: «Дэтхэнэ гъуэгури Tыpкум дохьэ», китайхэм я: «Гъуэгуу щыlэр Пекин деж щызэхуозэж» жыхуиlэхэр. Арщхьэкlэ римлянхэм зыкъаlэтын ипэжкlэ ахэр тепщэ хъуным илъэсищэ зыбжанэ ипэкlэ, Восток лъэныкъуэмкlэ щыпсэу лъэпкъхэм яlащ псалъэжьу: «Псыуэ щыlэр Востоккlэ мажэ, гъуэгуу щыlэр Востоккlэ макlуэ» жиlэу.

Пэжщ, псалъэжьхэмрэ къyажэхьхэмрэ лъэпкъхэм нэхъ зэlэпахыу щытщ, адрей Iуэрыlуатэ лlэужьыгъуэхэм елъытауэ. Дауи, а зэlэпыхыныгъэм псалъэжь зыкъоми зэхишащ лъэпкъ щхьэхуэхэм яйуэ. Ауэ абыкlэ Iуэхур зэфlэкlыркъым. Дуней псом дэнэ деж щlы кlапи археологхэм къыщlахыж lэдэ-уадэхэр, джыдэхэр, джатэхэр, щыгъэхэр зэрызэщхьэщыкI щlагъуэ щымыlэу зэрызэщхьхэм хуэдэу, лъэпкъхэми я псалъэжьхэри, я къуажэхьхэри зэщхьщ. А щlым къыщlахыж lэдэ-уадэхэр я фэкlэ зэрызэщхьым ещхьыркъабзэу, цlыхухэми я акъылри, я гурыlуэри, я гуращэри лъэхъэнэ-лъэхъэнэкlэрэ зэщхьу щытащ. ЦIыхум и Iэм и акъылыр дэlэбэрт. Акъылым къыфlэщlыр Iэм игъэунэхурт. Лэжьэкlэ зэщхьым акъыл зэщхь къилъхужырт. Iэщlагъэ зэщхьым гупсысэ зэщхь къигъэщIыжырт. Гупсысэ зэщхьым псалъэжь зэщхь, къуажэхь зэщхь къыгъэунэхужырт.

Псалъэжьыр зейр къэхyтэгъуейуэ щыт пэтми., дэ къыдолъытэ ар япэу къезыхьэжьар кърипщIэну зы Iэмалыгъуэ щыlэу. Ар зищlысри мыращ: псалъэжьхэр, зэрыжытlащи, зокlэпауэ, усэм хуэдэу. Ар нэщэнэу яlэщ лъэпкъыу щыIэм я псалъэжьхэм. Зибзэкlэ зэкlуу зи псалъэжь рифмэ гъуэзэджэ зиlэр а бзэм япэу къигъэщlа псалъэжьу къыщIэкlынущ. А зэкIэпэуэныгъэр (рифмэр) эимыlэ псалъэжьыр нэгъуэщlыбзэм къыхэкlагъэнущ. Псалъэм и хьэтыркlэ, афганхэм яlэщ «ЛIы текъуэ» - жиlэу псалъэжь. Адыгэхэми диlэщ: «Пцlы уупсынумэ, лlам телъхьэ». Афган псалъэжьым рифмэ гъуэзэджэ зэщlэ-жьыуэу иlэщ. Зэрытлъагъущи, адыгэ псалъэжьым апхуэдэ рифмэ щlэткъым. Абы къегъэлъагъуэ а псалъэжьыр нэгъуэщlыбзэм къызэрыхэкlар. А6ы ещхьыркъабзэу, афганхзм я1эщ псалъэжь «Ураудамэ, умыдауэ, ущытым дауэ»; адыгэхэм:«Ущытмэ - далъи, ущытмэ - убзэ». А псалъитlри зыщ. Нэрылъагъущ, етlуанэрей псалъэжьыр адыгэхэм къапкърыкlауэ зэрыщытыр. Абы ещхьу абхъазхэм яIэ псалъэжьыр кьызыхэкlар адыгэ6зэу къыщlэкIынущ. Дауи рифмэ закъуэмкlэ, аллитерацэкlэ, параллелизмэкlэ псалъэжьыыp зейр бгъэувыну зыкъомкlэ дзыхьщlыгъуэджэщ, ауэ, дэ къызэрытлъытэмкlэ, а Iуэхугъуэм и кlуэцlкlэ рифмэми, аллитерацэми мыхьэнэшхуэ яlэщ, ахэр зыкъомкlээ щыхьэт тохъуэ псалъэжьыр япэ къезыхъэжьэ бзэм.

Сыт хуэдизкlи лъэпкъитIыр нэхъ гъунэгъуу зэхущытми псалъэжьым фlыуэ къегъэлъатъуэ: ЛъэпкъитI нэхъ зэгъунэгъухункlэ, псалъэжь нэхъыбэ нэхъ зэlэпахыу щытщ. Псалъэм папщlэ, адыгэхэмрэ урысхэмрэ куэд щlауэ «кxъyзанэ хьэху зэlэпахыу» зэрыщытым псалъэжьхэр щыхьэт тохъуэ. Адыгэбзэм къеуэсащ урыс псалъэжь куэд: «Мафlэ здэщымыlэ Iугъуэ щыIэкъым»( «Нет дыма без огня»); «Хьэлэр хьэлэкlэ Iуауд» («Клин клином вышибают»); «Алыхьым ущыгугъыу уи гугъэ умыгъэтlылъ» («На Бога надейся, а сам не плошай»); «Пхъэ якъутэм, къуэщlий мэлъей», («Лес рубят, шепки летят»), нэгъуэщlхэри. Мы псалъэжь дыдэхэр нэгъуэщl лъэпкъхэми я деж щыдолъагъу. Псалъэм папщlэ «Мафlэ здэщымыlэ Iугъуэ щыIэкъым» жыхуиlэр икъукlэ щыцlэрlыlуэщ японхэм я деж. Адыгэхэм я псалъэжь зыбжани урысхэм деж къыщыбгъуэтынущ: «Гъэм и зы махуэм щIымахуэм уегъашхэ» («День кормит год») жыхуиlэ псалъэжьым хуэдэхэр.

Псалъэжьхэр ижьырей зэман к1ыхьым къыщlэнащ. Пасэрей ц1ыхум япэу гулъытэу эзыхуищlар,, япэ дыдэу обобщать ищlар псалъэжь пшыналъэм ирилъхьащ, ар пасэрей ц1ыхум. Икlи и Iэужьщ, икIи и лъэужьщ, ар а6ы дежкlэ Iуэхугъуэшхуэу щытащ, япэу и гущIэмрэ а образхэмкlэ художественнэ образхэм. Хуэзыгъэушащ, а образхэмкlэ абы и псэр япэу зыгъэнщ1ащ. Псалъэжьыр, псом япэу, шэрыуэн хуейщ, арыншэу ар хунэсыркъым и къалэным, псынщlэу цlыхубэм къапхъуатэркъым.

Псалъэжьхэр я мыхьэнэкlэ зэпкърыпхыну, ахэр гуп-гупурэ бгъэнэхуэныр, я темэкlэ зэхэбдзыныр икъукlэ гугъущ, апхуэдизкlэ ахэр куэд мэхъури, мыхьэнэ куэдыщэ, куэдыщэ дыдэ япкърылъщи. Псалъэм папщlэ Владимир Даль зэхуихьэса урыс псалъэжьхэр мин 30 мэхъу. Ар абы зэпиудащ гуп~гупу, нэрынэ-нэрынэу, я темэкlэ 180-рэу зэщхьэщыкlыу, зэпэщхьэхуэу. Ар икъукlэ Iуэху гугъущ. Сыт лlэужьыгъуэ зэхуэпхьынур, псалъэм и хьэтыркlэ, мыпхуэдэ адыгэ псалъэжьхэр: «Бжэн лъакъуэ къурыкъу и телъхьэщ», «Брулым шибл я кIэн хэлъщ», «Дыгъэ лъакъуэ къыпх1уэубыдын?», «Дыщэ зыгъуэт бжэмышхылъэ иредз», «Жэрумэ ващэрэ, арыщ уфэрэнкlрэ?», «Жыжьэм тlууэ сыщылlи, благъэм зыуэ сыщылlэ», «И жьакIэм пиупщlри и пащlэм пигъэуващ», нэгъуэщlхэри.

Абыхэм нэмыщlыжкlэ адыгэ псалъэжьым хэзщ нэщэнэхэу псалъэжь хъужахэри: «Къуаргъхэр зэрызехьэмэ, уэлбанэ мэхъу», «Джэд мыкlэцI пшэрщ», «Хъумпlэцlэджым и кlуэдыжыгъуэм, дамэ къытокlэ», «Сэтэнейр къэщхьэлъэмэ, гъунэ иумылъыж». Шэч хэлъкъым нэщэнэу къызэрыхъуар «Дыгъэр къухьауэ пхъэнкlий ирадзкъым» жыхуиlэ псэлъафэри. Аддэ ипэ зэманым, адыгэхэр мажусий диным иту щыщытам щыгъуэ, дыгъэр къухьа нэужь пхъэнкlий, ягъажьэ-ягъавэхэм я ныкъуэшххэр ирадзмэ, я насыпри абы дэкк1уэу къалъытэу щытащ. ИужькIэ, а мажусий диным адыгэхэр пыкlа нэужь, а псэлъафэм и япэ мыхьэнэр Iэщlэкlуэдыкlри нэгъуэщI мыхьэнэ зыпкърылъ псалъэжь хъужащ: «дыгъэр къухьауэ пхъэнкlий ирадзкъым» жиIэмэ, Iуэхум игъуэ нэмысу щlадзэркъым, Iуэхухэм игъуэу щlэдзэ, пlалъэр блумыгъэкI жыхуиlэр къригъэкlыу. Абы ещхьыркъабзэщ урысхэм я псалъэжь «Не выноси сору из избы» жыхуиIэм и къэхъукlэри. Урысхэм зы зэман гyэр пхъэнкlийр унэм щlапхъэнкIыкlыу щытакъым, унагъуэм ирапхъэнкIыкlам хамэ къытеплъэмэ, унагъуэм нэ къытехуэнкlэ шынэхэрти. А псалъэжьри къызытехъеикIыжар урысхэм абы щыгъуэ яlэу щыта псэукlэрщ, зэрахьэ хабзэрщ, динырщ. Япэм щыгъуэ а псалъэжьым и мыхьэнэр зэlухат, ар щlагъыбзэншэт, унагъуэ зехьэк1эм быдэу епхат. Ауэ иужькlэ, урысхэм нэгъуэщI псэукlэ щагъуэтым, я дин, я хабзэхэм щызахъуэжым, а псалъэжьым и мыхьэнэми зихъуэжащ. Абы игъуэтащ щlагъыбзэ. Япэ мыхьэнэр - «ПхъэнкIий унэм щlэпх хъунукъым» жыхуиlэр кlуэдыжри «Унэм къыщыхъу хьэлэбэлыкъхэр епхьэжьэ хъунукъым» жиIэу псалъэжьым нэгъуэщI мыхьэни игъуэтащ. Ар щIагъыбзэ хъужащ. Мыпхуэдэ щапхъэ зыкъом дэ иджыри къытхуэхьынут, ауэ ди гугъэщ а къэтхьахэри ирикъуну.

Иджы щIэупщlапхъэщ: дэнэ а псалъэжьхэр здэпхь хъунур, дэтхэнэ псэлъафэ гуартэ ахэр зыхэгъэувэн хуейр? Зэlухауэ, «зэрыпцlанэу» и мыхьэнэр къыщыкlуэм деж, зытехъукlар къыщихьым деж, хьэмэрэ и мыхьэнэм зихъуэжу щlагъыбзэ щигъуэтам деж? ЗытехъукIа гупыра, хьэмэрэ зытеlукlыжара? Унагъуэ Iуэхум иупхыну, хьэмэрэ дунейм и къэхъукъащIэхэм хуэбгъэзэну? Зэрыт лъагъущи, псалъэжь куэдыр унагъуэ Iуэхугъуэм къытоlукIри абыхэм дуней Iуэхугъуэу зауфэбгъу. Сыт хуэдэ бгъэдыхьэкlэ дэ худиlэн хуей псалъэ мин Iэджэу ди бзэм хэжыхьа псалъэжьхэм, зи къежьапlэр къытхуэмыщlэжхэу зэманым lэщIэгъупщыкIыжам? Мис а упщIэ къомыр къызэтохуарзэ псалъэжьхэм уащелэжьым деж. Иджыри къэс дунейм къытехьакъым псалъэжьхэм елэжьахэм ящыщv зы щIэныгъэлlи IIсалъэжь псори и пэжыпlэ иригъэувэжауэ, лъэныкъуэ псомкIи хунэсу ахэр здэщытыпхъэм деж игъэувыжауэ, щыуагъэ хэмылъу псори зэпкърихауэ.

Жыпlэ хъунукъым щIэныгъэлlхэр псалъэжьхэм я зэхэдзыным я ужь имытауэ. Тхыдэм нобэми ныжэбэми къреIуэ псалъэжьхэм а IуэхугъуэмкIэ елэжьа щIэныгъэл1хэм я цlэхэр. Ахэр уpыc Буслаев, Даль, Потебня, Инджлыз Гоммэ, нэмыцэ Мюллер сымэщ. Ауэ абыхэм псалъэжьхэм тражыlыхьахэри зэтехуэу щыткъым. Псалъэм папщlэ, Буслаевым псалъэжьхэр зэщхьэщедз зэманкlэрэ. Япэ зэману абы игъэувыр мифологием кърихьэжа псалъэжьхэрш, етIуанэр - щэкlуэным къигъэщlахэрщ, ещанэр - мэкъумэшыр щlэным къыдэхъуахэрщ, еплlанэр - чыристан диным къиIэтахэрщ, етхуанэр - цIыхухэр зы щlыпIэм ису псэун щIадза нэужь къапкърыкlахэрщ.

Инджылыз щIэныгъэлI Гоммэ къытокI Буслаевым. Гоммэ псалъэжьхэр зэщхьэщедз куэдкlэ нэхъ убгъуауэ. Япэу - антропологическэу. Абы хохьэ: лъэпкъхэм я хьэл-щэнхэр, я бзэр, я диныр, я дуней тетыкlэр. ЕтIуанэу - юридическэу. Абы хохьэ хабзэхэр, судыщlэ Iуэхугъуэхэр, цIыхухэм я зэхущытыкI эхэр, мысэмрэ захуэмрэ зэрызэхагъэкI щlы1эхэр, къуаншэр зэрыпшынэ lуэхугъуэхэр. Ещанэу - цIыxy lэщlагъэм, дунейм къыщыхъухэм епха псалэжьхэр. Абы хохьэ метеорологиер, астрологиер, щlы телэжьыхьык1эр, медицинэр. ЕплIанэу - тхыдэм теухуахэр. Абы хохьэ хронологиер, топографиер, этнографиер, лlыгъэ зезыхьахэм я цlэхэм техъукlыжа псалъэжьхэр.

Зэрытлъагъущи, мы щlэныгъэлIхэм жаlэм пэжыгъэ куэд хэлъ пэтми, абыхэм къытхуагъэув щапхъэри зыкъомым хунэсу щыткъым. Абыхэм, псалъэм папщlэ, даутlыпщыкl цlыхухэм социальнэ зэныкъуэкъуныгъэ гуащIэ яку дэлъу зэрыщытар, а класс зэбэныныгъэм къилъхужа псалъэжьхэр.

Ищхьэкlи щыжытlащи, икъукlэ гугъущ лъэныкъуэ псори къызэщIиубыдэу псалъэжьхэр зэщхьэщыбдзыну.

Ауэ, апхуэдэу щыт пэтми, псоми къагуроlуэ псалъэжь псори зэтеупцlауэ тебдзэ зэрымыхъунур, абыхэм зы бгъэдыхьэкlэ гуэр яIэн зэрыхуейр. Абы ипкъ иткlэ щlэныгъэм псалъэжьхэр зэщхьэщегъэкI я предметно-типологическэ зэхэлъыкIэмкlэ. Ар нэхъ Iуэху захуэу дэри къыдолъытэ. Адрей лъэпкъхэм иджы къыдагъэкI тхылъхэми ит псалъэжьхэри апхуэдэ щIыкlэу зэщхьэщадз. Iуэхугъуэ щхьэхуэк1э (предметнэу) я темэкlэ зэщхьэщыдзынри тынш дыдэу щыткъым. Жыпlэ хъунукъым мыбдежми мытэмэмыгъэрэ, уеблэмэ, щыуэныгъэ гуэррэ пlэщIэмыкlыну. Ауэ ящ1а псоми дахоплъэж, даходэри дэ къыдолъытэ адыгэ псалъэжьхэр мыпхуэдэ щlыкlэу зэщхьэщыбдз хъуну.

Япэ гупу - гуащIэдэкIхэм, лэжьыгъэм теухуа псалъэжьхэр. Ар япэ дыдэ итын хуейщ, сыту жыпIэмэ, Энгельси жи1ащ - цlыхур икIэм икIэжым цlыху зыщlар гуащlэдэкlырщ, лэжьыгъэрщ, абы хигъуэтыкIа опытырщ. Мы гупым хохьэ гуащlэдэкIым, лэжьыгъэм епха псалъэжь псори: «Улажьэмэ, лыжь пшхынщ», «Нэм фlэбэр Iэбэм еух», "Щlым зы ептмэ, щэ къуетыж» жыхуэтIэхэм хуэдэхэр. Лэжьыгъэм хуэlэзэ-хуэlэкlуэлъакlуэхэм ятеухуахэр - «И 1эпэм дыщэ къыпощ», «ЗыщI нэхърэ еплъ нэхъ Iэзэщ» хуэдэхэр. Щхьэхынэхэр, Iуэхумыщlэхэр ауан зыщI псалъэжьхэр: «Мыдэф и lуданэ кlыхьщ», «Пщэдеи махуэщ, къэунэхури мазэщ». УэфI-уэдым (календарым), гъавэ щIэгъуэм, Iухыжыгъуэм тепсэлъыхьхэр: «Вагъуэзэшиблым загъазэмэ, нэху мэщ», «Жьыуэ гъуэлъи, жьыуэ тэдж», «Гэмахуэ тхьэмахуэр щIымахуэ гъуэмылэщ», «Гъатхэ уэгъурэ бадзэуэгъуэ уэлбанэрэ», «Уэсыбэ гъэ бэвщ» хуэдэхэр. Мы гуп дыдэм хохьэ цIыхум IэщIагъэу бгъэдэлъ псори.

ДытемыщхьэрыукIын папщIэ мыбдежым щыжытIэн хуейщ адыгэ псалъэжьхэр икъукIэ куууэ а 1уэхугъуэм зэреплъыр, гуащIэдэкIым теухуауэ адыгэхэм купщIэшхуэ зыпкърылъ псалъэшхуэхэр яIэу зэрыщытыр. Псом япэрауэ, гу лъытапхъэщ езы цIыхубэу щIымрэ Iэщымрэ епхауэ щытам къыпкърылъ псалъэхэр акъылыфIэу, нахуэу, гуапэу зырыIум, абы нэмыщIыжу - ар нэхъыщхьэщ,- а псалъэжьхэм гуащIэрыпсэухэр зэкъуэту, зым Iэпыхур зым къищтэжу зэдэлэжьэным къызэрыхуриджэм. 3экъуэтыныгъэр, зэдэхьэрхуэрыныр я пшыналъэу щытщ а адыгэ псалъэжьхэм: «Дзейуэ зэгухьэхэм, хьэмыр ягъэнщI», «3эхьэзэxуэ мэунэри, зэижитI мэунэхъу», «Уи гъунэгъур уи гъуапэщ», «Благъэ жыжьэ нэхърэ гъунэгъуфI», «3эгуэс нэхърэ зэгуэт», «3эгурыIуэ я Iуэху псыншlэщ», «3эгурыIуэ гуищэщ». Мисс апхуэдэ псалъэ гъуэзэджэ IэджэкIэ гъэнщIащ адыгэ псалъэжьхэр. Шэч хэлъкъым ахэр хъумэн зэрыхуейм, ди щIэблэщIэм ящIэн папщIэ.

Апхуэдэ псалъэшхуэхэр бэуэ адыгэбзэм къыхэнауэ щIыщытри дэркIэ гурыIуэгъуэу щытын хуейщ. ГуащIэрыпсэубэр сыт щыгъуи зэплъыжу, зэдэIэпыкъужу къэгъуэгурыкIуащ. Аддэ пасэ зэману - зэман жыжьэ дыдэм,- цIыхухэр лIакъуэ-лIакъуэурэ зэдэпсэууэ щ1ыщытыгъам къыщыщIэдзауэ адыгэхэм яlэ «дзей», «щIыхьэху» жыхуаIэхэр я лэжьыгъэкIэ зэгухьэу, яш-яв зэдыщIащIэу, ящI-я мэш зэдащlэу щыщыта псэукIэм къыщежьэу къыщIэкIынущ а псалъэжьхэр. Ауэ абы зыми кърыремых апхуэдэ псалъэжьхэм дэ нобэ делъэпэуэн хуейуэ, ахэр зэрыжьы дыдэм нэхъ дэгъуэ хуэдмыщIу. ГуащIэдэкIым, пщIэнтIэпсым къыщIаIуэнтIыкIа псалъэхэр игъащIэкIи жьы хъунукъым, езы гуащIэдэкIыр жьы зэрымыхъум хуэдэ къабзэу.

Мы япэ гупым хыхьэ адыгэ псалъэжьхэм зы хьэлэмэтыгъэ яхэлъщ. Ар зищIысыр мыращ. Адрей едзыгъуэхэм хэт псалъэжьхэр я къэIуэтэкIэ зэщхьэщууэ щытмэ, псалъэм папщlэ, зы псалъэжьхэр нахуэмэ, адрейхэр щIагъыбзэкIэ зэщIэузэдамэ, ещанэхэм ауанырыщIу зыкъызэкъуахмэ, мыхэр лIэужьыгъуитIущ къызэрыкIуэр: я нэхъыбэр нахуэу къикIыр зэуэ къэппхъуатэу, я нэхъ мащIэр ауанырыщIу. Ауаныр къыщыкъуэкIыр хуэмыхухэр, армухэр, щхьэхынэхэр псалъэжьым щыхикъухьым дежщ. ГуащIэдэкIым, лэжьыгъэм адыгэхэм апхуэдизу пщIэшхуэ хуащIри, Iуэхур абы теухуа псалъэжьхэм деж щынэскIэ занщIэу зыкъызэкъуихыу, щIагъыбзэншэу зыкъитIатэу зэхэлъхьащ. Абы гу лъытапхъэщ. Уиущиин е уиубын - а тIуращ мы гупым хыхьэ псэлъафэхэм Iэщэу нэхъ яIэр.

ЕтIуанэ гупу къэтхьыр социальнэу щыт псалъэжьхэрщ. Ц1ыхубэм я тхыдэр бэнэныгъэ зэпыту къокIуэ. ЦIыхубэр щымыбэна, щымыныкъуэкъуа лъэхъэнэ тхыдэм ищIэркъым. Псом хуэмыдэжу а бэнэныгъэр гуащIэу къызэщIоувэ класс зэхуэмыдэхэр дунейм къытехьа нэужьи, кIуэ пэтми нэхъ. гуащIи, нэхъ лъэщи хъуурэ къоIэпхъуэ, хуэм-хуэмурэ къызэренэкI лIакъуэ псэукIэр, гъэрхэр кlэсу къыщахьу щытар, итIанэ къокIуэ пщыгъэ-пщылIыгъэр, абы къыкIэлъокIуэ капитализмэкIэ зэджэж псэукIэр. А лъэхъэнэ к1ыхьым и кIуэцIкIэ зоныкъуэкъу, зобэн, зэроуд хуэщIауэ псэумрэ псэупIэ зимыIэмрэ, изымрэ ныкъуэмрэ, тхъэмрэ лIэмрэ. Адыгэ псалъэжьхэри гъэнщIауэ щытщ а бэнэныгъэм и макъамэхэмкIэ.

Мы гупым хохьэ: «Изрэ ныкъуэрэ зэрыщIэркъым», «ТхьэмыщкIэм и кIапсэр бейм егъэлажьэ», «3ы лIыр джэдыгуибгъурэ лIибгъур джэдыгуншэу», «3ым и махуэ зым и мыгъуэщ»,«Зи тепIэн к1эщ1ым и жей мащIэщ», «ТхьэмыщкIэм и псалъэ тIэу жыIэщ», «Уэркъыжьрэ дыгъужьыжьрэ», «ПщылI губжьам и джатэми зэуар пегъэщ», «Пщы хьэхуэгъу-щIыхуэгъу умыщI», «Пщы зи щыпэлъагъум тхьэ щохъу», нэгъуэщIхэри.

Мы гупым хэт адыгэ псалъэжьхэм ущеджкIэ гу лъумытэу къанэркъым «джэдыгу гъурыдзэмрэ пщыдзэ етамрэ» щlэх зэрызэзэуэнур, «хьэфэ вакъэмрэ шыфэ вакъэмрэ» щlэх къызэрызэрелъэфэжьэнур, икIэм икIэжым «хьэфэ вакъэм пщыфэ вакъэр» зэрытекIуэнур. А псалъэжьхэм мыхьэнэшхуэ яlэщ: ижькlэрэ ягъэпщылIу, зи кIэтlий зи вакъэпсу къэгъуэгурыкIуа гуащIэрыпсэубэм я фIэщ хъужу щытащ езым япкърыт къарур. А цIыхубэр гугъэфIым хуэплъэрт, хуэжумарту абы щlэбэгырт: «Мыгъуэрэ бэгъуарэ тхэмыту дунейр Тхьэм ищI»,- жаIэрт абы я гущIэкIэ.

Адыгэ мэкъумэшыщIэхэм, пщылIхэм, унэIутхэм мызэмытIэу заIэтыгъащ пщыжь-уэркъыжьхэм язэуэну. IуэрыIуатэмрэ тхыдэмрэ дэ къыдагъэщlэж а лIыхъужьхэм я цIэхэр: Андемыркъан (лIэщIыгъуэ епщыкIуханэм и етlуанэрей Iыхьэ), Дамэлей, джэдыгу гъурыдзэм я пашэу щытар (ХVII лlэщIыгъуэм и етlуанэрей Iыхьэ), Чып Къалэбэч, Пщыгъуэтыж Мусэ, БищIо Мэрем (1767 гъ), Хьэнэхъокъуэ Кичмыpий (1856 гъ.) сымэ. Мис ахэм хуэдэ лIыхъужьхэм я джатауэ макъым къыщIэIукIащ псалъэжь зыкъом, адыгэр лIыгъэм хуриджэу, бэнэныгъэм хуиузэщIу.

Ауэ езы пщыжь~уэркъыжьхэри щысакъым «я жьэ хьэкъурт жьэдэзу». Абыхэми лъэкI къагъэнакъым ягъэпщылIхэр яубын, псалъэ хъуэркIэ яущыгун. 3икI мащIи-куэди шэч къытепхьэж хъунукъым мыпхуэдэ псалъэжьхэм: «3имыIэм иратыр и Iыхьэщ», «ЛъхукъуэлIыр бгъэкIэсмэ, уанэгур уфlещтэ», «ЦIыху уэдыр упIмэ, уи Iупэм къеуэнщ, мэл уэдыр упIмэ, уи Iупэр дагъэ къищIынщ» жыхуиlэхэр пщыжь-уэркъыжь хьэщIэщхэм къыщlэlукlауэ зэрыщытыр.

Ещанэ гупыр зытеухуар тхыдэрщ, зауэрщ, лъахэр фlыуэ лъагъужынырщ. Адыгэ псалъэжьхэр адыгэ тхыдэм къыдокlуатэ... ГъэщIэгуэныракъэ, адрей Iуэрыlуатэ лIэужьыгъуэхэм яфIэкlуэда Iуэхугъуэхэр псалъэжьхэм тхуахъумащ. ЩIэныгъэм япэу хуэтэджа ди Нэгумэ Шорэ куэдрэ къегъэсэбэп тхыдэжьыр къозыгъэщlэж адыгэ псалъэжьхэр. Адыгэм нобэр къыздэсым жаlэ: «Тамтаракъей ухъу». «Тамтаракъей и махуэр къыпхукlуэ». Сыт ар къызытехъеикlыжар? 1022 гъэм Пщышхуэ Мстислав кIэсыгъухэм (адыгэхэм) къайзэуэну Таманыкlэ, адыгэхэр щыпсэууэ щыта щlыпIэм, къэкlуащ. Адыгэхэм я пщышхуэу щыта Редадэ пэуващ абы, дзэшхуэ и гъусэу. Дзитlри щызэбгъэдыхьэм, Редадэ жиlащ: «Ди цlыхухэр Iисраф думыгъэщlу дэ тlyp дызэгъэбэни текlуэр текlуащ». Дзитlри абыкlэ арэзы хъуащ. Дзэпщитlыр зэбэнри, адыгэ Iуэрыlуатэм зэрыжиIэмкlэ, Редадэм Мстиславыр хигъащlэ щыхъум, хьэджэсэ цIыкlу къыжьэдидзэри Редадэр къиукlащ. Адыгэхэм тепщэ къахуэхъуащ Мстислав. Абы и ужькlэ, Нэгумэ Шорэ зэритхыжымкlэ, зэман дэкlауэ кIэсыгъухэм заIэтри Тамтаракъей теlуэри иралъэсыкlащ. Мис абы къытекlащ а псалъэжьит1ри.

Псалъэжьхэр нэхъ жыжьэ щыlэби щыlэщ. Еханэ лlэщIыгъуэм авар лъэпкъхэр, я хъан Бейкъан я Iэтащхьэу, ди хэку къизэригуауэ щытыгъащ. Абы щыгъуэ адыгэ куэд хэкlуэдащ «Бейкъан и зауэм». Мис абы тражыIыкlыжащ «Бейкъан и хьэдэ лъагъуэ къыпхукlуэ» псэлъафэри. Адыгэ псалъэжьхэр абы нэхърэ нэхъ жыжьэжи мэlэбэ. Псалъэм папщlэ цlыхубзыр (анэр) унагъуэм, псэукlэ псом и кlуэцIкlэ щытепщэу щыщыта зэман жыжьэ дыдэм (матриархаткlэ зэджэжым) къыщIэна псалъэжьи хэбгъуэтэнущ адыгэ псэлъафэхэм: «Цlыхубзым пшэрыхь хущанэ», «Адэр дэм хуэдэщи, анэр нэм хуэдэщ», «Уы анэш куэбжэдэш ищIэркъым» жыхуаIэм хуэдэхэр.

Мыдэкlэ, дэ тпэмыжыжьэ лlэщIыгъуэхэмкlэ укъэlэбэжми, абы щыгъуи, тхыдэм епха адыгэ псалъэжьхэр пэрыхьэтщ. Къэдгъэлъэгъуэнщ зы щапхъэ. Куэдым жаlэ: «Емынэм къелар Хъумбылейм ехьыж». Жаlэ щхьэкlэ, абы къикlыр псоми къагурыIуэркъым. Я нэхъыбэм къафlощI «хъумбылей» псалъэм узыфэ къикlыу. Арщхьэкlэ Iуэхур зыlутыр нэгъуэщlщ. Лlэщlыгъуэ ХVIII-нэм 50-60-хэм ирихьэлlэу бгырысхэм емынэ (чума) узышхуэр къахыхьэри адыгэ куэд Iисраф ищlащ. И зэхуэдитlыр дэмылIыкlауэ къуажэ щlагъуэ къэмынэжауэ къеIуэтэж тхыдэм. Абы иужькlэ зы илъэс пщыкIутху нэхъыбэ дэмыкIыу «адыгэщIым Мэздэгу къалэр зэрыращIыхьам» къыхэкIкIэ къэбэрдей пщыжь-уэркъыжьхэр зэщIэшасэри, Мэздэгурэ Къызларрэ яубыдын мурадыр яIэу, зауэ иращIэкlащ урыс пащтыхьыдзэм. Пащтыхьыдзэр, иныралыжь Якоби я пашэу, хуэзащ бгырысхэм Тэрч и зы къудамэу щыт псы Хъумбылей (иныкъуэхэм Хъумпlэлей жаIэ) деж. Зауэр зэхаублэри бгырысхэр хьэдэлъэмыж иращIыкIащ. Емынэ узым къелахэр мис абдежым хэкlуэдэжащ. Абы къытехъеикlыжащ адыгэ псалъэжьу «Емынэм къелар Хъумбылейм ехьыж» жыхуаIэжри.

Псалъэжьхэм псэукlэ зэхуэмыдэхэр къуагъэлъагъу куэдрэ. Хьэпшыпыр хьэпшыпкIэ яхъуэжу щыщыта зэманыр пщыгъэ-пщылIыгъэ псэукIэм икъутэу сатур ахъшэм щыхуэкlуам къежьа псалъэжьщ «Узижагъуэным и мылъкур ахъшэ ухъу» жыхуиlэр. Былымкlэ, IэщкIэ, хьэпшыпкlэ сату зыщIу щыта адыгэхэм я дежкIэ ахъшэ хъуа я мылъкур псынщIэу яIэщlэкIти, арауэ къыщIэкIынщ а псалъэжьу феодализмэм къилъхужар къыщlрахьэжьар. Ауэ и ужьыIуэкIэ, капитализмэм Кавказыр зэщIиубыда нэужь, ахъшэм и мыхьэнэр фIыуэ къыгуры1уа адыгэхэм, ахъшэр гъащIэм и тепщэу зэрыщытыр зылъэгъуахэм, жаlащ: «КIэпIейкIэр зымылъытэр кIэпIейкlэ и уасэкъым». Зэрытлъагъущи, псалъэжьитIым лIэщlыгъуитI - псэукIитI - къытхуагъэлъагъуэ. Зым деж ахъшэм тогуIэ, адрейм деж ар еIэт.

Адыгэхэр лIыгъэм хуэбатэу, лlыхъужьыгъэ зэрахьэфу зэрыщытар дунейм щыцIэрыIуащ. ШынагъэкIэ икIуэту щыта лъэпкъкъым адыгэхэр. Шууейхэу, джатэмрэ шабзэмрэ хуэIэщакIуэу ныбжькIэрэ къэгъуэгурыкIуа лъэпкъщ. IуэрыIуатэри абы щыхьэт тохъуэ. «ЛIыхъужь уэрэду» адыгэхэм яIэр куэдкlэ нэхъыбэщ, адрей lуэрыIуатэ лIэужьыгъуэхэм елъытауэ. Къэрабгъэр ауан ищIу: «Къэрабгъэр и унэ мэкlуэж» жи1ащ адыгэм. ЗэуапIэм и щхьэ къы1иухыу я деж къэкIуэжхэр я анэхэм дагъэхьэжу щытакъым, уеблэмэ къуажэм къыдахупэрт. Адыгэхэр нэхъ щызэщIэшасэу щытар я кум къизэрыхьа бийр лъэныкъуэ щрагъэзынум дежт. Адыгэхэр зауэрилэу, нэгъуэщIхэри яфыщIын, ячэтхъэн яфlэфIу щытакъым. Джатэ Iэпщэм нэхърэ пхъэIэщэкIыр нэхъ къащтэрт. Ахэр зауэрилэу зэрыщымытар псалъэжь куэдым къаlуатэ. Абыхэм ящыщщ: «Бгъэр куэдрэ уэмэ, и дамэр мэкъутэ», «Iэщэ зыгъэдалъэм илъ япэ мажэ», «Япэ умыуэ, къоуэм ущымысхь», нэгъуэщIхэри. Уеблэмэ ижьырей ди лъэпкъэгъухэм зауэр щхьэжагъуэ ящыхъуу щытащ. Тхыдэм ищIэж щIагъуэ щыIэкъым адыгэхэр я хэку икIыу, нэгъуэщI хэку щызэуауэ, ялъ, я лей ямыгъэгъуну зекIуэ щежьэхэм мыхъумэ. 3ауэм нэлат ирихащ пасэрейм: «3ауэ езыгъажьэ и щхьэ лажьэ хохуэж», «3ауэм и кIэр хьэдагъэщ» жиIэри. Ауэ и хэку къебгъэрыкIуэ бийм щхьэкIэ абы зы псалъэжькIэ игъэнэхуащ и гуращэр: «Уи нэ къеIэм и псэ еIэж» жиIэри. Апхуэдэу гъуэзэджэу жиIащ адыгэм.

Дунейм лъэпкъ теткъым зи лъахэр фIыуэ зымылъагъуж. Адыгэхэми а лъагъуныгъэр ижь лъандэрэ гуащIэу япкърытщ. «Дыщэ унэ нэхъ уи унэжь», «Хамэ хэку сыщытхъэ нэхъ си хэкужь сыщылIэ», «Хэку бгынэнрэ фыз бгынэнрэ зэхуэдэщ» жаIэу щIыщытар я лъахэ пащI дуней фlыгъуэ щыIэтэкъыми аращ. ЖыпIэ хъунущ ижьырей адыгэхэр зыкъомкIэ хэкурысу, я хэку имыкIыу щытауэ, абы и зэран зыкъоми дэ къыдэкIауэ. НэгъуэщI лъэпкъхэм, нэгъуэщI къэралхэм нэхъ ялъэIэсырейуэ ди ижьырейхэр щытатэмэ, ди культурэм дежкIи, ди зыузэщlыныгъэ псом дежкIи нэхъыфIт, нэхъ цlыху пlащэ куэдыIуи диIэнт Нэгумэ Шорэ, Хъан-Джэрий, ХьэтIохъущокъуэ Къазий хуэдэхэу.

ИкъукIэ хьэлэмэтщ цIыхум и акъылым (мировоззренэм) теухуауэ адыгэхэм къащIэна псалъэжьхэри. Адыгэхэри, грекхэм хуэдэу, «Наивнэ диалектикхэу» (Маркс) щытащ, дунейр зэрыхъейр ящlэу, ауэ ар щlэхъейри зыгъэхъейри къагурымыlуэу. Абыхэм я дуней еплъыкIэм къеIуатэ «Дунейр техьэ-текlыу зэрыщытыр», ар «шэрхъыжьу зэрыкlэрахъуэр», «Iэрыхьэ-IэрыкIыу» къызэрекlуэкlыр, Жьымрэ щlэмрэ зэIэпэгъуу, зыр «къакlуэу», зыр «кlуэжу» гъащlэм кlуэ пэтми нэхъ зэрызиужьыр. Адыгэхэм япкърылъ гурыщIэ къабзэу гуманизмэкIэ зэджэжыр къэзыгъэлъагъуэ псэлъафи итщ мы тхылъым, «Дунейм лей теткъым» жызыlи, «3эхуэдитI нитI пэлъытэщ», «3ыми хуэмыфI хьэдрыхэ кIуэркъым», «Псэ зиIэм ажал иlэщ» жызыlи. Мы едзыгъуэри еплlанэрей гупу тхылъым макIуэ.

Мы еплIанэрей гупым хыхьэ псалъэжьхэм папщlэ Iуэхугъуищым гу лъытэн хуейуэ долъытэ.

Япэрауэ: адыгэхэр диным зэреплъырщ. Псалъэжьхэм нэхъ щыхьэтыфI ухуейкъым, а Iуэхугъуэр тэмэму бгъэнэхуэн щхьэкIэ. ЩыIэщ лъэпкъ зи псалъэжьхэм тхьэхэр жьэдэмыкI. Ди псалъэжьхэр дин Iуэхур къагъэлъагъуэ адыгэхэр мажусийуэ щыщыта лъэхъэнэм деж къыщыщIэдзауэ; «Тхэгъэлэдж гуэнырыхьэ-гуэнырыкIщ», «Гушхуэ Тхьэшхуэ и жагъvэщ», «Лъэпщ и уадэ къыптихуэ».

Мажусиигъэм къикlри адыгэхэр чыристан диным къихьауэ щытащ лIэщlыгъуэ V-VII. Абы и ужьыжщ муслъымэн диныр ди лъэпкъым къыщыхахьар. Мис а лъэхъэнэм – дин хъуэжыгъуэм - епхащ «Щоджэн дамыгъэу зэрапхъуащ» жыхуиIэ псалъэжьри, мыдрейуэ «Къэзыгъэзэжыр Алыхьым къещтэж» жыхуиIэри.

Етlуанэрауэ: адыгэ псалъэжьхэм адрей лъэпкъхэм нэмыплъ ирахыу. абыхэм ехъурджауэу, ахэр ягъэпуду щыткъым, уеблэмэ нэгъуэщI лъэпкъхэм, хамэ щIыпlэхэм нэмыс хуащlу - «Хамэ хэку укIуэмэ, я фащэ зыщытlагъэ» къыбжаIэу щытщ. Абы къыдегъащIэ адыгэхэр я гурыщIэкIэ къабзэу, нахуэу, цIыхур фlыyэ ялъагъуу, хамэми декlуфу зэрыщытар. Aдыгэ псалъэжьхэр нэгъуэщl лъэпкъхэм я Iэщlагъэм щытхъуу мызэ-мытIэу урохьэл1э: «Адыгэр уэщщ, урысыр пхъэпсщ», «Адыгэ нэмысрэ урыс насыпрэ». И лъэпкъыщхьэ щытхъужу, и гуащIэдэкI игъафlэрэ хамэм и фIыр иубу щыткъым ди псалъэжьхэу ныбжькIэрэ къэгъуэгурыкlуэр.

Ещанэрауэ: адыгэ псалъэжьхэр демократыгъэк1э гъэпсащ. «Жылэр зыгъэжылэр жылэ акъылщ», «Жылэ делэ хъуркъым» жаIэ псалъэжьхэм. А демократыгъэр куэду лъэщу поув щхьэ закъуэ власть зехьэкIэм. щхьэзыфIэфlыныгъэм, щхьэ закъуэ унафэм, бэм я гуращэр зыбгынэу щытым. Гуащlэрыпсэухэм я къаруубэр ящIэжу жаlащ: «Къуажэ унафэм пщым и фэр ирех» жыхуаlар. ЦIыхухэм я унафэм я lуэхущIэкIэм псалъэжьхэм сыт щыгъуи щIыхь хуащI: «Хасэ хэмысам дуней илъэгъуакъым» жаlэ адыгэ нартыжьхэм. 3и гъащlэ псор щхьэхуитыныгъэм хущIэбэну къэзыхa гуащ1эрыпсэубэм лъэужьыф1у къигъэнащ а псалъэжь гъуэзэджэхэу ди нобэрей зэманми езэгъхэр. Ахэр цlыхубэр зэрыгyшхуэ псалъэшхуэхэщи гъэкIуэдын хуейкъым.

Адыгэ хабзэм и лъапсэр жыжьэ къыщожьэ. Адыгэхэр лlакъуэ-лlакъуэу щыпсэуа зэманым зэхалъхьащ, нэхъ тэмэму жытIэмэ. езы псэукIэм къигъэщlащ а хабзэр. Пэжщ, яужькlэ къэхъуа пщыгъэ-пщылlыгъэ псэукlэри фlыуэ хэлэжьыхьыжащ абы цlых1ухэр зэщхьэщичурэ, зыхэр игъэуду адрейхэр нэхъ игъафIэу. Ауэ, апхуэдэу феодализмэр а хабзэм «хэпщэфlыхьа» пэтми, и лъапсэр къэнащ. Абы и лъапсэщ нэхъыжьыр фIыуэ лъагъуныр, цIыхубзыр мыгъэпудыныр, «мафlэрэ гуфIэгъуэкIэ» хьэщIэм пежьэныр, eмык1у къэмыхьыныр, сыт щыгъуи нэмысыфlэу, хьэлэлу, гущIэгъу пхэлъу ущытыныр, дэхуэхам удэlэпыкъуныр, уи шыфэ-лlыфэ цlыхубэр кыпщlэупщlэуy ущытыныр,

Хьэщlэм цlыхур гъэхьэщIэным епхауэ псалъэжьхэм псэлъафэ куэд зэIэпах. Сыт щыгъуи хьэщIэр егъэлъап1э псалъэжьым: «ХьэщIэм насып къыдокlуэ» жи. Я нэхъ адыгэ мыгъуэм хьэщlэм къыхуегъуэт шыгъурэ пlастэрэ. Хьэщlэм япэ бжэр xylyax. Хьэщlэр япэ Iэнэм ягъэтlыс. Хьэщlэр нэхъ пlэ къабзэм хагъэгъуалъхьэ. Хьэщlэм нэмысышхуэ ирах. Хабзэ хэлъу зи хьэщlэ езыгъэжьэжыфыр мылlыгъэншэу къалъытэ псалъэжьхэм.

Хабзэм, ц1ыху гъэсэным теухуа псалъэжьхэри лlэужьыгъуитlу зэщхьэщокl: зыхэм уаущий,уагъэдаlуэ, узэрыщытын хуейр дахэу къыбжаlэ: «Уи адэ и щlапlэ гъэдахэ, уи анэ дахэу епсалъэ», «Куэд зэгъащlэ, умыщlэ умыlуатэ»; адрейхэм къыпщIэнакlэу ауан укъащl: «Нэмысыншэр жьантlакlуэщ» къыбжаlэ занщlэу, ехьэкI хэмылъу, е щlагъыбзэ зыкъыпхуащl, ауаныр щlэтыжу: «Вы пэтрэ мэтэдж». Хабзэм, нэмысым, акъылыфlагъэм пащI щыIэкъым псалъэжьхэм. мылъкумрэ акъыылыфlагъэмрэ щызэпалъытэкlэ сыт щыгъуи къыхахыр акъылыфlагъэмрэ нэмысымрэщ: «3и Iуэ ит нэхърэ зи щхьэ ит».

Exaнэ-ебланэ псалъэжь гупхэр зытеухуар цIыхухэм я хьэл-щэнхэрщ, я зэхущытыкlэхэрщ, бынунагъуэм, гъунэгъум, благъэм щхьэкlэ жаlэ псэлъафэхэрщ. Псалъэжь псом и елъытауэ мы гупхэр нэхъыбэу, нэхъ шэщlауэ, куэдкlэ нэхъ убгъуауэ щытщ. Мы псоми купщlэу япкърылъыр зы Iуэхугъуэщ: фlыр гъэфlэн, Iейр гъэкlуэдын. Я нэхъ lуэxугъуэ ин дыдэу мы псалъэжьхэм къызэщlаlэтэр цlыхур зэрыпIын, зэрыгъэсэн хуей Iуэхугъуэрщ. Абы къыхэкIкlэ жыпlэ хъунущ мы псалъэжь къомыр адыгэхэм свод папщlэу яlауэ, цlыху пlыным, сабийм деж къыщыщlэдзауэ ар гъэсэным и лъапсэу. ЦIыкlур щэныфlэу, Iэдэбу, хьэлыфlэу, даlуэу къэгъэхнуным, иныр цlыху пэжу, лэжьыгъэм хуэшэрыуэу, бэшэчу, «и псалъэ нэхуу, и Iуэху пэжу» щытыным хуэзышэ псалъэжьхэщ ахэр. Ахэм иныр ягъэlущ, цIыкIур яущий. «3егъэуби, уи бын пIыж» къыбжеlэ псалъэжьым, Iуэхур бынунагъуэм деж щынэсым; «ГъунэгъуфI къуэшыфI палъэщ» къуедз псалъэжьым, Iуэхур гъунэгъум деж щынэсым; «Благъэжьрэ дыжьыныжьрэ»- уеущий псалъэжьым, Iуэхур благъэм деж щынэсым.

Мы гупитIым хэт псалъэжьхэм я мыхьэнэр пхуэмыlуэтэн хуэдизу инщ.

Дэтхэнэ лъэпкъми я псалъэжьхэр зыкъомкlэ зэпэгуэшащ фlырэ Iейуэ. Щыlэщ псалъэжьыфl куэд. Щыlэщ псалъэжь IеикI, лъэпкъыр игъэпуду, хабзэр иуцlэпlу, цlыхубзхэм нэмыплъ яриту, щхьэхуещэхэр иIэту, цIыхум и гурыщlэ дахэр игъэуфlыцlу. Апхуэдэхэри яхохьэ псалъэжьхэм. Пэжщ, апхуэдэхэр куэдкlэ нэхъ мащlэщ, адрейхэм ялъытауэ, Ауэ ахэри зэlэпах цlыхубэм. Добролюбовым жиlэгъащ « ... народым хэлъ псори народнэу щыткъым» жиIэри. Ар пэжщ. Адыгэ псалъэжьхэми яхэтщ псэлъафэ мыхъумыщlэ, жыlэкlей, узыгъэукIытэ. Адыгэ псалъэжьым жиlащ: «Адэр дэм хуэдэщи, анэр нэм хуэдэщ». Ар гъуэзэджэу жиlащ. Ауэ а адыгэ псалъэжь дыдэм иlэщ нэгъуэщI псэлъафэ: «Анэр бын гъэкlуэдщ» жиlэу. Мыбдежым, зэрытлъагъущи, псалъэжьым «анэр» лъэныкъуитIкlэ зэпэщlегъэувэ. 3ым щыгъуэ «анэр нэм хуэдэщ», адрейм щыгъуэ ар, и бын еубзэурэ «бын гъэкlуэду» къыщIокl. Псалъэжьхэм а хьэлыр яхэлъщ: зым игъэувар адрейм къутэжу. Апхуэдэу псалъэжьыр зэщхьэщызыу дыр езы гъащlэращ, цIыхухэм яку дэлъ зэныкъуэкъуныгъэрщ, зэманыжьым щыгъуэ цIыхухэм я Iуэху еплъыкlэхэр зэтемыхуэу зэрыщытарщ.

Апхуэдэ псалъэжьхэр ди зэманым къезэгъыжыркъым.

Ахэр дэркIэ кlуэдыжыпэн хуей псэлъафэщ, ауэ а псэлъафэр зыIэщlэлъ цIыхубэм я тхыдэу, я гуращэу, я зэхэщlыкlыу, я дуней тетыкIэу щытыгъахэр къэпщIэн папщIэ абыхэми щIэныгъэр щыхуей къохъу. Абы къыхэкIкIэ а псалъэжьхэри тыдодзэ гуп щхьэхуэу. Апхуэдэ псэлъафэхэри Iэрамэ-Iэрамэу, темэ щхьэхуэхэурэ зэхэлъщ. Ахэри зылъэмыIэс Iуэхугъуэ щыIэкъым. Псалъэжьым: «Адыгэм и акъылыр яужьщ» жери, лъэпкъ псом и напэр трех; «Лъэщым уемыбэн, бейм уемыдауэ» жери, цIыхум и къарур щIеуд, ар шынэкъэрабгъэ ещI; «Уи щхьэ си щхьэ нэхърэ си щхьэ закъуэ» жери, щхьэхуещэу, щхьэзыфIэфlу игъэсэну хэтщ; «Ядыгъуар къэбдыгъужыну хьэлэлщ» жери, дыгъуэгъуакIуэм хуреджэ; «Хьэлэлри делэри зэлъытащ» жери, цlыхур гущIэгъуншэу, нэпсейуэ къегъанэ;: «Шыр шыгъукIэ ягъапцIэ, фызыр пцlыкIэ зрашэ» жери, уи фыз дыдэр пцIыкIэ зепшэн хуейуэ уеущий.

Дауи, апхуэдэ псалъэжьхэр нобэрей ди гъащIэм хуэшэчынукъым. Абы къыхэкIкlэ, ахэр псалъэжьхэми бзэми хэкIуэдыкIыжыпэнущ. Тхакlуэ цIэрыIуэ Михаил Шолоховым зэритхащи, зыщыгъэгъупщэн хуейкъым нобэ диIэ ди «гурыщIэ къабзэр игъэпуду» псалъэжьхэм псэлъафэ куэд зэрыхэтыр.

Псалъэжьхэмрэ нэщэнэхэмрэ зэгъунэгъущ. 3эгъунэгъу щхьэкIэ, я художественнэ зэхэлъыкIэкIэ, я мыхьэнэкIэ зэщхьэщокI. Апхуэдэу щыт пэтми, нэщэнэхэр зытепсэлъыхь IуэхугъуэхэмкIэ ахэр адрей IуэрыIуатэхэм къазэрыщхьэщыкI щыIэкъым. IуэрыIуатэм и адрей жанрхэмрэ нэщэнэхэм къаIэт Iуэхугъуэхэмрэ хуабжьу зэпэгъунэгъущ. Уи фIэщ щlыпхъэщ IуэрыIуатэм иIэ адрей жанрхэм я темэ зыкъомым нэщэнэхэр фIэгъэнапIэ яхуэхъуауэ, нэщэнэм таурыхъ зыбжани, уэрэдыжь Iэджи къытехъукlыжауэ, нэщэнэр таурыхъ зыкъомми, псысэхэми купщIэ яхуэхъуауэ.

Дэ ар дигу къегъэкI щыблэм теухуа нэщэнэхэмрэ псысэхэмрэ щызэдгъапщэкlэ. «Япэу уафэр щыгъуагъуэм деж дэлъхьэпlэуи щlэлъхьэпlэуи яIэм тоуlуэ» нэщэнэм и гъунэгъубзэщ «Уафэр гъуагъуэмэ, щхьэж и гуэн йоуэж» жыхуиlэ псалъэжьыр, а т1ум епхыжащ «Щыблэуджкlэ» зэджэж джэгури.

Ауэ, дауи, абы къикIыркъым дэтхэнэ зы нэщэнэри псысэ гуэрым е таурыхъ гуэрым купщlэ хуэхъуауэ. Зы зэман гуэр Iуэрыlуатэм елэжь щIэныгъэлlхэм жаlэу щытащ (иджыри ар жызыIэ щы1эщ), lуэрыlуатэм и нэхъ мыубзыхуа формэмрэ япэ къежьауэ, итlанэ а формэм нэхъ зиукъуэдийуэ, ар нэхъ купщlэрылъ хъуауэ, бзэри къызэрыхъум хуэдэу: япэ «ху» псалъэр къежьауэ, итlанэ абы «хугу»-р къигъэщlауэ, е «хьэ»-м «хьэлыгъуанэ»-р къытехъукlыжу. А законыр бзэм деж щыпэжу щытми, ap Iуэрыlуатэ псоми и хабзэу бгъэув хъунукъым. Iуэрыlуатэр художественнэ Iуэхугъуэщ. Абы и кlуэцIкlэ къыщыхъункlи хъунущ нэхъ формэ зэхэлъыгъуейм, купщIэрылъым нэхъ формэ мыубзыхуа зыщищlыж, псысэ к1ыхьыp, тэурыхъыжь гуэрым и мыхьэнэ псор зы нэщэнэу, е зы псалъэжьу къыщиIуэтэж.

Адыгэ нэщэнэхэр лIэужьыгъуитlу зэщхьэщокI. Зыхэр къызыхэкIыр адыгэхэм я фIэщ хъууэ щыта суевериехэр арщ, адрейхэр - езы адыгэхэм лу зылъата Iэщlагъэрщ (опытырщ). Пэжщ, я темэрэ я лIэужьыгъуэкlэ ахэр аргуэру зыкъому зэщхьэщокlыж, гъавэ щIэным, Iэщ зехьэным, дунейм и къэхъукъащIэхэм, мифологием, узыгъуэ- Iэзэгъуэм теухуахэу. Ауэ а псоми я къежьапlэ хъужыр цlыхум къыфlэщIымрэ абы игъэунэхуа Iуэхугъуэхэмрэщ. ЦIыхум къигъэlэгъуэ, гу зылъитэ, къигъэсэбэпа опытым и нэгурэ и гуащlэрэ щIэк1ам сыт хуэдизкlэ нэхъ зиубгъуху, суевериер нэхъ мащlи, нэхъ кIащхъи мэхъу. Природэм цlыхур нэхъ гъунэгъу хуэхъуху абы и суевериехэри Iэщlогъупщыкlыж, уеблэмэ къримыдзэжыххэу къонэж. Абы ипкъ иткlэ икъукIэ пэжу жиIащ Г. В. Плехановым:

«Япэрей (первобытнэ) цIыхум къыфIэщI-къыфIэхъухэр IэщIэгъупщыкIыж, абы, япэрей цIыхум, сыт хуэдизкlэ дунейм нэхъыфlу гу лъитэху, абы егупсысу нэхъ есэху».

Мифологием къигъэщIа нэщэнэхэм ящыщщ: «Дыгъэ къухьэгъуэм ужеину фIыкъым, уи псэ дыкъуохьэ» жыхуаIэр. Ипэрей цIыхум «лIэ-псэуныр» дыгъэм ирилъыту щытыгъащ.- дыгъэми псэ хэту, ар къухьэмэ - лlауэ, къыкъуэкIмэ - и псэр къыхыхьэжауэ къыфlэщIырт. Цlыхуми езым и псэр дыгъэм и псэм пилъытэрти, аращ абы щIыжиIар: «Дыгъэ къухьэгъуэм ужеину фIыкъым».

Абы ещхьыркъабзэу, адыгэ нэщэнэхэм куэд яхэтщ мафIэм и культым теухуахэу. Абыхэм ящыщщ: «Жэщым кърагъэхъуа псым дэп хамыдзауэ ефэркъым», «Жэщым пхъэнкlийр бжэкъуагъым къуатхъуэркъым, пэшхьэкум, жьэгум иратхъулIэ фIэкIа», «Жьэгу мафlэр зэхэбгъэкIыжыну фIыкъым», «Жьэрымэ щагъэукIэ мафIэм дагъэ хагъаткlуэ», «Хьэкыщыкъу мафIэкIэ бгъэгъущыну фlыкъым», нэгъуэщIхэри. А нэщэнэхэри къэзылъхужар суевериемрэ мифологиемрэщ. Ипэ ит нэщэнитIым жаlэр зыщ: цIыхухэм къафIэщIу щытащ бзаджэнаджэхэр къыщежьэр жэщырауэ, а бзаджэнаджэхэр зыщышынэр, зысыр мафlэрауэ, жэщым псы къыщибгъахъуэкlэ умылъагъуххэу уи пэгуным шейтlан, жин къитIысхьэнкlи хъуну, ар псым хэсу унэм къэпхьынкIи хъуну. А псы къэпхьам дэп хэбдзэмэ - а бзаджэнаджэр псым хисхьэу арат къазэрыфlэщlри апхуэдэу жаIащ. Абы ещхьу, ижь лъандэрэ адыгэхэм къалъытэу щытащ - бжэкъуагъыр бзаджэнаджэ тlысыпlэу, бззджэнаджэр пхъэнкIийм хэсу. ПхъэнкIийр жьэгум датхъуэм, бзаджэнаджэр хисхьэу къалъытэрт пасэреижь дыдэ адыгэхэм. А нэщэнэри абы къытехъеикIыжащ. Аращ жэщым яжьэ пщтырыр щlрамыдзыр.

«Хьэкъущыкъу мафIэкIэ бгъэгъущыну фIыкъым» жаlэ здыгэхэм. Эскимосхэм я хьэкъущыкъу ятхьэщlыжу щытакъым, мафIэкlэ кърагъэжьыкI фIэкIа. Ар апхуэдэу щхьэ хъурэ, зы лъэпкъым хьэкъущыкъур мафlэкIэ игъэгъущыжын имыдэу, адрейм - ар къригъэжьыкlыу? Щlэхъуращ, мафIэм и культым и мыхьэнэр а лъэпкъитIым я деж щызэтехуэркъым. Адыгэхэм я мафIэм псори ес. Гъавэ кIэрыхуа бгъэсыну адыгэхэм гуэныхьу, абы берычэтыр дэкlуэду къалъытэ. Эскимосхэм я мафIэм и культыр шаманизмэм къигъэщIыжащ. Абыхэм дежкIэ мафIэр хущхъуэщ, узыгъуэм къезыгъэлщ, мафIэм ис псоми псапэ къыпокIуэ.

«Жьэрымэ шагъэукIэ мафIэм дагъэ хагъаткlуэ» щIыжаIари а мафIэм и культым теухуащ. МафIэм пэрыткIуэ дагъэр къыщылыдым - ар адыгэхэм «мафIэщхьэтыхь» хабзэ яхуэхъуащ: «мафIэми псэ Iутщ, апхуэдэу щыщыткIэ, абыи зы Iыхьэ гуэри лъос» кърагъэкI щIыкIэу.

Ар мафIэм и культым теухуа мифологием и щапхъэхэщ. Абы ещхьыркъабзэу щытщ дунейм и къэхъукъащIэм теухуа адрей адыгэ нэщэнэхэри - мифологием, динхэм, суевериехэм къыпкърыкIыжахэр. Къэтщтэнщ абыхэм ящыщу щапхъэ зытIущ. Дэ жытIащ, цIыхум езым и псэр природэм хилъагъуэу зэрыщытар, абы и псэр Iэщхэми, бзухэми, къэкIыгъэхэми яхэлъу зэригугъар. Ар икъукIэ наlуэ къещI «Фыз нащхъуэ умыгъабгэ» нэщэнэм. Мыбдежым фыз нащхъуэр зыхуихьыр - уафэращ. Фызыр щынащхъуэкlэ, абы «и нэри, и псэри» уафэм щыщыlэщ, ар тхьэшхуэ тlысыпIэм нэхъ и гъунэгъущи, «ар къыптебгэмэ, езы тхьэр къобга хуэдэщ» жиlэу аращ. Ар мифологием и Iэужьщ.

Мис мы иджы къэтхьыну нэщэнэр къызыпкърыкlар диныращ.

«Гъубжымрэ бэрэжьеймрэ кхъуэ пэтрэ и кхъуэц зыхигъэхуркъым» жаlэ адыгэхэм, а махуэхэм цIыхухэр «бзэркъым, дэркъым, Iэбжьанэ паупщIыркъым, бзылъхугъэм и щхьэц паупщIыркъым». Чыристан динымкlэ а махуэхэр Тхьэмрэ езы Исус Христосрэ яйти «пост» яIыгът, улажьи упщlантlи хъуртэкъым, махуэр «Тхьэ уелъэlуу» епхьэкIын хуейти, абы къытехъукIыжащ а нэщэнэри. Мис ещанэу суеверием къилъхужа нэщэнэ - «Вакlуэ удэкlауэ уи вапlэм бжэн къытелъадэмэ, уэгъу мэхъу, кхъуэ къытелъадэмэ, бэв мэхъу». Ижьырей дыдэ адыгэхэм кхъуэр тотему яlати - мэзытхьэр кхъуэ пIащэу къафlэщlу щыщытам щыгъуэ - абы и щlыхьыр нэхъ яlэтащ, абы бэвыгъэри къыдэкIуэу ягъэуващ, зы зэман гуэр мэзытхьэм пшэрыхь къыдэкIуэу щакlуэхэм ялъытэу зэрыщытам хуэдэу. Мис апхуэдэ защIэущ мифологиемрэ дин суевериемрэ къагъэщIыжа нэщэнэхэр зэрызэхэлъыр, ахэр къызэрежьэ щlыкIэр.

Ауэ нэщэнэхэм я Iуэхур абыкlэ зэфIэкIыркъым. Нэщэнэхэм я мыхьэнэр куэдкIэ нэхъ ин мэхъу, езы цlыхум и гуащIэмрэ и лъащIэмрэ, ар зылъыгъуэза Iуэхум, абы и lэдакъэщlэкI опытым, езы цlыхум игупсысэр зыхунэса акъылым я деж нэщэнэхэр щынэсым деж. Мыбдежым нэщэнэхэр псэукIэм и Iустаз папщlэу мэув. Нэщэнэхэр мифологием, диным, цlыхухэм къафlэщl-къащыхъухэм къыпокIри «материальнэ лъагъуэм» тоувэ, быдэ дыдэу цlыхум и гуащlэдэкIым гуоувэ, ар къегъэлъагъуэ, егъэнахуэ. Абы и лъэныкъуэкlэ нэщэнэхэм къыбжаlэфынущ тхыдэм IэщIэгъупщыкlыжа Iуэхугъуэ lэджэ.

Мы зи гугъу тщlы нэщэнэхэри зытепсэлъыхь Iуэхугъуэхэмкlэ куэду зэщхьэщокl. Я лIэужьыгъуэкlэ ахэри зэщхьэщокl, ищхьэкlэ зи гугъу тщlа псалъэжьхэм хуэдэ къабзэу. «Бещтоужыыр къепщэмэ, гъэр гъэфl хъунущ», «Мазэм и ухьыр инмэ, дунейр къызэlыхьэнущ», «ЩIымахуэр гъурыкIмэ, фlыкъым» нэщэнэхэр народыр дунейм кlэлъыплъкlэрэ природэм хуигъэува прогнозщ. Мыбыхэм суеверие лъэпкъ яхэлъкъым. Мыхэр цlыхум гу зылъита къэхъукъащlэхэм ящыщщ. «Гъатхэ жьапщэр жыг гуущ» жеlэ адыгэм. А нэщэнэм тэмэму къеlуатэ иджы щlэныгъэр зыхуэкIуа Iуэхугъэ «самоопыление деревьев» жыхуаlэр. Гъатхэ жьапщэм жыг гъэгъахэм къапих сабэхэр («пылцы» жыхуаIэхэр) зэщхьэщыуауэ бзыгъэ-хъугъэкlэ зэлъоIэсыжхэри, пхъэщхьэмыщхьэр мэбагъуэ. А нэщэнэр къэзыгъэщIар ц1ыхум и опытырщ. Абы хуэдэ къабзэщ «Гъуэжь уз (желтухэ) зэфыкIым джэд гъуэжьыл ирагъэшхри мэхъуж» жыхуиIэ нэщэнэу узхэм еIэзэным теухуари. Мы нэщэнэри пэжщ. Гъуэжь узым и хущхъуэр джэдыл гъуэжьщ. Ноби ныжэби ар къагъэсэбэп ди дохутырхэм. Унагъуэ Iуэхугъуэ къапщтэми, опытым къигъэнэхуа нэщэнэхэми дахуозэ: «Джэшыр щыбгъавэкlэ шыгъу хэбдзэмэ, жэщи махуи гъави, вэнукъэм». «Джэшыр ва нэужьщ шыгъу щыхадзэр» жаlэ нэщэнэхэм. Ар пэжщ, джэшым шыгъу хэбдзэмэ, вэркъым, шыгъу хэбдзам зы химическэ реакцэ гуэр къретри. Мис апхуэдэ Iуэхугъуэхэр уэзыгъащlэ нэщэнэ я мащlэкъым адыгэхэм. А нэщэнэхэмкlэ цIыхухэр ирагъаджэрт, зымыщlэ ирагъащIэрт, зыхумыlэзэм Iэзэ хуащIыжт.

Нэщэнэхэм деж суевериер поверие щыхъужи щыlэщ, цIыхухэм къафlэщlыр я фlэщ щыхъупэ. Адыгэ нэщэнэхэми апхуэдэм ущрохьэлIэ. Псалъэм папщlэ «Жэмым и пэр щlым ехьэлlауэ гъуэгмэ, фlыкъым, щlыр хъеинущ» жаlэу щытащ. Ар Ахын и культым кърихьэжьа нэщэнэщ. Псоми ящlэ: жэмыр щыфlагъэжынум деж хуабжьу мэбу, мэгъуахъуэ. Ахын тыхь хуащl жэмхэм ар щыдалъагъум, щlыр абы игъейуэ, дэхъейуэ япэм къызыфlэщIа адыгэхэм нэщэнэу а псалъэри кърахьэжьэри, икIэм икIэжым, ар я фlэщыпэ щыхъум, поверие хъужащ.

Ауэ иджыри тыдогъэзэжри жыдоlэ: адыгэ нэщэнэхэм нэхъ мыхьэнэщхуэ зиlэу щытыр цlыхур щыгъуазэ зыхуэхъуа Iуэхугъуэхэр къэзыгъэнахуэхэращ, цlыхур lэщlагъэм, гуащlэдэкIым, лэжьыгъэм хуэзыузэщlхэращ.

Нэщэнэхэм ябгъурытщ къуажэхьхэри. Нэщэнэхэмрэ къуажэхьхэмрэ, псалъэжьхэмрэ хъуэрыбзэхэмрэ я ны6жькIэ зэхамыгъэкlыфу щlэныгъэлlхэр мащlэрэ зэныкъуэкъуакъым. Ноби ныжэби а Iуэхур тэмэм хъуауэ плъытэ хъунукъым. Урыс lуэрыIуатэм куэд хуэзылэжьа А. Н. Афанасьевым итхыгъащ къуажэхьхэм народым «къыщигъэлъэгъуауэ и дуней еплъыкIэжьыр». Ар пэжщ, ауэ щlэупщlапхъэщ, сыт хуэдэ Iуэрыlуатэжь щыIэ цlыхум и дуней еплъыкlэр къыщимыгъэнахуэу? Апхуэдэ lуэрыlуатэжь щы1экъым, щыIэнкlи хъунукъым. Абы къыхэк1к1э А. Н. Афанасьевым кьуажэхьым къущlэ хуищlам нэсауэ а къуажэхьыр зищIысыр къыбжиIэркъым.

Ар япэрауэ.

ЕтIуанэрауэ, IуэрыIуатэхэм куэдрэ елэжьа щIэныгъэлI цIэрыIуэхэу Вс. Миллеррэ Ф. И. Буслаеврэ къуажэхьхэм нэхъ халъагъуэу щытар - абы и мифологическэ лъабжьэрщ. Ф. И. Буслаевым, псалъэм папщIэ, итхыу щытщ: « ... народым къуажэхьым щихъумащ и поэзие къабзэм и япэрей мифологическэ лъапсэр ... ». Зэрытлъагъущи, IуэрыIуатэр сыт щыгъуи мифологием къытезыгъэкIыжу щытахэми къуажэхьым лъабжьэу хуащIыр зыщ - мифологиерщ. Ар тэмэм? Хьэуэ, ари тэмэму къэплъытэ хъунукъым. Къуажэхьым хэлъщ мифологие, ауэ а мифологиеракъым абы лъапсэ дыдэ хуэхъур.

Зыми жиIэркъым, жиIи хъунукъым мифологием и зыгуэри къуажэхьым хэмылъу. А мифологиер къуажэхьхэм нэхъ къыщыхэщыр космогониемрэ теогониемрэ теухуа образхэр нэхъ щызэбладзырщ. Ауэ мифологиер къуажэхьхэм я къежьапIэ, я купщIэ я лэу къакIуэ образу бгъэувыныр щыуагъэщ. Къуажэхьхэр куэдкIэ нэхъ къыбгъэдокI мифологием, нэщэнэхэм нэхърэ.

Къуажэхьхэр нэхъ зэпхауэ щытыр ц1ыхум къигъэIэса хьэкIэкхъуэкIэхэрщ, хьэпщхупщхэрщ, джэд-къазхэрщ, ц1ыхум гу зылъита икIи зыщымышынэж къэхъукъащIэхэрщ, псом хуэмыдэжу езы ц1ыхум къигъэIэрыхуа IэщIагъэрщ, и унагъуэ илъ хьэпшыпхэрщ. Къуажэхьыр нэхъ къызытехъукIыжу щытыр - ц1ыхум и фантазиерщ. Ауэ а фантазием фIэнапIэ хуэхъужыр ц1ыхум игъуэта опытырш.

Абы и лъэныкъуэкIэ плъытэ хъунущ къуажэхьхэм деж пасэрей ц1ыхум и художественнэ фантазием хуабжьу зыщиубгъуауэ, ар зыкъомкIэ къежьапlэ абы хуэхъуауэ, гиперболэ формэхэм, аллегориехэм, хьэпшыпхэр, къэхъукъащIэхэр зэгъэпщэныгъэм, щIагъыбзэкIэ образыр ухуэным мыбдежым а ц1ыxyp куэдкIэ нэхъ Iэзэ щыхъуауэ.

Ещанэрауэ, псалъэжьхэмрэ къуажэхьхэмрэ ныбжькIэ щызэрагъапщэм деж зыкъомым къалъытэу щытащ нобэр къыздэсми къалъытэ - псалъэжьым елъытауэ къуажэхьыр куэдкIэ нэхъыжьу. Ари тэмэму къэплъытэ мыхъуну дэ къытфIощI. Дауэ щытми, псалъэжьхэмрэ къуажэхьхэмрэ щызэдгъапщэм деж къуажэхьхэр куэдкIэ нэхъ пасэу къежьауэ дэ тхужыIэнукъым, уеблэмэ псалъэжьхэр къуажэхьым япэ къищауэ къыщIэкIынущ. Мы IуэхумкIэ иджыри щIэныгъэлIхэу лъэпкъ IуэрыIуатэхэм елэжьхэр зэгурыIуауэ щыткъым.

Урыс къуажэхьхэм я нэхъыбапIэр зэхуэзыхьэсыжу 1876 гъэм къыдэзыгъэкIауэ щыта Дмитрий Николаевич Садовников (1847-1883 гъ.), къуажэхьхэмрэ псалъэжьхэмрэ щызэригъапщэкIэ мыпхуэдэу етх: къуажэхьым «народыр дунейм зэреплъымрэ абы и хъуреягъкIэ къыщыхъу-къыщыщIэхэмрэ холъагъуэ», псалъэжьым «лэжьакIуэжьым и псэукIэр; и IэщIагъэр, и хьэл-щынэр хыболъагъукI. Къуажэхьым, нэхъ ижьырей формэу щытми икIи нэхъ пасэу къэхъуам, народым и творческэ фантазием хуиту зыщиубгъуащ ... », псалъэжьым ... «а народым и гурыхуагъэмрэ и зэхэщIыкIхэмрэ, абы къыIэрыхьа опытымрэ lэщIагъэмрэ и критериер нэхъ къыщыхощ ... » Д. Н. Садовниковым мы къыжиIамкIэ арэзы удэхъу хъунут, къуажэхьыр псалъэжьхэм елъытауэ «нэхъ ижьырей формэуикIи нэхъ пасэу къэхъуауэ», имыгъэуву щытатэмэ. Ар зы лъэныкъуэкlэщ. НэгъуэщI лъэныкъуэкIэ, къуажэхь псоми «народыр дунейм зэреплъыр» купщ1э хуэхъуауэ къэплъытэ хъунукъым. Къуажэхьхэм я нэхъыбапIэр зытеухуар езы ц1ыхур махуэ къэс нэхъ зылъэIэс, нэхъ зыхуэзэ, нэхъ къигъэсэбэп хьэпшыпщ, Iэщэщ, фащэщ, ерыскъыщ, Iэщщ, и унагъуэ Iуэхущ, езы ц1ыхум и щхьэ Iуэхущ, абы и гуащIэм епха Iуэхугъуэщ. АбыкIэ адыгэ къуажэхьхэр щапхъэ гъуэзэджэу дэнэ дежи, сыт щыгъуи къэувыфынущ.

Псалъэжьхэм къаIуатэр Iуэху нахуэщ. Уи фIэщ щIыгъуейщ ижьырей ц1ыхум дежкIэ Iуэху нахуэм, образ пцIанэм, мыгъэпщкIуам япэ щIыкIэ гу лъимытэу, ар и акъылымрэ и гущIэмрэ иримыгъэтIысхьэу, абы псалъэ шэрыуэ, псоми зэуэ къапхъуатэ псалъэ къыхуимыгъуэту щIагъыбзэкIэ гъэнщIауэ, «щIэ1уэнтIыхьыжауэ» щыт къуажэхьым, зыкъомкIэ гурыIуэгъуейм, зи образхэр щIэгъэпшкIухьауэ щытым япэ есауэ, а къуажэхьыр абы япэ къигупсысауэ. Дауи, пасэрей ц1ыхум уафэр щыгъуагъуэм япэу жиIар псалъэжьщ: «Уафэр гъуагъуэм, щхьэж и гуэн йоуэж» жиIэу. Ар жиIа Iэужьщ абы игу къыщыкIар къуажэхьым къиIуатэ щIагъыбзэжьыр, зи художественнэ образыр куэдкIэ нэхъ зэхэщIыкIыгъуейуэ щытыр - «Уафэм щыкъарэ-щыкъарэ, щIылъэм щыкъэрэгъул, хьэцыбанэ гъэгъу, пхъэгъурыкIэ щып» жиIэу.

Ц1ыхум и акъылым, и гурыIуэм зэрызиужьа логикэм, а зыужьыныгъэм хэлъ диалектикэм укъытемыкIыу щытмэ, аращ псалъэжьхэмрэ къуажэхьхэмрэ я зэхуакур.

Куэд щIауэ щIэныгъэлIхэр зоныкъуэкъу къуажэхьыр къызытехъеикIыжар къахуэмыщIэу. Мы ди зэманым нэхъ траубыдауэ щытщ къуажэхьхэр щIагъыбзэм къилъхужауэ, псалъэм папщIэ, адыхэр «щакIуэбзэкIэ» зэджэм къытехъеикIыжауэ. Ар пэжынкIи хъунущ, ауэ зыкъомкIэщ ари зэрыпэжыр.

Ижь-ижьыж ц1ыхум, зэрыжытIащи, къыфIэщIу щытащ псоми - хьэкIэкхъуэкIэхэми, хьэпщхупщхэми, бзухэми, Iэщхэми, жыгхэми, вагъуэхэми псэ яlуту. Абы къыхэкIкlэ, цlыхухэр щакlуэ щыкlуэм деж зэщэну псэущхьэм и цlэ къраlуэу щытакъым. КъызэраукIынур а псэущхьэм ирамыгъэщlэн я гугъэу, ар абы зэхихыу, е зыхищlэу щIэпхъуэжынкlэ шынэхэртн. Абы къыхэкIкlэ цlыхухэр щlагъыбзэкlэ зэпсалъэрт: псалъэм и хьэтыркlэ, Сыбыр щыпсэухэр мыщэм зэреджэу щытар мыщэтэкъым атlэ «мэз гуут», эстонхэр -«lэ лъэбыцэт», шорхэр - «хъант», тырку лъэпкъхэр -«цlыхушхуэт». Абы ещхьыркъабзэу, псэущхьэхэм къимыдэкlэ, а щlагъыбзэр дунейм и къэхъукъащlэхэми хунэсу щы1ыгъащ. Беларусхэр лэгъупыкъум зэреджэр «пхъэхьт», е «нэкlухут». Адыгэхэми яlэщ апхуэдэхэр. Пcалъэм папщIэ, мыщэм зэреджэр «лъэбыцэжьт», щыхьым - «бжьабэт», дыгъужьым – «щхъуэжьт».

Ауэ къуажэхьыр сыт и лъэныкъуэкIи щlагъыбзэм, щакlуэбзэм къигъэщlыжауэ къэплъытэ хъуну? Дэ ди гуъэщ мыхъуну. А щlагъыбзэмрэ щак1уэбзэмрэ къежьапlэ къуажэхьым хуэхъуауэ щытми, абы Iуэрыlуатэу, художественнэ мыхьэнэ и1эу зыщиузэщ1ар ц1ыхум и фантазиер къыпкърыуа нэужьщ. Мис а фантазиер быдэу пкърыхьа нэужьщ къуажэхьыр художественнэ щыхъуар, абы эстетическэ дахагъэу, купщlэу, мыхьэнэуэ пкърылъым ц1ыхуp щыдихьэхар. Къуажэхьым еузэщ1 ц1ыхум и фантазиер. Абы гур жан ещI, щхьэр егъэнэху, нахуэр «игъэпщкlу хуэдэу зещ1ри» ц1ыхуp, псом хуэмыдэжу сабийр, губзыгъагъэм, къэщIэным, фантазием хуегъэlущ, творчествэм хуегъэтэдж.

Гъэщ1эгъуэныракъэ, къуажэхьым пкърыт фантазиер отвлеченнэу, щхьэдэухыу, зы 1уэхугъуэ, зы щытыкlэ е зы теплъэ гуэрым пымыщ1ауэ щыткъым. Къуажэхьым и фантазиер сыт щыгъуи предметнэщ, нахуэщ, Iупщ1щ абы зэрихьа хьэпшыпхэмк1э, ар зытепсэлъыхь къэхъукъащIэхэмкIэ, гу зылъуигъатэ Iуэхугъуэхэмк1э, уи акъылыр зыхуишэ образхэмк1э. Абы щыгъуэми а фантазиер сыт хуэдизк1и нэхъ хьэлэмэт мэхъу. Нэхъ къэщ1эгъуейуэ щыт къуажэхьхэр - нэхъ купщlэрылъхэщ, нэхъ акъылыф1эхэщ, абыхэм фантазиер, гиперболэр, аллегориер куэдкlэ нэхъ щыкуущ.

Адыгэ къуажэхьхэр зылъэмыlэсрэ зытемы1эбэрэ 1уэхугъуэ щ1агъуэ щы1экъым. Ауэ ахэр я темэхэмк1э гуп-гупу зэпэбгуэшу щытмэ, нэхъ зэтахэр мыхэрщ. Ц1ыхум япэу зыхищlэжар езым и 1эпкълъэпкъырщи, абы и 1эпкълъэпкъыр зэрызэхэлъым гу лъозыгъатэхэр япэу къок1уэ: «Зэкъуэшитху док1уейри быртIым цlыкlу къапlыт1» (Iэ, пэ).

«Мэзышхуэ и щ1агъ мэз ц1ык1у, мэз ц1ык1y и щ1агъ лыд, лыд и щlагъыж пыф, пыф и щlагъ щ1ам, щIам и щ1агъ щlакъ, щlакъ и щ1агъ Iуащхьэ» (нэпкъпэпкъ), къинэмыщlхэри. Ет1уанэ гупу: ц1ыхум 1эщ1элъ 1эдэ-уадэхэр, ар зэрылажьэ Iэмэпсымэхэр, Iэщхэр, хьэпшыпхэp къозыгъащ1эхэр «Адакъэк1эм хуэдэу къагъэш, къазшырыдзэм хуэдэу дабзыкI» (гъубжэ), «БлапцIэ къарэ, къарэ убыд» (аркъэн), «Ботэщ бгырыпх, дурэш дэ1эбэ» (жыхапхъэ), «Быныр зыгъашхэу шхалъэм дэпкIэж» (сэ), «Быныр зыгъэгуф1эу мафIэр зыгъэункIыфI» (тебэ), «Вакъэ лъапэ кlыхьу мэз щIыхьэрей» (Iэжьэ). «Дыгъэрыгъу, псырыгъущIэ, IэпхъуамбипщI, нэ пщыкIуз» (арджэн), «Емынэ нэф, щlы уфэрэкI» (пхъэIэщэ), «Жыгыщхьэм кърабзэу къан хъыджэбзым къыхуахь» (пыIэ къупхъэ), «Жьэгу дэсрилэ, фыз лъэщыджэ» (къубгъан), нэгъуэщIхэри. Мы гупым хохьэ цlыхум ерыскъыуэ ишххэри - «МыIэфI-мыдыдж, джэдлыбжьэр гурыхь зыщ1» (джэдгын).

Ещанэ гупу: хьэк1экхъуэк1э-хьэпщхупщхэм, Iэщхэмрэ къуалэбзухэмрэ теухуахэу мис мыпхуэдэ къуажэхьхэм дрохьэлIэ: «Еуэмэ, мажэ, емыужьэрэкI, къарэзэтес» (дыгъужь), «Пхацэ, цыбэ щхьэхынэжь» (мыщэ), «Гъуэгу нэшэкъашэрэ лы 1ыхьэ пшэррэ» (блэрэ хьэндыркъуакъуэрэ), «Гъатхэ нагъыщэ, псэущхьэф1 нэщэнэ» (щынэ), «3и кIэр дыкъуакъуэу 6гыкъур зи унапlэ» (пцIащхъуэ), «3и щхьэ пхъэIэщэк1, зи к1эр куэтэн шэрхъ» (гуэгушыхъу), «Ди унэ нат1эм лэгъупжьей къыщовэ» (щ1ыIуб), «3и бжьэ дыгъэрыгъу, зи кIэ мыгъуэ lус, хьэдэ1ус хамылъхьэ» (бжэн), «3и кIэр зылъэф, зи фэр зи бий» (бажэ), нэгъуэщIхэри.

Еплlанэ гупу: къэкIыгъэхэм, абы къыхащIыкIхэм дыхуэзышэ къуажэхьхэр къок1уэ. Абыхэм ящыщщ: «Гъуэгу напщ1э лъы пц1агъэ хэлъщ» (мэрак1уапцlэ), «Дадэ и жьакlэ мэуфафэри псы 1уфэм 1утщ» (къамыл), «Ди хъурей лыгъуапцIэщ» (къэб), «Емыфэ-емышхэу къотэ» (мыIэрысей), «3и пкъыр джафэу зи щхьэр бэлацэ» (пхъы), «3и щыгъыныр хыщ1, зи щыгъынхэри щ1ыIуншэ, хэт итIэщ1ми зыгъагъ» (бжьын), «Мыкlуэф, мыфий, алащэ, щэныбэ» (мэкъу 1этэ), нэгъуэщ1хэри.

Етхуанэ гупым дунейм и къэхъукъащ1эхэр уэзыгъащ1э, щ1ылъэмрэ уафэмрэ зэлъэзыгъэ1эс Iуэхугъуэхэм щыгъуазэ дыхуэзыщI къуажэхьхэм дыщрохьэлIэ: «Бгыкъуншэ унэ» (уафэ), «Гъуагъуэрэ цIычэу, хъуаскIэр къыпылъэлъу къэсащ» (уафэхъуэпскI), «Жэщ уэздыгъэ, губгъуэ гъэдахэ» (мазэ), «Ди бжэгъу щхьэкIэм джэдыкIэ хужь цIык1у пылъщ» (уэс), «Дунейр зыгъэнэху, зыгъэхуабэ» (дыгъэ), «Жыжьэу щыту унэм щIэбакъуэ» (дыгъэ бзий), «Къозыт пIызымыхыж» (щ1ы), «Псы зыфIэ мыфI данагъуэ» (мафlэ), «Ипщэкlэ уплъэмэ, цеиплъ къедзащ» (пшэплъ), «Уэ нэхърэ нэхъ жэрщ, сэ нэхъри нэхъ жэрщ, удэжэкlи улъэщIыхьэнукъым» (жьы), «Уеплъым - гъуджэ, уеджэм - дэгу» (мыл), абыхэм къыхуэдэхэри.

Адыгэ къуажэхьхэр зы плъыфэм, зы псэущхьэм, зы хьэпшыпым, зы къэхъукъащ1эм лlэужьыгъуэ 1эджэурэ топсэлъыхь. Псалъэм пзпщlэ, дыгъужьым, гум, мазэм, джэдыкIэм теухуауэ къуажэхь зыхыбл къыщыкlуэ куэдрэ урохьэлlэ.

Адыгэ къуажэхьхэр хьэлэмэту зэlущащ. Зы предметым и теплъэр, и щытыкlэр нэгъуэщI зыгуэркlэ къеlуатэ: «АдрыщIым шыуан цlыкlу къыщовэ» жеlэри, игъащIэкJэ зыхуумыгъэфэщэн хъумпlэцIэдж Iэтэр къыщlощ. Къуажэхьхэм я нэхъыфlыр псалъэжьхэм, усэхэм хуэдэу, зэкlэпауэу, жыlэгъуафlэу, зэгъэщlэгъуафlэу зэхэлъщ: «К1эн-к1эну зэрыс, Арысей кърах» (лъахъш), «К1уау-кlуау лъэрыч, къуажэр щэ зэпызыч» (гуэгуш). Апхуэдэу, къуажэхьыр щызэмыкlэпауэм деж зы псалъэр т1эу-щэ игъэджэгуурэ къуажэхьым зы пшыналъэ, зы ритмэ, зы рифмэ щlелъхьэ. Мис мыпхуэдэу: «Мэзышхуэ» (щхьэц), «мэз цIыкlу» (набдзэ» , «мэз цIык1у и щlагъ лыд» (нэ), «лыд и щlагъ пыф», (пэ), «пыф и щIагъ щlакъ» (жьэ), «щlакъ и щ1агъ Iуащхьэ» (жьэпкъыпэ) е «Псым и щlыlу къандес, псым и щlагъ къантес, къунди-сынди къандес» (бдзэжьей). Къуажэхьхэр зэхэлъщ лIэужьыгъуитlу. Зыхэр занщlэу е гугъу уемыхьу къощlэ - «Мэл кlапэ ещэу мэз къэущыхь» (дыгъужь). Адрейхэр къопщIэн папщlэ куэдрэ уегупсысын хуейщ - «Дакъэжь цIыкlу гъуаниблщ» (щхьэ), е «Жэш къелъых, махуэ дэлъей» (щхьэнтэ). Нэхъ къэщ1эгъуафlэу щыт къуажэхьхэр сабийхэм хуэунэтIауэ къыщIэкIынущ, Мыдрей «щхьэкъутэхэр» нэхъыжь Iыхьэу арагъэнущ.

Къуажэхьхэp художественнэ творчествэу щытщ. Абы фантазиер и бэщ. ЩlэблэщIэм художественно-эстетическэ гъэсэныгъэ етынымкlэ, цIыхум и гурыщIэмрэ и гурыlуэмрэ зегъэужьынымкlэ къуажэхьхэр сэбэпышхуэу мэхъу нобэр къыздэсым.

Ауэ зыщыгъэгъупщэн хуейкъым псалъэжьхэми, нэщэнэхэми, къуажэхьхэми иджырей ди зэманым къемзэгъыж куэд, щыуэныгъэ куэд зэрахэлъыр. «Щыуэныгъэу дэ мыбыхэм хэдгъуатэхэр – дэркlэ гъэщIэгъуэнщ,- ахэр зы зэман гуэр щыуэныгъуэхэу зэрыщымытам къыхэкIкlэ, народ 1эджэм ахэр я фIэщ хъууэ, абыхэм ирипсэууэ зэрыщытам къыхэкIкlэ»,- жеlэри етх Н. А. Добролюбовым псалъэжьхэм, нэщэнэхэм, къуажэхьхэм папщlэ. Псалъэжьхэми, нэщэнэхэми, къуажэхьхэми къыджаlэ народым и акъылыр, и гулъытэр, и фIэщымрэ къыфlэщIымрэ здынэсу щытар.

* * *

Совет лъэхъэнэм адыгэ псалъэжьхэр мащIэ-мащlэурэ зэхуихьэсу хуежьащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIэныгъэхутэ институтым, ауэ ахэр зэхидзэу къыдигъэкIын хущIэмыхьэурэ зауэм къыщlидзэри а зэхуахьэсауэ щыта тIэкlури кIуэдыжащ. Зауэр зэфIэкlа нэужь Елбэрд Хьэсэн къыдигъэкIащ адыгэ псалъэжьy щит1рэщэ ныкъуэм щlигъу урысыбзэкlэ ЩоджэнцIыкlу Iэдэм зэридзэк1ауэ. Къыкlэлъыкlуэ 1947 гъэм а т1ум Николай Яковлев ягухьэри аргуэру къыдагъэкlащ адыгэ псалъэжьхэр урысыбзэк1э зэдзэкlыжауэ. Ауэ а къыдэк1ыгъуитIми елъытауэ ещанэу, Шортэн А., Елбэрд.Хь., ЩоджэнцIыкlу Iэдэм сымэ къыдагъэкIа «Адыгэ уэрэдыжьхэмрэ псалъэжьхэмрэ» - жыхуиlэ тхылъым итщ псалъэжь миным нэсыху.

«Востокым щыпсэу народхэм я псалъэжьхэр»- жыхуиlэу Мэзкуу 1961 гъэм къыщыдагъэкlа тхылъым Шагъыр Аминрэ Къумахуэ Мухьэдинрэ урысыбзэкlэ зэрадзэкlауэ адыгэ псалъэжь щитIым щlигъу итщ.

Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэхутэ институтыр псалъэжь зэхуэхьэсыным и фlэщу щухуежьар 1948 - 1949 гъэхэрщ. Абы лъандэрэ гъэ щlагъуэ дигъэкlакъым институтым къуажэхэм экспедицэ имыгъакlуэу. А экспедицэхэм хэта щlалэхэм зэхуахьэсащ псалъэжь мин зыбжанэ. А псори институтым и архивым къыхэзыщыпыкlыу зэхэзыдзыжар КъардэнгъущI Зырамыкурэ ГъукIэмыхъу Абубэчырзэщ. Примечанэхэр псалъэжьхэм езытыжари, псалъэ гурыlуэгъуейхэм къикlыр зытхыжари - а тlуращ.

Мы тхылъымкlэ, дэ ди гугъэщ, адыгэ псалъэжьхэм и зэхуэхьэсыным и лъабжьэр быдэу дгъэувауэ. Зэрытлъэк1к1э зыри къэдмыгъанэу псалъэжьу щыlэ псори зэхуэхьэса хъуным папщlэ институтым мыр и япэ лэжьыгъэщ. Дэ фlыуэ зыхыдощIэ псалъэжь псори мыбы зэримыхуар. Ц1ыхубэм я гупсэу щыт псалъэжьхэр къанэ щымыlэу (вариантхэри къыдэкlуэу) зэхуэхьэсын зэрыхуейр. АбыкIэ щапхъэфI дэзыгъэлъэгъуа урысхэм зэхуахьэсащ псалъэжь мин 30-м щlигъу, эстонхэм - мини 10 нэс. Дэри а Iуэхум ди фlэщу яужь дихьэн хуейщ икlэщlыпIэкlэ. Мы тхылъым итымкlэ а. Iуэхушхуэр зэфIэкIыркъым. Мыбы имыхуа псалъэжь Iэджи мы тхылъым еджэхэм ягу къэкlыжрэ Институтым (Налшык, Лермонтовым и уэрам, 14) къыхуагъэхьтэмэ, етIуанэрей къыдэкlыгъуэр дунейм къытехьэнт нэхъ ирикъуауэ, нэхъ зэпэщауэ.

ЛЭЖЬЫГЪЭМ ЕПХА ПСАЛЪЭЖЬХЭР

Абрэмывэ вагъэгъэкlуэдщ.

Абрэмывэ зыкъутэм татуугъуэ егъуэт.

Адакъэрэ пэт джэджьейр егъашхэ.

Адыгэр уэщщ, урысыр пхъэпсщ.

Адыгэшрэ лlы бэшэчрэ.

Акъыл зиIэм и Iуэхур махуищщ, акъылыншэм и махуэ махуищэщ.

Алыхьыр ещlэ, ящIIамэ ешх. (Мылажьэу шхэм ауаныщlу хужаlэ).

Апрелым и бгъум гуахъуэр пкIэм драдзеиж.

Апрелым иблым мэкъу Iэмбатибл хуэгъэтlылъ.

Апрелыр лал шхыгъуэщ.

Апрель мэлыжьыхьщ.

Аргъынэ к1ыхьыр и жагъуэщ, шынакъ кlыгъуанэр и щlасэщ.

Аргъуейр пхъэIэщэм щlэщlа вы бжьакъуэм тести «Довэ» жиlащ.

Арму и унэ лъэбышэщ.

Армум хиса жыгыр мэгъу.

Армур мэз кIуэмэ, арэфым жьитI гуэту къешэ.

Бавэ нэхърэ бэв.

Баlуэ нэхърэ бащlэ. («Куэд жызыlэ нэхърэ куэд зылэжь» жыхуиlэщ).

Бэр зэщlэхъаем, щlыр къагъэхъей.

Бжэныбэ бгъэхъу нэхърэ мэлыбэ бгъэхъу.

Бжьэ зэмыдзэкъам фом и уасэр ищIэркъым.

Бжьэ зезыхуэр хум елэжьым и Iыхьэгъущ.

Бжьэ здэсым фо дещIэ.

Бжьэм уэуей-сэсей яIэкъым: зэдолажьэри зэдошхэж.

Бжьыхьэ бейщ.

Бжьыхьэ мылыфым сыхыумыгъэн, гъатхэ мылыфым сомыгъэныс.

(Сомыгъэныс-сыщумыгъэгугъ. «Мэкъу тIэкlу къыхэлъхьэ» жыхуиlэщ).

Бзурэ пэт жьэкlэ хьэмбылу и шырхэм къахуехь.

Бзурэ пэт абгъуэ ещI.

Блэжьын бгъуэтмэ, пшхыни бгъуэтынщ.

Бланэл уигу къэкlамэ, къуэладжэ щыщакIуэ.

Былымыр якIи хъугъуейщ икIи хъумэгъуейщ. (Х ъ у г ъ у ей щ - къэгъуэтыгъуейщ).

Былымыр псэм и хъуахуэщ. («ПсэкIэ, гугъуехьк1э къалэжь» жыхуиIэщ).

Вакlуэлlыр хуэмыхумэ, пашэвыр мэхъуакlуэ.

ВипщI мыхъумыщIэ нэхъ витI хъуащIа .

Вы зимыIэм шкIэ щIещIэ.

Выгъашхэрэ пэт пхъэ къешэ.

Выгъашхэри зобзеиж. («3ы 1уэху гуэр зымыщIапхъэ щыIэкъым» жыхуиIэщ).

Выжь зэужьым дыхьэкIэ шауэ напщlэ икъутэрэ?

Выжь и махуапщlэ выщ1э и уасэщ.

Вым еубзэ, шым езауэ.

Выр жьы хъумэ, шкlэм хаутIыпщхьэж.

Выр мавэ, шыр машхэ.

Выр щIащIэну бжьы щрахьэлIэм: «Сэ сыжэмщ»,-жиIащ, къашыну пэгун щрахьэлlэм: «Сэ сывщ»,- жиlащ.

ВыфIым уеуэмэ, мэувыlэ.

Гуащэ зи цlэр гуащэ хъумэ, унэлъащlэр щlэ мэхъуж.

Гуащэ тешэрэ пэт унэ епхъэнкI.

Гуэн нэщI нэхърэ хадэ нэщI.

Гуэн нэщl щыlэщи, хадэ нэщl щыIэкъым.

Гугъу уехьу къэблэжьар Iэфlщ.

Гун щхьэкlэ нэщlщ, жьыщIэн щхьэкlэ фlейщ.

Гур щыкъутэм щащIыж.

Гъатхэ дыгъэм кlагъуэпскlэ уегъэпскlри, бжьыхьэ дыгъэм тхъупс къыптрекlэ.

Гъатхэ дыгъэм фlамыщlыпс еутхри бжьыхьэ дыгъэм сэхусэплъыпс еутх.

Гъатхэ уафэ гъуанэщ.

Гъатхэ унэ гъуанэщ.

Гъатхэм жеяр бжьыхьэм магъыж.

Гъатхэм пасэу пщlэр бжьыхьэм игъуэ мэхъу.

Гъатхэм тумысар бжьыхьэм къытепхыжыркъым.

Гъатхэпэ уэгъурэ бадзэуэгъуэ уэлбанэрэ.

Гъэ къэс вы къуэлэнищэкlэ вэ. («Пасэу, уэсыр къуэлэнпщIэлэну телъу вэн щlэдзэ» жыхуиIэщ).

Гъэ мэкъумэшрэ пэт яух.

Гъэм и зы махуэм щlымахуэм уегъашхэ.

Гъэмахуэ тхьэмахуэр щIымахуэ гъуэмылэщ.

Гъэмахуэм гупкlэ жьауэри унэщ.

Гъэмахуэм къыумылэжьа щIымахуэм бгъуэтыжыркъым.

Гъэмахуэм умыгъэтlылъа щlымахуэм къэщтэжыркъым.

Гъэмахуэм умыугъуей щIымахуэм бгъуэтыжыркъым.

Гъэмахуэм Iэжьэ щlы, щIымахуэм гу щlы.

Гъэфlым умыгъуэта гъейм бгъуэтыжыркъым.

Гъей нэхърэ пщей.

Гъуагъуэми гъущэу. (Мэкъумэш къехьэлlэжыгъуэу уэшх щыхуэмей зэманым жаlэ).

Гъуэлъыпlэ щlагъым къыщlопщри мырамысэ Iэнлъэм йопщылlэ. (Хуэмыхум хужаIэ).

Гъукlэ хуэвэм пхъэlэщэр къыдрехуей.

ГъукIэм и lэщэр lэдэрэ уадэрщ.

Гъущlыр зэращlым щыгъуазэм гъущlыпэ пхъэнкIийм хидзэркъым.

Гъущlыр кlэщlу пыупщlи, пхъэр к1ыхьу пыупщl.

Дэрбзэрым ущытхъумэ, бзыхьэхуэм джанэ къыпхухех.

Дэрбзэрыфl бзыхьэхуэбэ ищlыркъым.

Дыгъафlэ мылыф зыхъуарэ бжьыхьэшэ ефа танэрэ. («Пшэр мэхъу» жыхуиlэщ).

Дыгъэр къепс щхьэкlэ, лъыпсыр къыпож.

Дыжэф пцlанэ хъуркъым.

Дыщэ къэпхьми зыкlэралъхьэжынур уи цейщ.

Дыщэр дыщэ зыщlыр пщlэнтlэпсщ.

Дыщэр и Iэм къыпощ.

Дыщэр чэзэпкlэ ягъэунэху, цlыхур IуэхущlафэкIэ зэхаху.

Джэд пэтрэ мэулъэпхъащэ.

Джэджьей пасэр lэщIокlри джэджьей кlасэр бгъэм ехь.

Джэдым джэд1ыкlэр и гуащlэщ.

Джэдыр фызым и Iэ лъэныкъуэщ.

Джыдэ имыхьу мэз макlуэ, кlапсэ имыщтэу мэкъушэ макlуэ. (ЛэжьэкIэмыщIэм хужаlэ).

Дзейуэ зэгухьэмэ, хьэмыр ягъэнщI.

Дзыгъуэ пэтрэ щlымахуэм хуогъэтlылъэ.

Дзыгъуибгъу зэдеIэмэ, кхъуей кIадащхьэ трач.

Емызэш и Iуэху къыдохъу.

Емызэш мэшыбэ ещIэ.

Емызэш пшэрыхьщ.

Емызэш шэрыуэщ.

Емыкъум еплъи, дэзышым еуэ.

Емыса лэгъупэжь хъуркъым.

Жагъуэу плъагъу Iуэхум гур хуэнэфщ.

Жэм къэщэхуи, вы щэхун хэкIыж. («Ар лъхуэнщи вы хъун къилъхунщ» жыхуиIэщ).

Жэм уимыIэмэ, вы къэш. («Выкlэ лажьи, шэн бгъуэтынщ» жыхуиIэщ).

Жэмым и гъэшыр и бзэгум телъщ.

Жэмым и уасэр и фэракъым - и шэращ.

Жэмым ишх и гъэшщ.

Жыхафэр щхьэцыкIэкIэ епхъэнкI. (3и псэ емыблэжу унагъуэм Iуэху щызыщIэ нысэм хужаlэ).

Жэщырыдэ, махуэрыдыхьэшх. (Iуэхур щимычэзум зылэжьым ауаныщIу хужаIэ).

Жыгыр зыгъэдахэр пхъэщхьэмыщхьэщ, цIыхур зыгъэбжьыфIэр и Iуэху щIафэщ.

Жыджэрым и фIыщIэ къагъанэу щхьэхынэм и щытхъу жаIэнкъым.

Жылэр зыгъашхэр шхын щхьэкIэ малIэ. (3и гугъу ищIыр пщафIэрщ).

ЖыIэгъуафIэ щхьэкIэ, щIэгъуафIэкъым.

3эбгъащIэр IэщIагъэщи, умыщIэр IэщIыбщ.

Зэдэлажьэ жьырытэджщ.

Зэдэлажьэ - лэжьыгъэ бэвщ.

Зэдэпщlэ щIэхщи, зэдэпшх IэфIщ.

ЗэкъуэшитI зэдеIэмэ, абрэмывэ трач.

3эхэшэ шэбэщ.

3эхьэзэхуэ мэунэрн, зэижмтI мэунэхъу.

3эшыбэ бэрыхьщ. («3экъуэш куэдым къалэжь» жыхуиIэщ).

3эIэм Iэмэ щоу.

3эlусэм псэ хелъхьэ.

3екlуэ и вакъэ лажьэркъым. («Жэрдэм зыщIэм, лажьэм зыгуэр къелэжь» жыхуиIэщ) .

3и бэ пщIэм уриlэзэщ.

3и жьэ куэд жиIэм и lэ куэд ищlэркъым.

3и пхъэ гулъэ зымыунэщ1у хьэщIапlэ хыхьэжам нэхъей.

(Мэз къикlыжмэ, пхъэр имыунэщIу хьэщIапIэ ежьэжын дэнэ къэна, унэм щIыхьэжыныр eмыкIyy щытащ).

3и щхьэ хуэгу дыщэ хугу ешх. (3и гугъу ищIыр пщыхэм яхуэлажьэу, яхуэгуу щыщытa зэманыращ). .

3и Iуэху eгyгъyp дыгъэм япэ къотэдж.

Зигу мызагъэм Iэмбатэ гъунэр къехь.

3ы бжьыхьэ махуэм щIымахуэ псо уегъашхэ.

3ы гъэм шкIэщ, етIуанэм жэмщ.

3ы гъэр тIэу къакIуэркъым.

3ы махуавэр зы махуэшхкъым.

3ы тхьэрыкъуэф Iэнэ зэдытешхыкIащ. («Губгъуэм зэдитащ, щызэдэлэжьащ» жыхуиIэщ).

3ыбзым пабжьэм хедзэри зыдым къыхехыж.

3ыгъалIи, къакIуэ жаIакъым . («Щичэзум лажьэ, щичэзуми зыгъэпсэху» жыхуиIэщ).

3ымышхыжын и мэкъумэш щIэкIэщ.

3ымыщIэм щIакIэ и Iусщ.

3ыри умыщIэххэ нэхърэ Iуэху цIыкIу.

3ыщI нэхърэ еплъ нэхъ Iэзэщ.

ЗыщIын щхьэкlэ нэщlщ, жьыщIэн щхьэкlэ фlейщ.

И гуащlэ хьэпlацIэм яхуехъумэ. (Гугъу зезымыгъэхьым ирегиеу хужаlэ).

И лъэр щыувым выри щопсынщlэ.

И хъер мащlэщ, и гумэщI бэщ. (Хъер мащlэ фIэкI къызыпымыкlыу гуащlэ куэд зытекlуадэ Iуэхум хужаlэ).

И шыкlэ къурыкъущ. (Iуэхуншэу къэзыджэдыхьым хужаlэ).

ИгъащIэм и Iэ псы щlыlэ хищlакъым.

Илъэс Iуэху къэщтэжыгъуейщ.

Иримыкъуy мэкъуауэ макIуэ.

Куэд жызыlэ нэхърэ куэд зылэжь.

Куэд умыщIэми, пщlэр гъэтэмэм.

Куууэ довэ, 1уву досэ, зэрыгъэсысу къокI, зэрыгъэкlийуэ допщlэ.

Къэзыкlухь Iыхьэншэщ.

Къэкlуэгъуафlэ кlуэжыгъуафlэщ. («Гугъуехьыншэу къыпхэхъуар кlуэдыжыгъуафlэщ» жыхуиlэщ).

Къэкlуэгъуэ джадэ нэхърэ кlуэжыгъуэ джадэ.

Къэт к1ыхь, къэхь мащlэ.

Къебыбажьэ нэхърэ къежьэуашхэ.

( «Къебыбажьэ - къелъэтажьэ. «Уэшхыр псынщlэу къежьэууэ щхьэщыкI нэхърэ щlым пкърыхьэу хуэмхуэмурэ къешхым нэхъыфlщ» жыхуиlэщ).

Къыумылэжьар гъэкlуэдыгъуафlэщ.

Къуат къэуаткъым, къэблэжьырщ къэуатыр.

Къутэгъуафlэ щхьэкlэ, щlыжыгъуафIэкъым.

КIыщ уэщыншэщ.

Лажьэ лажьэ лъыхъуэркъым. («3и гуащIэкlэ шхэжыр е лъыхъуэркъым» жыхуиIэщ).

Лажьэм жьэ егъуэт.

Лэжьакlуэжь и шэмэдж щIэщхъурэ?

ЛэжьакlуэфI и фlанэ къутэрэ?

ЛэжьакlуэфI ифlыщlэ щIэми жьыми яIуатэ.

ЛэжьэкIэмыщlэ и lуэху хэщIыркъым.

ЛэжьэкIэмыщlэ щlакIэ и Iусщ.

ЛэжьэнкIэ уашхэщ, шхэнкIэ дыгъужьщ.

Лэжьэрей жьырытэджщ.

Лэжьэным хэзагъэр щIэныгъэми хогъуазэ.

Лэжьыгъэм уегъэлъапlэ, щхьэхынагъэм уегъэпуд.

Лъхукъуэщо ищlа хуэдэ, зэкIэлъыкlуэщ.

Лlы и къуэгъурэ вы и гъуррэ.

ЛIым я нэхъ мыгъуэм Iуэхугъуибгъу зэпеч.

Март мэджэгу.

Мастэ бейщ.

МастэкIэ Iэщэщ, къэбкIэ бэшхщ.

Мастэкlэ Iэшэщ, шатэкIэ бзаджэщ.

Матэ щIыкlэ имыщIэу мэбжьахъуэ.

Мафlэ зыщамыщIым пщафIэм щищIэн щыIэкъым.

Махуэр кIыхьмэ, Iыхьэр мащIэщ.

Мэкъугъэф мэшгъэфий.

Мэкъу еуэм зегъазэри, кхъуей зыхузыр тхьэмыщкIэщ.

(Нэхъ Iуэху тыншыр нэхъ гугъуехьу зылъытэм ауаныщlу хужаIэ).

Мэкъу еуами «мэкъуауэ дыщыIащ» жеIэ, пхъэхьэ-псыхьэу яIами «мэкъуауэ дыщыIащ» жеlэ.

Мэкъуауэгъуэ щIалэ дэгущ.

Мэкъуауэгъуэжьым гум жьы дрегъэху.

Мэкъу Iэтэр IэмбатэкIэ игъэфыжащ

Мэкъумылэ зэгъэпэщи, lэщ угъуеиным щlэдзэ.

Мэлым иц и уасэщ.

Мэлым и цыр мэкъумылэм хэлъщ.

Мэлыхъуэ хъун и пщlыхьщ.

Мэлыхъуэр куэдмэ, мэлыр псэхэлlэ мэхъу.

Мэш пщlанэм и къежьэкIэм щlэкlыу иlэнур къыуегъащIэ.

Мэшыр 6эвмэ, цIэякIуэщ.

(Ц 1 э я к 1 у э - «щхьэмыжышхуэ мэхъур» жыхуиlэщ).

Мыбзэф и лэныстэ мэ6закъуэ.

Мыдэ дэр6ээр хъуркъым.

Мыдэф и Iуданэ кIыхьщ.

Мыдэф къэфэрейщ.

Мылажьэ и лулащхьэ нэщlщ.

Мылэжьэф щхьэусыгъуэ и куэдщ.

Мылэжьэф и гуахъуэкI 6элацэщ.

Мылъкум и къэгъуэтыным нэхърэ и хъумэныр нэхъ гугъущ.

Мыр lэщэщ, мор нэщанэщ.

(«Уи щхьэ ущымытхъуy Iуэхукlэ дыгъэлъагъу жыхуиIэщ).

Мыхьэжэф и щхьэлыкъуэкI къопкI.

(Щ х ь э л ы к ъ у э к 1 - lэщхьэл мывэр ээрагъэкIэрахъуэ къущ).

Мыщхьэх дахащIэщ.

Набдзэ ищI фlэщlурэ, нэр ирищIащ.

Нанэ хьэлIамащlэщ, дадэ кIэlpыщIэнщ.

Наcыпыp пщэдджыжьым ягуэш. («Жьыуэ укъэтэджу уи Iуэху яужь уихьэн хуейщ» жыхуиlэщ).

Насыпыр хъуржынкlэ уафэм кърахьэхыркъым - пщlэнтэпсым къыхокI.

Нэм илъагъу Iэм ещlэф.

Нэм фlэбэр lэбэм еух.

Нэр делэщ, lэр бланэщ.

Нэрыlэзэ lэпэзадэ.

Неуэ, къеуи, бжэгъулъэщ, чы дэбдзыжмэ - бжыхьщ.

Ныкъуэцlалэ- ныкъуэтхьэщIщ.

(ИкIэм намыгъэса Iуэхум хужаIэ).

Ныкъуей шы хьэху тесщ.

(3и гугъу ищIыр Хы ФlыцIэмкlэ къриху жьырщ. «ПсынщIэу тоуж» жыхуиlэщ. Нэхъыбэу жызыIэр Инжыдж дэс адыгэхэрщ).

Нысэшхуэ и мастэу егъэбакъуэ.

Псэ халъхьэфкъым ахъумэ урысым ямыщIыф щы1экъым.

ПсэукIэмыщlэ уэкъулэ щlрейщ.

Псынщlэ теIуэ, фIы теlуатэ, lэ ижьым егъэублэ. мелыIычым егъэух. («Гугъу дыдемыхьу дыгъэух», жыхуиlэщ).

Пхуэфащэ зыщIи, итIанэ щlэлъэIу.

Пхъащlэ Iэзэм мэзыр и благъэщ.

Пхъэ еуэм пхъэ ешх. («Пхъэ ишхын хуэдизу егъэмэжалIэ» жыхуиlэщ).

Пхъэ зыlущlым къуэщlий егъуэт.

Пхъэlэщэр вийм зэдащтэмэ, щlыгулъ къагъазэ.

Пхъэlэщэжьыр къулеймэ, вагъэбдзумэ лей ехь. (К ъ у л е й м э – «IэкIуэлъакlуэмэ>» жыхуиIэщ).

Пщащэ зи щыпэдэрэ фызыжь мыдэжыфрэ.

Пщэдеи махуэщ, къэунэхури мазэщ.

(Щхьэхынэм и зэмангъэкlуэкIэщ ауаныщlу къапсэлъ).

Пщlэгъуалэ брулым алъпыр ибэщ.

ПщIэнтIэпс пщlэншэ хъуркъым.

ПыlэзэфIэхь махуэщ. («Iуэху щIэным и гуащlэгъуэщ» жыуиlэщ)

Пlастэгъажьэ зиужьыжащ. (Зи Iуэху щIэкIэм зиужьам хужаlэ).

Сэтэнейр къэщхьэлъэмэ, гъунэ иумылъыж.

«Си хьэ цlыху хъуащэрэт!» щыжаIэ махуэщ. (Лэжьэгъуэм и гуащlэгъуэ махуэм хужаlэ).

Си хьэщlэ нэхърэ си щIэн.

(«ХьэщIэм сехьэулеилlэ нэхыэ, си Iуэху згъэзащlэмэ нэхъыф1щ» жыхуиlэщ).

«Сыт ищlа?» жаlа мыхъумэ, «Сыт ишха?» жаlакъым.

Тэнымрэ дэнымрэ зэхуэдэщ.

(«Утэми ухэдэми – т1ум щыгъуэми ущыуэнкlэ хъунущ!» жыхуиlэщ).

Тхьэкlумэкlыхь ужьыхущ, хьэщIэихуж уэсщ. (ХьэщlапIэ укъринэн хуэдэу уэсышхуэкъым» жыхуиlэщ}.

Уафэ лъащIэ 1уэхущ, хьэщIэихуж уэсщ.

Уэгъу гъавэр дыгъэрыжьэщи, уэлбанэ гъавэр дошэсей.

Уэгъум ихьар уэлбанэм къехьыжри, уэлбанэм ихьар уэгъум къихьыжыркъым.

Уэлбанэ махуэр щIэпытхъщ, фызым и тхъэгъуэр къэбгъавэщ.

Уэсэпс нэхърэ пщIэнтlэпс нэхъ бейщ.

Уэсэпс хуабэр мэш гъэк1щ.

Уэсэпсхэмыхьэ 1ыхьэншэщ.

Уэсыбэ гъэбэвщ .

УэфIым умыгъуэтыр уейм бгъуэтыжыркъым.

Уэфlрэ уэлбанэрэ я хьэкъ зэтенэркъым.

Уэшх пlащэм куэд ихьыркъым.

Уэшхым щIым псэ къыхелъхьэж.

Уэшх хуабэ удзгъэкIщ.

Удэмэ - Iуданэ, убзэмэ - бзыхьэхуэ.

Удз къыхэш - уэтэр шэж. (Апрелым къэхъу уэлбанэм щхьэкlэ жаlэ).

Уеплъу ущыс нэхърэ, уисми, еlуб.

Уеуэмэ, мэкъущ, уемыуэмэ, къурэщ.

Узэгугъур къогугъуж, узэлlалlэр къолlэлlэж.

Уи дахагъэм уримыпагэу, уи лэжьыгъэм ирипагэ.

Уи IэдакъитIым щlэмыкlар хьэрэмщ.

Уи Iэм ипэ уи щхьэр гъэлажьэ.

Уи lэщlагъэ гугъэзагъэщ.

Улажьэмэ, лыжь пшхынщ, yмылажьэмэ, лажьэ бгъуэтынщ.

Улажьэмэ, Iыхьэншэ ухъункъым.

Улажьэу ушхэжыным нэхъыфI щыIэкъым.

УлIэмэ, уи Iитlыр къыпщытхъужынукъым. («Улэжьэн хуейщ» жыхуиIэщ).

Умылажьэу пшхыр хьэрэмщ.

Умыщlэу мыхъуну Iуэхум зыхуумылъэфыхь.

УнэгуащэфI джздкъаз и бэщ.

Унэр зыгъэбыдэр пхъэ дамэщ.

Умылажьэу пшхыр Iэфl хъуркъым.

Утхъэжу упсэун ухуеймэ, пщIэнтlэпс къыппхыкlыу лажьэ.

Ухуэлlэ нэхърэ елIалlэ.

Ущысыпэ нэхърэ пэщащэ.

Ущыщlалэм умугъуэяр уи жьыщхьэ бугъуэижынкъым.

Фащlэ щIопщыншэщи, пхъащlэ уэщыкIыншэщ.

ФIыуэ плъагъу Iуэхум Iэр хуэпсынщlэщ.

Хамэlэр Iэгъэзагъэ щхьэкIэ, гугъэзагъэкъым.

ХамэIэр lэгъэпсэху щхьэкIэ, гугъэпсэхукъым.

Хэкlэ зымыщlэ и гъубжэ дзагуэщ.

«Хэт бей?» щыжаIэм, «Мастэ бейщ» жаlащ.

Хыв бгъэхъумэ, хыв гуу къэщэху.

Хыумылъхьэ къыхэпхыжыркъым. («ЩIым тепсэмэ, къытохыж» жыхуиIэщ).

Ху нэдибгъур гу хьэлъэ ирокъу.

Хуэмыху и Iуэху блэкIыркъым.

Хуэмыху и Iуэху махуитху и пIалъэщ.

Хуэмыху унафэ щIынкlэ Iэзэщ.

Хуэмыхум зимыгъазэурэ мазэр къуохьэж.

Хъуэжэ лIыщlэ къищтэри лIыщIакIуэ ежьэжащ.

Хъулъхугъэм и лъапщэ, бзылъхугъэм и Iэпщэ.

ХъумпIэцlэджрэ пэт «сыпсэуащэрэт» жеIэ.

Хьэ хыжыгъуэм аргъуейр мэятэ.

Хьэм тетыгъуэ гъаблэ щыIэкъым.

Хьэмкlутlей гурыгъ, зей гъуа дэмэкъуэ.

Хьэрычэтым берычэт хэлъщ.

Хьэсэ гъунэ мэш щумыщlэ.

ХьэщIмахуэ и Iэхъуэгъуэм Гундэлэн мэятэ.

ЦIыхубзым псищэ хэтщ. («Гугъуехь куэд и фэ докI» жыхуиlэщ).

ЦIыхуми уасэр и лэжьыгъэрщ.

ЦIыхум пщlэ зэрыхуащlыр и Iуэхущlафэщ.

Цlыхур зыгъэщlэращlэр и гуащIэщ.

«Шэмэдж зымыгъэбзэфрэ зи вакъитI зыхуэмыбзыжрэ, Тхьэ дыдэ, сыдэмыкlуэн»,- жиIащ пасэрей пщащэм.

Шэмыгъапцlэ жэщщ. (Гъэмахуэ жэщ кIэщIым хужаlэ).

Шу гъуэгурыкlуэм бзыпхъэ трех. (ЦIыхубз дэрбзэр Iэзэм хужаIэ).

Шылэм и кIэм зеукlыж.

«Шылэм и лъакъуэ зэрытым си лъэпхъуамбэ итатэмэ,. джэду лъэ макъым хьэ лъэ макъ зезгъэщIынт, хьэ лъэмакъым шы лъэ макъ зезгъэщlынт»,- жеlэ мазэхъуанэм.

Щакlуэр зэlузэбзмэ, бажэбз къехь.

Щхьэх нэхърэ дэхыпIэ.

Щхьэхынэм ив лlэмэ - лыщ, игу къутэмэ - пхъэщ.

Щхьэхынэм и жэщыпхъэ зэ ихьэжыгъуэщ.

Щхьэхынэм и махуэ кlыхьщ.

Щхьэхынэр насыпыншэщ.

Щхьэхынэр тэджмэ, псыбафэр куэд мэхъу.

Щыбгъэтlыс къыщощтэж. («ЩIым хэплъхьэмэ, къыхохыж» жыхуиlэщ).

Щынащхьэ плъагъумэ, гъэмахуэщ, lэтащхьэ плъагъумэ, щIымахуэщ.

Щысым и Iыхьэр кIуэм къехь.

ЩIэгъуэм хъуапси, шхэгъуэм ухъуэпсэжынкъым.

Щlы нэхъ бей щыlэкъым.

ЩIы пшэр и хьэдзи пшэрщ.

ЩIым ептыр къуетыж.

ЩIым епщlэр и пщlэщ.

ЩIым зы ептмэ, щэ къуетыж.

ЩIым и нэмысыр и гъавэщ, цlыхум и нэмысыр и гуащlэщ.

Щlыр вакъапхъэ-вакъапхъэу зэхэлъщ.

Щlыр и чэзум зывэм, вагъэр и гъуэм зысэм и самэ мэбагъуэ.

Щ1ыр кlийуэрэ къок1уэ, гъэр гъыуэрэ мэкlуэж.

Щlыр фlыуэ гъэпшэри, уи гуэн из къищIынщ.

Щlыр щагуэшкlэ зэхуолъри, гъунэ щралъкlэ зокlуж.

Щlыщlэ мэшыр цIэякlуэщ. («Бэвщ» жыхуиlэщ).

Ябз нэхърэ яд.

Яхэмыхьэ Iыхьэншэщ.

«Яхуэмышхын сщlынщ» жиlэри ямышхыфын ищlащ.

Iэмбатищэ нэхърэ зы гъущагъэ.

Iэзэм мазэхэ и1экъым.

Iэтэ зэщlэмыбгъэр бгъэн ящlыж.

lэтэр Iэмбатэ щхьэкlэ мэфыж. («3ы мащlэ нумыгъэсу къанэмэ, пщIа псори мэкlуэдыж» жыхlуиlэщ) .

IэхъуэгъуэтегъэкI. (3эмыгъуу ящlэ Iуэхум хужаIэ).

IэхъуэнкIи сыxыумыгъэзыхь, lэхъупщIэкIи ухэзгъэзыxьынкъым.

Iэщ щlэжаlар Iэм зэрихьэн хуейуэ аращ.

Iэщми lэ щабэкlэ уеlэбын хуейщ.

lэщыр зезыхьэм ейщ.

Iэщыр куэдрэ умылъэщlми, Iускlэ зегъэгъэнщI !

lэщlагъэ зиlэ и lэпэ дыщэ къыпощ.

lэщlагъэ зиlэм Iэужь иlэщ.

lэщlагъэншэм и шэрхъ лъэныкъуабэщ.

lэщlагъэфlыр былымщ.

Iуэху зи Iуэху 1уэху Iуощlэри, шхын зи Iуэху шхын Iуощlэ.

Iуэху мыублэ блэ хэсщ.

Iуэху пщlыр Iуэху мэхъу.

Iуэху цlыкlу щыlэкъым, щыlэр лlы цlыкlущ.

Iуэху цlыкlури Iуэхущ, Iуэху инри Iуэхущ.

Iуэху щымыlэуy гъэпсэхугъуэ щыlэкъым.

Iуэху щlэкlэ зымыщlэ lуэху щlэным егъалlэ.

Iуэхум игъэлlа щыlэкъым.

Iуэхуншэ псэлъэрейщ.

Iyэxyp бгъэзащIэмэ, тэрэзэщи, пхуэмыгъэзащlэмэ, гулэзщ.

Iуэхур жыlэгъуафlэ щхьэкlэ, щlэгъуафlэкъым.

Iуэхур зейм зэрыжиIэу пщIэфмэ, уIэзэщ.

Социальнэ зэхуэмыдэныгъэр къэзыгъэлъэгъуэж псалъэжьхэр

Атэкъэныр зи вакъэпс, къэсыр зытеухь. (А т э к ъ ы н э – гуэншэрыкъ лъэпс).

Ахъшэ и куэдмэ, делэми пщыщ.

Ахъшэ зи куэдыр дыгъум щошынэ.

Ахъшэ зи куэдым езым ф1эмэщ1эжщ.

Ахъшэ зи куэдыр ахъшэк1э нэпсейщ.

Ахъшэр лъэмыжщ. («Уи куэдмэ, дэнэк1и гъуэгущ» жыхуи1эщ).

Бадзэрэ вырэ зэпокъу.

Бацэжь и щ1агъ л1ыхъужь къыщ1ок1.

Бацэр и бэщ, бзур и бынщ. («Тхьэмыщк1эщ, бын и куэдщ» жыхуи1эщ).

Бацэхэплъ нэплъэжыгъуэ егъуэт.

Бэ зи1эр нэфщ, фэ зи1эр лъапц1эщ.

Бгъэр бгъэк1э ягъасэ, былымыр былымк1э къагъуэт.

Бей жей езэгъыркъым.

Бей зыщыкуэдым тхьэмыщк1и щыкуэдщ.

Бейм и гуф1эгъуэр мылъкущи, тхьэмыщк1эм и гуф1эгъуэр бынщ.

Бейм и хьэ удз ехъу.

Бейм к1апэшхуэ пытщи емык1у псори щ1еуфэ.

Бей и мыгъуэр и жагъуэгъущ.

Бейм тхъэурэ ехь, тхьэмыщкlэр гъыуэрэ макlуэ.

Бейм я гугъу ящlурэ, тхьэмыщкIэм я уэздыгъэ мэс.

Бжэн къуий тегушхуэгъуафlэщ. («Тхьэмыщкlэ тегушхуэгъуафlэщ» жыхуиlэщ).

Бжэн щlакъуэ тегушхуэгъуафlэщ.

Бжэным цыкlэ елъэlуам хуэдэщ.

Бжьэрэ пэт я бжьапцlэхэр яукlыж.

Бжьыхьэпэ уэфlрэ пщы Iупэфlэгъурэ. («ТIуми дзыхь яхуэпщI хъунукъым» жыxуиlэщ).

Бзэкlэ ищlэ щхьэкlэ, ябзыр иlэкъым.

Бзу кхъуей фlэкlа ямыlэ щыlэкъым.

Бзум худрапхъей и унэ щlэлъкъым.

Блэгъу зылъысми ешх, блыпкъ зылъысми ешх.

Былымаблэм былым хуэщщ.

Вырэ цlэрэ зэпокъу.

Гуащэр хутыкъуэмэ, къаз деху.

Гъуэгу мыгъуэ уежьэнумэ, танэжь закъуэри мэлlэж.

Гъунэгъу щIы кlапэ нэхърэ жыжьэми губгъэ,

Данэр лъапэкlэ зэрехуэ. (Зыщыхуэпыкlауэ къэзыкIухь цlыхубзым хужаlэу щытащ).

Делэр бейм я гуэшэгъущ. («Бейм здигъэгуэшэну щогугъ» жыхуиlэщ).

Дунейр и жэнэтщ. («Тхъэуэ мэпсэу» жыхуиlэщ).

Дунейр и хьэдрыхэщ. («Гуфlэгъуэ имыlэу мэпсэу» жыхуиlэщ).

Дыгъужьрэ уэркъыжьрэ.

«Дыгъужьыр, акъужыр, гуэншэрыкъыр, шей къарэр дунейм темытыжащэрэт»,- жиlащ тхьэмыщкIэм.

Дымыгъуэкъым, дыгущэкъым, ди унэ щхьэ к1апэдагъэкlэ дымийрэ? (Щыкlам ауаныщlу хужа1э).

Джатэрыпщ нэхърэ пщы Iy щабэ.

(«Шынагъэкlэ нэхърэ псалъэ дахэкlэ цlыхур бгъэ1урыщIэмэ нэхъыфlщ» жыхуиlэщ).

Джэдыгу гъурыдзэрэ пщыдзэ етарэ.

Джэдыгуит1 зи1эм и лъапэми трепlэ.

Жылэм я мыгъуэ я гъyоущ.

Жьы къыщ1эпщэркъым, псы къыщIэуэркъым.

Жьыр и гупэу мэпсэу. («Гугъуехъым пэщIэту мэпсэу», жыхуиIэщ).

Зэрабзыр иIэ щхьэкIэ, кърабзэ иIэкъым.

Зэрыгъэпщкъым, зэрыгъатхъэкъым. (ЛlыфIыгъэ зэпэзубыдагъитIым хужаIэ).

Зэрыгъэпщкъым, зэрыгъэгyащэкъым.

ЗэфIэкI зиIэм унафэри IэщIэлъщ.

Зэхуэдит1 зэдзейщ.

Зейм и хъэтыркIэ хьэм нэмыс хуащI, зеиншэ шэгъуафIэщ.

Зи вакъэ зэврэ зи гъавэ мащIэрэ.

Зи вакъэ зэвым и дунейри зэвщ.

Зи гуэн изым и дзыгъуэ лъынэ къокI.

Зи деур мащIэм и духьэр кlэщIщ.

Зи мэкъу 1уврэ зи мэш бэврэ гузавэркъым.

Зи ныбэ изым гуныкъуэгъуэ ищIэркъым.

Зи теп1эн кIэщIым и жей мащIэщ.

3и щlыхуэ птелъым уриIуэхутхьэбзащlэщ.

3и Iэгу нэщIым и нэгу щlыIэщ.

3и Iуэ былым из нэхърэ, зи щхьэ акъыл ит.

3имыIэм бдзы кIыхьри кIэщlри хуохъу.

3имыIэм къратыр и Iыхьэщ.

Зимы1эххэ къызэщэри, зил къыщlэщ къызэтэщ.

Зипщ пэмылъэщ и фыз и табыщэгъущ. («И фызым йоныкъуэкъу, йозауэ» жыхуиIэщ).

ЗиIэм жылэр и хьэщlэщ, зимыIэм и анэ хуэгъэхьэщIэжкъым.

ЗиIэм къыщIэмыкIми, къыщIэткlунщ.

3ы выр шхэмэ, зы выр мэгурым.

3ы лlыр джэдыгуибгъурэ лlибгъур джэдыгуншэу.

3ы хьэнэф зы хьэнэф и пщыжщ.

3ылъэкI и джатэ зылъэмыкI егъэ1урыщIэ.

3ылъэкI и джатэ кIыхьщ.

3ылъэкI ныбжьэгъу и куэдщ.

3ылъэкIым и бжьэр и арщынщ.

3ылъэмыкI и кIэпкъ еIэт. («ЛъэмыкIыххэlауэ зеIэт, зыхеш» жыхуиlэщ).

3ылъэмык1 бэшэчщ.

3ылъэмыкI кlиирейщ.

ЗылъэмыкI IэфракIэ и Iыхьэщ.

ЗылъэмыкIым и кIэр и гъуэншэджщ.

3ым и махуэ зым и мыгъуэщ.

Зыр мылIэу зыр тхъэркъым.

(Зи гугъу ищlыр класс обществэм и зэхэтыкIэрщ. Псалъэжьыр къызыхэкIари арщ).

Зыхуащlэ нэхърэ зыщIэф.

3ыхуэхъуp быхъуу мэтIыс.

3ыхуэхъур мэдалъэ, зылъэмыкIыр мэлъаIуэ.

3ышэчым тралъхьэ, зыхьым тракъуэ.

И дунейр лъапэ дэгъэзеигъуэу ехь.

И дунейр лъапэ егъэзыхыгъуэу ехь.

И дунейр кIыфIщ.

И дзыгъуэ лъынэ къокI. («ХуэщIауэ, тхъэуэ мэпсэу жыхуиIэщ).

И жыпыр хуабэщ.

И кIэдахъуэ и хьэмщ. (ТхьэмыщкIэу псэум хужаIэ).

И кIэтIий и вакъэпсу мэпсэу.

И мэлыхъуэ баш пкIэм дридзеижащ.

(«И мылъкур IэщIэкIуэдэжащ» жыхуиIэщ)

И хьэрэ и кхъуэрэ зэрошх. («Гукъеуэншэу, тхъэуэ мэпсэу» жыхуиIэщ).

И щэ и ныбэ ихуэжыркъым.

И щэ къовэ. (Къулейм хужаIэ).

Ибэ бэшэчщ.

Изрэ ныкъуэрэ зэрыщIэркъым.

ИкIи лъхукъуэлIрэ икIи лIыжьу.

Куэншыбыжь удзыр мэбатэ.

Куэншыбыжь хэкIыкI уафэм докIей.

Къаным и нэ уезыгъэбор былымщ.

КъиIуэ-ниIуэми, жыхуиIэр гъавэщ.

(К ъ и I у э - н и I уэ м и - къыжиIэ-ныжиIэми).

Къызыхих ныкъуэ хъуркъым.

КъыптекIуэ лъэщщ.

КъыптекIуэр гугъущ.

Къратыр и Iусщ, есыхыр и мафIэщ. (3ыри зылъэмыкI хьэрычэтыншэм хужаIэ).

Къуажэпщыр дыджмэ, я бгыкъу зэпоч. («И нэмыс мэкъутэ» жыхуиIэщ).

Къуалэp лы щигъуэтым щохуарзэ, уэркъыжьыр былым щигъуэтым щопсых.

Къулейсызыгъэм хабзэр екъутэ.

Къулейсызыр бей хъуну щIохъуэпс, сымаджэр хъужыну мэгугъэ.

КIэдахъуэкlэ ипIащ. («Гугъу дехьурэ ипIащ» жыхуиIэщ).

КIэдахъуэр и пщалъэщ. («КъилъэIухуэкIэ мэпсэу» жыхуиIэщ).

Дзэкъинэ Iэфlщ.

Лэгъупыр нэкIэ къегъавэ. («Нэсауэ къулейуэ мэпсэу» жыхуиlэщ).

ЛэжьакIуэp къыщищтэм щихъщ, лэжьэныр зэфIэкIмэ, lимансызщ.

ЛъэкIамэ, зыкъригъэлъхунтэкъым. (Щхьэхынэ Iейм хужаIэ).

Лъэрымыхь и Iыхьэ хокIуадэ.

Лъэщым уемыбэн, бейм уемыдауэ. (3и гугъу ищIыр зэманыжьым щыIа залымыгъэрщ).

ЛъэIуэныр дыджщ.

ЛъэIуэрышхэм уигъатхъэркъым.

ЛъэIухуа дагъэ текIыркъым.

ЛъхукъуэлI нысэ зыгъэ-зыщIщ, дыжь джэдыгур зы щIымахуэщ.

ЛъхукъуэлIыр бгъэкIэсмэ, уанэгур уфIещтэ.

МазэкIэ уэфIрэ пщы IупэфIэгъурэ. («Тlуми куэд яхькъым, дзыхь яхуэпщI хъунукъым» жыхуиlэщ) .

Матэ щlэдзауэ мэпсэу.

Мэл мин зиlэ жьагъэ игу пыкIыркъым.

Мыгъуэ угъуеялэщ.

Мыгъуэм и кlапсэр бейм егъэлажьэ.

Мыгъуэр гъуанэlукуэщ.

Мыгъуэр мыгъуэщIкъым, ищlыр тэджыжкъым.

Мыгъуэрэ бэгъуарэ тхэмыту дунейр Тхьэм ищI.

Мыгъуи махуи зэхуэдэу зэдоlэ.

Мылъкум къигъэпщри къуэшхэр щыгъупщащ.

Мылlыщlауэ лlыщlапщlэ ираткъым.

Мыунэ-мыунэхъу, жэщ хъумэ пхъэдыгъу.

«Нанэ и лыlу, дадэ и Iунэ» жиlэурэ зэригъэуlуащ. («Гyгъу дехьурэ ерагъыу зэрагъэпэщащ» жыхуиlэщ).

Насып зимыIэм и дзэр хъудырым IуещIыкI.

Насып зимыIэм и хьэ джафитlыр мэжакъуэ.

Насып зиIэм уэ къытепхын?

Насып зиIэм фыгъуэгъуи иIэщ.

Насып зиIэм шыIэ иIэщ.

Насыпыншэ щыIэщи, гугъэншэ щыIэкъым.

Насыпыншэр махъшэм тесми хьэ къодзакъэ.

Насыпыншэр шым хуэхьыркъым, кърахьэкIми ящэхукъым.

Насыпыр щагуэшым дурэшым дэсащ.

Нэгъуеипщ нэхъей, и закъуэ мэшхэж.

Нобэ пщIар нэгъуэщIым пхуищIа хуэдэщ.

Ныбэщlэубзэ 1уэхутхьэбзащIэщ.

Пащтыхьым и псэупIэр щилъагъум, езым и унэжь тIэкIур игъэсыжащ.

Пэжыр шы щIакъуэ тесщ.

Пшагъуэр, дыгъужьыр, уэркъыжьыр, ялыхь,сумыгъэлъагъу,- жиlащ.

Пщы зыфIэпщым пщылI къыпфIещ.

Пщы зи щыпэлъагъум тхьэ щохъу.

Пщыуэдыжь уэкъулэрилэщ. (У эк ъ у л э р и л э - лъэlуэрей).

Пщы Iy махуэ нэхърэ жылэ Iy махуэ.

Пщыгъэ къэзыхьыр джатэщ.

ПщылIыр зыгъэпщылIыр Iэщэщ.

ПщылI Iэщэми пщы щошынэ.

Пщым и шхын шындырхъуом къекIэцI. («Дэнэ кърахми къыхуамыгъуэту хъунукъым» жыхуиIэщ) .

Пщым и щIыб джатэ щагъэдалъэ.

Пщым ухуэлажьэмэ, бзу ищIэн хуэщIи, шыд ишхын фIэшх .

Пщым я зэныкъуэкъур цIыхум я мыгъуащ.

ПIастэм игъэудафэм къыщlоуэ, фадэм игъэудафэм щIоуж.

Тет мыгубжьрэ дыгъужь мыдзакъэрэ щыIэкъым .

Тутын уэкъулэ, джэдыгулэ гъур.

Тхьэм къыприлъхьэмэ, гуащэ къэпшэнщ.

ТхьэмыщкIагъэм сынокIуэ жиIэркъым.

ТхьэмыщкIагъэp къраджэркъым - езыр къокIуэ.

ТхьэмыщкIагъэр хъуэнкъым.

ТхьэмыщкIэ тегушхуэгъуафlэщ.

ТхьэмыщкIэм дежкIэ бжэнри жэмщ.

ТхьэмыщкIэм хьэндыркъуакъуэр щэ кIэлъопкIэ. («Хьэндыркъуакъуэрэ пэт джэгупlэ ещI» жыхуиIэщ).

ТхьэмыщкIэм и дунейр гъэмахуэрщ.

ТхьэмыщкIэм и псалъэ тlэу жыlэщ.

ТхьэмыщкIэм и тезырыр тIуащIэщ.

ТхьэмыщкIэм и фэр Iувщ. («Гугъуехь куэд и фэм докI, ешэч» жыхуиIэщ).

ТхьэмыщкIэм и фыз къэшэгъуэм жэщыр кIэщI.

ТхьэмыщкIэм и хьэсэр пыпхапIэщ.

ТхьэмlыщкIэм цей цIыкIури хуохъу.

ТхьэмыщкIэм щIэх зегъэнщI.

ТхьэмыщкIэр бгъагъынумэ, и щыгъын зэфIэтхъ.

ТхьэмыщкIэр унэхъугъуафIэщ.

ТхьэмыщкIэр щыхэмыкIуадэ щыIэ?

ТхьэмыщкIэр щIэкъуалэщ.

ТхьэмыщкIитI зэгъусэмэ, бей хуэдэу мэпсэу.

Тхьэр тебгащ, бгыр теуащ. («Мыгъуагъэ псор хухахащ» жыхунIэщ).

Уаерэ пщаерэ куэд якIуркъым.

Уэрэдус пщыпсэIухщ.

Уэркъ хабзэр дэгъэзеигъуэ кIыхьщ.

Уэркъ щауэ унагъуэр щэ мэщIэкъуэри щэ мэунэ.

УэркъыкIэм пцIыкIэ и ныкъуэщ.

Уэркъым и жьэ и щIопщщ, ипщ хуэдэр и джатэщ.

Уэркъыр щэ Iэбэгъуэщ.

Уэсэпс тхьэгъумэ зегъэшри, гъэш зимыIэр тхьэмыщкIэщ.

Убеймэ, упщщ.

Удафэр фэм йокI.

Уделэмэ, пщы унэ кIуапIэ щIы.

Узыщыгугъыр уафэ гъунэ щыIэщи, уи тхьэмыщкIагъэр уи жьэгу дэлъщ.

«Уи адэр шхын щхьэкIэ лIащ» жаIэу щрахъуэным, «Игъуэту лIа?» къажриIащ.

Уи псалъэр гуапэми, уи къэпыр нэщIмэ, мыхьэнэншэщ .

Уи щIалэ хуэщIэрэ уипщ хуэпщIэрэ уи къалэнщ. («3э хуэпщIэу ебгъэлъэгъуар махуэ къэси къытхуэщIэ жаIэнущ» жыхуиIэщ).

Уи Iэшхылъэ нэбдзыфIэмэ, унэфI япхъу къуэтынщ.

Уипщ къуитым и дзэ уемыплъ.

Уипщ хьэхуэгъу-щIыхуэгъу умыщI. («ПIиха къуитыжынукъым» жыхуиIэщ).

УиIэхукIэ лъаIуэ, уимыIэжмэ, хэт къуитын?

УлIэу упсэу нэхърэ утхъэу урелIэ.

Унэкъым, жьэгукъым. («ЕкIуэлIапIэншэщ» жыхуиIэщ).

УтхьэмыщкIэу беипхъу къыумышэ.

Факъырэ пэщмэн. (ТхьэмыщкIэ пагэм хужаIэу щытащ).

Факъырэ Iусым дагъэ текIкъым.

Факъырэм и хъуржын из хъуркъым.

Факъырэм хьэри хуэлъэщ.

Хабзэр сщIэ щхьэкIэ, ирабзэр сIэщIэлъкъым.

Хамэ ахъшэ убжкIэ бей ухъун?

Хамэ пщIэнтIэпс хъер хъуркъым.

Хэхъуэ зи куэд и щхьэ узкъым.

«Хъанхэ ящыщщ» жыпIэу хуэмыфащэ пщIэ хуумыщI

Хъанхэ я щIыб джатэ щагъэдалъэ.

Хьэзабыр хьэмбытIу ешэч.

ХьэпIацIэ егъэлыбжьэ. (Хуэкъулейсызым, хуэныкъуэм хужаIэ).

ХьэуазэлIэ къыхэплъым нэплъэжыгъуэ егъуэт.

Хьэфэ вакъэр шыфэ вакъэ хъунщи, шыфэ вакъэр хьэфэ вакъэ хъунщ.

Хьэфиз мыусэрэ пщылI мыгузасэрэ щыIэкъым.

Цlэ бжьакъуэм фIэсщ. («Тхьэмыщкlэ дыдэщ, цlэм яшх» жыхуиIэщ).

Щхьэ къуийм и лажьэ щхьэ псэум ищlэркъым.

Я дзыгъуэ лъынэ къокl. («Бейуэ мэпсэу» жыхуиlэщ).

IэгунэщI - Iэщlджафэ. («3ыри зимыlэ тхьэмыщкlэ» жыхуиlэщ).

ТХЫДЭМ, ЗАУЭМ, МАМЫРЫГЪЭМ, ХЭКУР ФIЫУЭ ЛЪАГЪУНЫМ ТЕУХУА ПСАЛЪЭЖЬХЭР

АжалитI щыщымыlэкlэ, а зэ лIэгъуэм лlыгъэ хэлъхьэ.

Бзури и абгъуэ щытепщэщ.

Бланэ щалъху йокlуэж.

Гъэрыр япэ зэрыхьэр и унэщ.

Дауэ делэгy щыlэщи, зауэ делэгу щыIэкъым.

Дауэм и кlэр зауэ хъумэ, зимыlуэхури хокlуадэ.

Ди унэжь пхъэжь мафIэ. («Уи дей хуэдэ щыlэкъым» жыхуиlэщ).

Дунейр къэкlухьи, уи унэ ихьэж.

Дыгъужьыр бгъашхэ пэтми, мэзымкlэ маплъэ.

Дыщэ унэ нэхърэ ди унэжь.

Дыlуохьэри даукI, дыlуокlри дауб.

(3ауэм щыIухьэкlэ, къэрабгъэщ жаlэу зрамыгъэубу щхьэкlэ, зыкърагъэукlыу зэрыщытам псалъэжьыр къыхэкlащ).

Джатэ и щlагъ нанэ щыIэкъым.

Джатэ къихакlэ къыпхуэжэм ущымыщти, къуэгъэнапIэм къыкъуэтым хуэсакъ.

Джатэр тыным я тыныжщ.

Дзэм иуфэкъа лъахэрэ мацlэр зыпхыкIа хадэрэ.

Дзэ гъащтэ дзэ псо и уасэщ.

Дзэ щыпэкIу умыкIуэ.

Дзэм хамэ яхэткъым.

Дзэ зыгъашхэм шхын хэплъыхь ищIыркъым.

Дзэр зыдэса жылэрэ ябгынэжа щIапIэрэ.

Дзыгъуэ пэтрэ и гъуэ щылIыхъужьщ.

Ем щыгъуэ бжьэдыгъур зэшш. (Бжьэдыгъу - адыгэм ящыщ зы лъэпкъщ).

Зауэ джэгурэ дауэ джэгурэ щыIэкъым.

Зауэ езыгъажьэ и щхьэ лажьэ хохуэж.

Зауэ зыщащIа къуажэрэ ябгынэжа хэкужьрэ.

Зауэ уIэгъэншэ хъуркъым.

Зауэм и кIэр хьэдагъэщ.

Зауэм хэту джатэ хьэху яткъым.

ЗауэфIрэ дауэфIрэ щыIэкъым.

ЗимыщI ис щауэр убзалэщи, бланэм шэр техуэмэ, псыхъуажэщ.

Зы къэрабгъэм дзэ псор егъэкlуэд.

Зыщымышынэ и дзэ кърадзэркъым.

Имыгъуэу уи джатэ къыумых, къипхамэ, лlыгъэншэу иумылъхьэж.

Истамбылыжьым имыкIыр щlолIэ, икIар йолlыхь. (Уэкъуоу и псалъэу жаIэ. Уэкъуоу джэгуакIуэшхуэу, акъылыфIэу щытащ. И пщым истамбылакIуэхэм яхэту здришати, тыркухэм я зэхэтыкIэр игу иримыхьу яхуэусэри къэкIуэсэжащ. ЛIэжыхукIи и хэкум щыпсэужащ).

Къэрабгъэр и унэ мэкIуэсэж.

Къигъэ нэхърэ игъыкI.

ЛIыгъэ зиIэм Iэщэр ейщ.

JIIыгъэ щIапIэ лIы икIуадэркъым. («КIуэдами, лlыгъэ лIэужь къегъанэ, и цlэ къонэ» жыхуиIэщ) .

ЛIыгъэм и пэ хьилэр итщ.

ЛIыгъэм хуэлъащэм батэр егъэш.

ЛIыгъэм Iэщэр хуэжыlэщIэщ.

ЛIым и лIыгъэр зауэм къыщацIыху.

Лlыхъужь и джатэ бзэщхъуркъым.

МафIэм саxуэ ещIри, дзэм шхахуэ ищIкъым.

Мыгъуэlус нэхърэ псы къудей.

Мысостхэ ямейр ягъашхэ, яйр шхын щхьэк1э ягъалIэ. (Мысостхэ - къэбэрдеипщхэм ящыщ зы лъэпкъыу щытащ).

Мысостхэ ямейр ягъэфI, я фlыр яшхыж.

Нэхъ лъэщым тепщэгъуэр ейщ.

Парипых уихуэ. (Еплъ таурыхъым).

Сотей зэхудипIалъэщ.

Тамтаракъей ухъу.

Тамтаракъей и махуэр къыпхукIуэ.

(Адыгэхэм Тамтаракъей (Тмутаракан) пщыгъуэр зэрызэхакъутэгъам псалъэжьыр къытекlащ. (Еплъ Нэгумэ Ш. Б. «Адыгэ народым и тхыдэ»).

Туб хьэсэ гуэшым уахэмытамэ уабазэхэкъым.

Тыргъуэт ныбжьэгъу хуэщкъым.

Тыргъуэт фоч зыгъэуэн исыжкъым.

Уаерэ дзаерэ зэлъытащ.

«Уэ алъпыжь мыгъуэм урищхьэт, сэ лlыщхьэ мыгъуэм срикъуэт, ди мыщIыкъуэм дыкъихутэт»,- жиIащ дэхуэха щlалэм.

Уэ ушейтlанкъым, уущэрмэткъым, атlэ дэнэ укъыздикIap? (Еплъ Нэгумэ Ш. Б. «Адыгэ народым и тхыдэ»).

Уэфlым и ужьыр уэлбанэщ, зауэм и ужьыр хьэдагъэщ.

Уи адэ и гъуэгужьрэ уи адэ и благъэжьрэ умыбгынэ .

Уи адэ и щlапIэ гъэдахэ, уи анэ дахэу епсалъэ.

Уи дахэ нэхърэ си Iей.

Уи жагъуэгъум уи псэр ептми, уи щэху иумыт.

Уи лъэпкъым хэплъи, уи джатэ гъэдалъэ.

Уи нэ къеIэм и псэ еIэж.

Уи хэкур лъэщмэ, урогушхуэ.

Уи Iэ дагъэмэ, уи щхьэ щыхуэж.

Укъыщалъхуари зы махуэщ, ущылIэжынурн зы махуэщ.

Унажэ бжэгъу и Iыхьэщ.

Урысрэ Бахъсэнрэ зымыбгынэр хэкум жылагъуэу къинэжынщ.

«Урысым я цIыхубзымрэ ди цIыхубзымрэ кхъузанэ хьэху зэIахыу зэгъунэгъу хъунщ»,- жаIащ пасэрейм.

УтекIуэмэ, укIуэжынщ.

УтIэхъуэн папщIэ, Iэбжьанэ ппытын хуейщ.

Хамэ къуит асу хъуркъым.

Хамэ лыIу щIэнэцIым и нэцlакIэр щIогъуэ.

Хамэ хэку сыщытхъэ нэхъ си хэкужь сыщылIэ.

Хамэ ущие тхьэмахуэщ, хабзэ хьэху махуищщ.

Хамэ шхын бжэщхьэIу щхьэдэхыркъым.

Хамэ щыгъыныр жэщ хъухущ.

Хамэр гъэшэраши, унэр гъэшэрыуэ.

Хамэхьэ нэхърэ унэхьэ нэхъ лъэщщ.

Хамэхьэр къохьэри унэхьэр иреху.

Хэку блынэнрэ фыз бгынэнрэ зэхуэдэщ.

Хэку зимыIэм псори щIыIэ къыщохъу.

Хэкужь джэду гъуащэркъым.

Хэкужьыхьэ лъэщщ.

Хэкум eмыкIy къылъысмэ, псэемыблэжу къыщыж.

Хэкум игъэгушхуэр хахуэ мэхъу.

Хэти езым и хэкур фIыуэ елъагъуж.

Хьэжыдзэуи дзэ къыпхуэмызэкIэ.

Хьэндыркъуакъуэрэ пэт «сызыхэс псыр кууащэрэт» жеlэ.

Хьэрэ пэт и къуажэр ибгынэркъым.

Хьэрэ пэт хьэл ишхыжкъым.

Хьэщlапlэр фIыми, уи унэжь нэхъыфIыжщ.

Шэм зэхэгъэж ищIыркъым.

Щоджэн дамыгъэу зэрапхъуащ.

Щоджэн и баш и махуэр къыхуэкIуащ.

Щоджэнокъуэхэ я хьэщIэш нышу хуаукIыж.

Щхьэж и унэ щыунафэщIыжщ.

Япэ умыуэ, къоуэм ущымысхь.

Iэщэ зыгъэдалъэм илъ япэ мажэ.

lейми, уэуейр нэхъыфlщ.

Ц1ЫХУМ И ДУНЕЙ ЕПЛЪЫК1ЭР КЪЭЗЫГЪЭЛЪАГЪУЭ ПСАЛЪЭЖЬХЭР

Абрэмывэрэ пэт зы п1эм илъкъым.

Адакъэр мы1уэк1и нэху щын къанэркъым.

Адэ мылъку бын гъэк1уэдщ. («И адэм и мылъкум щыгугъыу мылажьэурэ хуэмыху мэхъу» жыхуи1эщ)

Адэм имылъэгъуа къуэм елъэгъу.

Ажал здэщымы1э щы1экъым.

Ажал зимы1э щы1экъым.

Ажал мыхъумэ, 1эзэгъуэ зимы1э щы1экъым.

Ажалыр бжэщхьэ1ум нэхърэ нэхъ благъэщ.

Ажалыр гуф1ак1эм дэсщ.

Акъыл былымщ.

Акъыл зимы1эр тхьэмыщк1эщ.

Акъыл зи1эми делагъэ и мащ1экъым.

Акъыл зи1эм имы1э щы1экъым.

Акъыл зи1эми шыуагъэу и1эр зэхуэпхьэсмэ, 1уащхьэшхуэ хъунщ.

«Акъыл уэстын хьэмэрэ былым уэстын?» - щыжи1эм, «Акъыл къызэти, былым сэ къэзгъуэтынщ», - жи1ащ.

Акъылым и анэр гупсысэщ.

Акъылыр жыжьэу маплъэ, нэр абы и лъагъуэ ирок1уэ.

Акъылыр жьакIэм ежьэркъым.

Акъылыр жьыгъэ-щlагъэкъым.

Акъылыр нэмысщ, былымыр насыпщ.

Анэм и гъуапэр пхъум и джанэщ.

Анэм и джанэр пхъум и гъуапэщ.

Анэм и хабзэр пхъум и бзыпхъэщ.

Апхуэдэуи мэхъу, нэхъыфlи мэхъуж.

Аргъуейм и лым хуэдэщ и лэпсри .

Аргъуейри цIыкlу дыдэщ - аслъэным илъ йофэ.

Афищэ зытар хьэ матищкlэ ящэжащ.

Аслъэн пэтрэ ягъасэ.

Аслъэн-къаплъэн пэтрэ хъумпlэцIэджым щошынэ.

Аслъэныр жьы хъумэ, хьэlуцыдзыр щодыхьэшх.

Ахъшэр пшахъуэщи, гъащlэр пцlащхъуэщ. («Пшахъуэр пlэщlолъэлъ, пцlащхъуэр пlэщIолъэт» жы-

хуиlэщ) .

Ахъшэр Iэгурылъхьэ-1эгурыхщ.

Банэр банэкlэ къыхахыж.

Бэр зэкъуэтмэ - текlуэныгъэщ.

Бэр зэнэцI нэхъ бэр зэхъуэхъу.

Бэрэ жыпlэр къохъу.

Бэрэжьей мэщхьэлъэри, щхьэж и лъэпкъ хуокlуэж.

Бгым ущыхунумэ, шхийми уегъэлъэпэрапэ.

Бгъэплъыщэмэ, мыбэри зэгуоуд.

Бдзэжьей цIыкlу псышхуэ итхьэлэрэ?

Бдзэжьейм хъумпlэцlэдж ишхынкlи мэхъу, хъумпlэцlэджым бдзэжьей ишхынкlи мэхъу.

Бжэн мэл хъурэ, мэл бжэн хъурэ?

Бжэн щынэ къилъхуркъым.

Бзаджэ уи пашэмэ, бзаджэ ухуешэ.

Бзум и лым хуэдэщ и лэпсри.

Бзур зыIэтыр дамэщ, цIыхур зыlэтыр акъылщ.

БлэбгъэкIым, улъэщlыхьэжкъым.

Блэр бэгмэ, и гъуэм ихуэжкъым.

Былымыр уэсэпсщ, цlыхупеэр маещ.

Былымыр уэсэпсым хуэдэщ. («Къокlуэ, мэкlуэж» жыхуиlэщ).

Былымыр уэеэпещ, цlыхупеэр lэфlщ.

Вындым и шыр ишхыжынумэ, сабэм хекухь.

Выри лъэщ дыдэщ - къаубыдри щlащlэ.

Гуауэ зымылъэгъуам гуапэр зэхищlыкIыркъым.

Гуащэрэ пэт данэ кlапэ щощlэ.

Губгъуэ пщlащэрэ унэ пщlащэрэ зэтохуэ.

Гугъэ щIэгъэкъуэнщ.

Гугъэр гъащlэм и пкъощ.

Гугъу уехьынумэ, хьэгулывэми дзэр lуещlыкI.

Гугъуехь зымылъэгъуам тыншыгъуэ ищIэркъым.

Гугъуехьыр шэчыгъуафlэщ. («Умышэчынкlэ Iэмал щимыlэкlэ, уигу уогъэбыдэри уошэч» жыхуиlэщ).

Гудзэр теувэгъуэ-теувэгъуэщ.

Гукъеуэ зимыlэм пщlыхьэпIэфl елъагъу.

Гукъеуэ зиlэр псэлъалэщи, бэгу зиlэр тlэхъуалэщ.

Гум илъыр фэм къеlуатэ.

Гум имылъ жьэм къиlуатэркъым.

Гур зэмыплъыр нэм илъагъуркъым.

Гур зэщыплъмэ, нэр мэплъакъуэ.

Гур зыхуеlэм lэр лъоlэс.

Гур маплъэ, нэм елъагъу.

Гур мыгъмэ, нэр гъыркъым.

Гур мыфlмэ, щхьэр фlейщ.

Гурэ гурэ лъагъуэ зэхуаlэщ.

Гурыщхъуэ нэрыщхъуэ ухуешэ.

Гуфlэгъуэрэ гуlэгъуэрэ зимыlэ щыlэкъым.

Гуфlэгъуэри гуlэгъуэри зэпыщlащ.

Гухэхъуэ щlэщ, гухэщl жьыщ.

Гущэ зыхуащlым бэни хуащlыж.

Гъаблэм благъэр пщегъэгъупщэ.

Гъаблэм благъуэр гъуэм къреш.

Гъащlэ зиlэм уахътыи иlэщ.

Гъащlэм декlур лlыфlщ.

ГъащIэм и кlыхьагъыр зыми ищlэркъым.

Гъащlэр гъуэрыгъуэ шэнтщ.

Гъащlэр lыхьэ мыгуэшщ.

Гъэ удзыр зы шым ихъуркъым, xъуну псор зы лlым хэлъкъым.

Гъэмахуэм блэ зэуар щlымахуэм аркъэным щощтэ.

Гъуамэ цlыкlу нэхърэ гъуамэшхуэ.

Гъуанэдэлъ нэплъэжыгъуэ егъуэт.

Гъуэгу благъэ жыжьэ нэхърэ гъуэгу жыжьэ благъэ.

Гъуэгу зымыщIэ пашэм хьэвейм ухешэ.

Гъуэгу техьэ гъуэгу тенэркъым.

Гъуэгум и кIыхьагъым хуэдизи и бгъуагъщ.

ГъущI чоу зиlэ гъущl мастэ щощlэ. (Чоу - сэрей, бжыхь).

Гъущlыпэ пэтрэ мэхъуапсэ.

Дахагъэм дагъуищэ егъэпщкlу.

Дахэ мыжэ нэхърэ Iей жэр.

Дахэу ябз дахэу ядыжыркъым. («Дахагъэ псор зым бгъэдэлъкъым» жыхуиIэщ)

Дэгъэзеигъуэ зиIэм егъэзыхыгъуи иIэщ.

ДэкIыгъуэ задэ нэхърэ ехыгъуэ задэ.

Дэри зэ дижь къепщэнщ.

Дэтхэнэ зы узми иIэщ Iэзэгъуэ.

Дэтхэнэ зыми чэзу иIэщ.

Дэтхэнэ зыфIри мащIэщ.

Делагъэм уритепщэ нэхърэ акъылым урипщылIым нэхъыфIщ.

Дунейм и фIыгъуэр узыншагъэщ, дунейм и тхъэгъуэр лъагъуныгъэщ.

Дунейм лей теткъым.

«Дунейм сыт нэхъ IэфI, сыт нэхъ дахэ, сыт нэхъ жэр?»- щыжаIэм: «Псэ нэхъ IэфIщ, гъатхэ нэхъ дахэщ, гу нэхъ жэрщ»,- жаIащ.

Дунейм тетыкIэ зыщIэр мэтынш.

ДунеймкIэ зызыгъэнщIа хьэдрыхэ кIуакъым.

Дунейр гудзалъэ-гудзалъэщ, гудзалъэ теувэгъуэщ.

Дунейр гъуэрыгъуэ шэнтщ.

«Дунейр езэшыгъуэщ» жиIэу зыужэгъуу ехыжа щыIэкъым.

Дунейр зейр щIалэгъуэрщ.

Дунейр зы цIыхум хухахакъым.

Дунейр зыгъэнэхур дыгъэщ, дунейр зэзыгъэзахуэр щIэныгъэщ.

Дунейр зыми здихьакъым.

Дунейр кхъуэщыныжь хъуакъым. («Къутэжын къудейуэ щыткъым» жыхуиIэщ).

Дунейр техьэ-текIщ.

Дунейр хьэмкIэшыгу хъуакъым.

Дунейр чэзущ.

Дунейр шэрхъщи мэкIэрахъуэ.

Дунейр Iэджэми къелащ.

Дунейр 1эрыхьэ-IэрыкIщ.

Дыгъэр пшэм щIилъафэкlэ ункlыфIыркъым.

Дыгъэр фIыми топсэ, бзаджэми топсэ.

Дыджым уемыдзакъэу IэфIыр пщIэркъым. («Iей зымыгъэунэхуам фIыр зыхуэдэр ищIэркъым» жыхуиlэщ).

Джанэ мылажьэрэ лажьэ мыlуэтэжрэ щыIэкъым.

Джэд нэхърэ джэдыкIэ нэхъ Iущщ.

Джэд щыкъун и пщIыхьщ.

Джэду здэщымыIэм дзыгъуэ щоятэ.

Джэду и къуэ дзыгъуащэщ.

Джэдум нэхъ лъэщ щымыIэу дзыгъуэм и гугъэщ.

Джэдум и шырыр ишхыжын хъумэ, «дзыгъуэм ещхьщ» жеlэ.

Джэдум щигуфIэгъуэм, дзыгъуэм и гуIэгъуэщ.

Джэдум хьэр щишхи къохъу.

Джэдыгум щыщ щыдэжынщ. («Щхьэж езым хуэдэр и щыдэжынщ» жыхуиIэщ).

Джэдым адакъэ я тхьэмадэщ.

Джэдым зэрыфIагъэжыну сэр къеулъэпхъэщ.

Джей пэтрэ ещакIуэурэ яубыд.

Дзэр куэдрэ узмэ - Iуач.

Дзэр Iухунумэ, хъудырми IуещIыкI.

Е мыхъу фIы хъужкъым.

Ебгъэлеймэ - къpeхy.

Ебгъэлеймэ, лей къыпщощI.

Елыркъэшми шэдыр фIэжэнэтщ.

Ем е пыщылъщ, фIым фlы пыщылъщ.

Ем Iумыщlам фlыр ищIэркъым.

Eмык1ур eкly мэхъури eкlyp eмыкly мэхъу.

Емынэрэ пэт зэрыхьэм зыгуэр къренэ.

Ер вы бжьакъуэм къокI.

Ер къызэрыкlыр джэдыкlэ занэщ. (3 а н э - закъуэ, зы).

Жаlэ псор къэхъуркъым, къэхъу псор яIуатэркъым.

Жаlэ псори пэжкъым.

Жаlэр къос, ясэр къокI.

Жэм пыджэрей къуагуэ мэхъу.

Жэр нэхърэ Iy махуэ.

Жэщым и дахэр мазагъуэщ, цIыхум и дахэр акъылщ.

Жеймрэ гугъэмрэ адэ щIэиныфlщ.

Жин пэтрэ зыгуэр къоуз.

Жыг гъуам псы щlэбгъэлъадэкlэ къэщlэрэщIэжыркъым.

Жыг закъуэ мэз хъуркъым.

Жыг закъуэ жьым щошынэ.

Жыг зытеуэри мэгурым, пщlащэ зытехуэри мэгурым.

Жыгейм я нэхъ быдэм лъэнтхъуийм дыркъуэ ирегъэщI.

Жыгым къыпыкIэр и уасэщ, цIыхум и уасэр и лэжьыгъэщ.

Жыгыжьыр иту, жыгыщIэр йобэт.

Жыжьэ благъэ нэхърэ гъунэгъу бийр благъэ пщIыжмэ, нэхъыфIщ.

Жылэ делэ хъуркъым.

Жылэ лажьэ лажьэ хъуркъым.

Жылэр зышх дыгъужьыжь нэхърэ а жылэжь гуэрыр нэхъ Iy махуэщ.

Жьакlэр хужь хъумэ, фlыцlэ хъужыркъым.

Жьэр щхьэм и лIыкlуэщ.

Жьы къемыпщэу къурэ сыскъым.

Жьым и гъащlэр фIэмащlэщ, щIэм и щIэр фIэкуэдщ.

Жьым и кlапэр щIэм и напэщ.

Жьым къихьыр псым ехьыж. («Гугъу удемыхьу къэбгъуэтар кlуэдыжыгъуафIэщ» жыхуиlэщ).

Жьым щытхъуи, щlэр къащтэ.

ЖьыфI здэщымыlэмэ щIэфlи щыIэкъым.

Зэбий нэхърэ зэбэу.

Зэгуэс нэхърэ зэг'уэт.

Зэдэгъуэт нэхърэ зэблэгъуэтыкI.

(«Зы махуэм псори уиlэ нэхърэ, мащlэми, махуэ къэс зыгуэр бгъуэтмэ, нэхъыфlщ» жыхуиIэщ).

Зэдэзымыщтэ лIищэ нэхърэ зэдэзыщтэ мэлищэ.

ЗэдэпщIэ щIэхщи, зэдэпшх IэфIщ.

ЗэдеIэмэ, бгыри ягъэкуэш. (Я г ъ э к у э ш - ягъэIэпхъуэ).

Зэри зи хущхъуэ щыIэщ.

Зэманыр къожьэркъым.

Зэманыр уэчылыфIщ - хэт пэжми зэхегъэкI. ЗэмыщхьитI зэрихьэлIэмэ, зэзэгъыркъым. Зэтеухь нэхърэ зэтекlыж.

Зэхэпх псори пэжкъым, жаlэ псори къэхъуркъым.

Зэхьэзэхуэ мэунэри, зэижитI мэунэхъу.

Зи игъуэр дахэщ.

Зи закъуэу псэум Тхьэр еуащ.

Зи къуэш мащэ хуэзытIыр йохуэж.

Зи лъакъуэ зыфlэмыдахэрэ зи щхьэ зыфlэмыхейрэ щыIэкъым.

Зи мыхьэдагъэм и нысашэщ.

Зи пэр мыфlым и кlэри фlыкъым.

Зи чэзур дахэщ.

Зи Iупс итхьэлэжа щыlэкъым.

Зы акъыл нэхърэ акъылищэ.

Зы анэм къилъхуа псори зэхуэдэкъым.

Зыгуэр щыжаlэм зыгуэр щыщыlэщ.

Зы гъэм къэкI удзыр зы бым ихъукъым, къэхъуну къэщ1энур зы лlым ищIэркъым.

Зы къэлэри къэлэрищэри зэхуэдэщ.

Зы кхъужь фам кхъужьищэ егъэф.

Зы мафlэ хъуаскIэм жылэ псор къресэкI.

Зы мэл бгым елъэмэ, мэл псори йолъэ.

Зы мэлыфэ тIэу трахкъым.

Зы нэм имылъагъур зы нэм елъагъу.

Зы сампIэм ситI зэдихуэркъым.

Зы хьэ зэбэным хьищэ йобэн.

Зым и гуращэр щэм я гуращэщ.

Зым и хущхъуэ зым и щхъухьщ.

Зым и хьэдагъэщ, зым и нысашэщ.

Зым тIyp и дзэщ.

Зым хуэмыфl хьэдрыхэ кlуэркъым.

Зыр лIа щхьэкlэ, зым зилlэжрэ?

Зыхьри мэгугъэ, яхьри мэгугъэ.

Зыш и хьэтыркlэ шищэ псы йофэ.

И адэм и щэн и къуэм къыхохуэ.

И къэкIуэкIэм хуэдэщ и кIуэжыкIэри. (Зи гугъу ищIыр мылъкущ, былымщ).

И лым хуэдэщ и лэпсри.

ИкIута из хъужыркъым.

Илъэс плlыщlыр - дыгъужь плlыщlщ, илъэс хыщlыр- хьисэп хыщlщ, илъэс пщlейр - пэщащэ пщlейщ, илъэсищэр - джэдыкlищэщ.

Кэрдэщыщхьэ мэщхьэлъэри щхьэж и лъэпкъ йоуэж.

(К э р д э щ - удзщ) .

Куэд зыгъащlэ нэхърэ куэд зылъагъу.

Куэдрэ жаlэр къохъу.

Куэдрэ шэм ухэплъэм лъы холъагъуэ.

Куэдрэ щыта махъсымэр къыщеху.

Кхъуэр зыщышынэн щымыlэмэ, Iуащхьэм докlуей.

Кхъуэщыныжь пэтрэ зэ мэкъутэж.

Къамылъху лIэжыркъым.

Къамылъхуари цlыхум яхэмыхьари зэхуэдэщ.

Къандзэгъурэ пэт гу егъэуфэрэнкI.

Къаруушхуэ нэхърэ акъылышхуэ.

КъашыргъитI зэрошхри бзу и шхын къыдокl.

Къэбублэр хабзэщ.

Къэзыгъэзэжыр Тхьэм къещтэж.

КъэмыкI къэщхьэлъэркъым.

Къэмыкlа пабжьэм къамылъхуа тхьэкlумэкlыхьыр хэсщ.

(Гугъэ нэпцIым хужаIэ. «Шыщlэ къамылъхум уанэ хузэщlалъхьэ» жыхуаlэ псалъэжьым и мыхьэнэгъущ).

Къэхъум декlур лlыфIщ.

«Къебэ-небэмэ, сэсейщ, ебэпамэ уэуейщ, ефэнды»,- жиlащ джэгуакIуэм.

(«Лlамэ, уэуейщ, чэф иlэмэ, сэсейщ» жыхуиlэщ).

Къежьэкlей кlуэдыжыкlейщ.

Къежьэр хабзэщ.

Къыдамыгъэплъ нэплъэжыгъуэ егъуэт.

Къызэрыкlа гъуэм йохьэж.

Къызыхэкlам хохьэж.

Къыпкlэлъеуэр къыпкlэлъос.

Къыптекlуэм пэкIум уахегъэн. («Тхьэмыщкlагъэм гупым уахигъэхьэркъым» жыхуиlэщ) .

Къыщалъхунур зэримыщlам хуэдэу, щылlэжынури зыми ищlэркъым.

Къуажэ и бий нэхърэ къуажэ ифI.

Къуанщlэм нэ хуащlати, «набдзэ» жиIащ.

Къуанщlэм узыхуишэр псэхэлlэлщ.

Къуанщlэр уи пашэмэ, бзаджэм ухуешэ.

Къуэпсыр мажэри жыжьэм къыщокI.

Къупщхьэ къуаншэщи, лы пшэр дахэщ.

Къупщхьэр зыгъэдахэр лыщи, лыр зыгъэдахэр гъынщ.

Къуртым щlэлъ джэдыкIэми шкlумпI хокI.

Кlапсэр и псыгъуапlэм щызэпоч.

Кlапсэшхуэм ихьар арэфыпсым къехьыж.

К1ыгуугу и цlэ иреlуэж.

КIыхьми, кlэ иlэщ.

Лажьэр къэкlуэгъуафlэ щхьэкlэ, кlуэжыгъуейщ.

Лей зезыхьэр и хьэкъ хуозэ.

Лы зышхар лэпс йофэж.

Лыгъэ зыдзыр хесхьэж.

Лыр къэмывэу лэпс къищIкъым.

Лыр фымэ, шыгъу траудэ, шыгъур фымэ сыт иращlэрэ? (Мыхъумыщlэр зымыдэн хуейм езым мыхъумыщI ищIэмэ хужаlэ).

Лъакъуэ зышхыр щхьэ шхыгъуи йохуэ.

Лъэпкъ и зыпкъ кlуэдыркъым. («Къызыхэкlа лъэпкъым зыгуэркlэ емыщхь щыIэкъым жыхуиlэщ).

Лъэпкъыншэ насыпыншэщ.

Лъыкlэ зэш нэхърэ гукlэ зэш.

Лъытэныгъэр цlыху гъэделэщ.

Лъы уасэрэ пхъу уасэрэ мылъку хъуркъым.

ЛIар псэум пащIкъым.

ЛIэныгъэр жьыгъэ-щlагъэкъым.

ЛIэныгъэр Iыхьэ мыгуэшщ.

Лlэужьыр бжьиблкlэ мауэ.

Лlы и махуэрэ шы и махуэрэ зэхуэдэкъым.

Лlы лъэпкъщ.

Лlыгъэм гугъэр и гъусэщ.

Мазэрэ пэт дыркъуэ иIэщ.

Мазэрэ пэт фыгъуэгъу иIэщ.

Мардэ зимыIэ щыlэкъым.

Мастэр зэрыкIуэм Iуданэри ирокIуэ.

Мафlэ зэрызэщIагъанэр мафlэщ.

Мафlэ здэщымыIэм Iугъуэ щы1экъым..

Мафlэ мащIэ Iугъуэбэщ, бын мащIэ цIэцIалэщ, гъaблэ - бысым гуащэщ.

МафIэм и гъунэгъу лыр мажьэ.

МафIэм къыхэпхыр мафlэм хокIуэдэж.

Мафlэм упэрыIэбэмэ, укъес.

Махуэм махуэ къелъхури, насыпым насып къелъху.

Мащэ зытI йохуэж.

МащIэр лъапIэщ.

МащIэр Iэфlщ.

Мэзым къикlар мэзым мэкlуэж.

Мэкъумылэр мащIэмэ, шкlащlэр шхэрей мэхъу.

Мэл гуартэм и кlуэдыжыгъуэм бжэн къуийр пашэ яхуохъу.

Мэлищэ щIакъуэншэ хъурэ?

Мывэ закъуэ къалэ хъуркъым.

Мывэ къыхэмыщыр пхъэIэщэм и бийщ.

Мывитlыр зэщыпхъуэмэ, мафlэ къыдех.

Мыгъуагъэ псор зым хухахакъым.

Мыгъуащэрэ щымыуэрэ щыIэкъым.

Мылlэр лlы мэхъу.

Мысымаджэрэ мыныбаджэрэ тхьэмыщкIэкъым.

Мышэса епсыхыжыркъым.

Мышха нэбдзыфlэрэ мыфI щытхъухьрэ щыIэкъым.

Мыщэ дыгъужь фlэбэлацэщ.

Мыщэ лъхуэри дыщэ къилъхущ, дыщэ лъхуэри мыщэ къилъхущ.

Мыщэр зыпlам йобэныж.

Мыщlалэрэ мыделэрэ щыIэкъым.

Напэншэ нэхърэ накъэпакъэ.

Насып гъум кlэщI нэхърэ насып псыгъуэ к1ыхь.

Насып зимыIэм уэ ептын?

Насып щIэкъуныр насыпщ.

Насыпыр къэкlуэн хъумэ, цы Iуданэми къешэ, кIуэжын хъумэ, гъущI пщэхъуми хуэубыдыркъым.

Насыпыр хьэщlэщ.

Насыпыр Iыхьэмыгуэшщ.

Нащэр мыхъунумэ, кlэрэф мэхъу.

Нэдым и щхьэр умытlатэу хьэ илърэ ху илърэ пщIэркъым.

Нэм eкlyp гуми йокlу.

Нэм и узыр нахуэщи гум и узыр щэхущ.

Нэм илъагъур щхьэм и уасэщ.

Нэм ипэ псэр ихуэ.

Нэм псэр и фыгъуэгъущ.

Нэр узмэ «емынэм ирих» жаlэ. («Дзэр узмэ, Iуач» жыхуаIэм хуэдэщ).

Нэри хьэхущи, псэри хьэхущ.

Нэхъыбэм ящlэр хабзэщ.

Нэхъыжь нэмыс, нэхъыщlэ насып.

Нэхъыжьыр щыуэмэ, нэхъыщIэм и мыгъуагъэщ.

Нитlрэ пэт зэхуэдэкъым.

Нобэ уи махуэщ, пщэдей си махуэщ.

Ныбэ псори зэшщ, шыд псори пэхущ.

Ныбэрэ бынкlэ псори зэхуэдэщ.

Ныбгъуэр бгъасэми, хьэсэр и плъапlэщ.

Ныбгъуэр жьы хъумэ, адэжынэ мэхъуж. («Ныбгъуэр жьы хъумэ, и лыр адэжынэм и лым хуэдэу

пхъашэ, IэфIыншэ мэхъу» жыхуиlэщ).

Ныбгъуэр хьэм хэсми, хум игу хуэгъэзащ.

Ныбжьэгъу зи бэр къанэри, былым зи бэр хэкlуэдащ.

Ныбжьрей хъуэн нэхърэ зы махуэ гъащlэ.

Пашэ зимыlэ щыIэкъым.

Пашэр фIымэ, дакъэри фlыщ.

ПащIэм къимыхьыр жьакIэм къихьыжкъым.

Пэ зиIэм кlэи иlэщ.

Пэжыр дыщэм нэхърэ нэхъ лъапlэщ.

Пэжыр зи гъуазэм насыпыр и гъуэгущ.

Прамыжь мэщхьэлъэри щхьэж и лъэпкъ йоуэж. (П р а м ы ж ь - бэрэжьей).

Псалъэ дыджым гур егъэузри, хущхъуэ дыджым узыр егъэхъуж.

Псэ зиIэм ажал иlэщ.

Псэжьым гуащэ къелъхури, гуащэми псэжь къелъху.

Псэу лla нэхърэ лlа псэу.

ПсэукIэр зэIыхьэмэ, акъылри зэIохьэ.

Псэур лIакIэ яхъуэжыркъым.

Псынэ куэд зэхэлъэдэжмэ, тенджыз мэхъу.

Псынэ пэтрэ щIы щIагъым гъуэгу щещI.

Псым и жапIэр езым къегъуэтыж.

Псым ухуэлIэмэ, IэфIщи, фIыуэ плъагъур дахэщ.

Псым хэлъ мывитIрэ пэт зонтIэIу.

Псыпэр зэрыжэм псыкIэри ирожэ.

Псыр гъужми, жапIэр къонэ.

Псыхъуэжь и псы жапIэ егъуэтыж.

Псышхуэм псы цIыкIу хоткIуабзэ. (Х о т к 1 у а б з э - хокIуадэ).

ПхъэдзакIэ закъуэри мафIэ мэхъу.

Пхъэм щыщыр и хьэлэщ.

Пхъэр езым щыщ хьэлэкIэ якъутэ.

Пхъэр сымэ, lугъуэ пех.

Пщэдейрей ныбгъуэ нэхърэ нобэрей бзу.

ПщыIэ унэ сыкъыщалъхуи, дыщэ лэгъунэ сыщылIэж.

ПщIаIамэ, бгъуэтыжынщ.

ПщIэгъуалэ утесмэ, иц щыщ къыпхохуэ.

ПIалъэ мыщIыр жыжьэщи, пIалъэ щIар къос.

Сымаджэр къанэри щIэупщIакIуэр лIащ.

Тенджызрэ пэт ткIуэпс-ткIуэпсу зэхэтщ.

Тепсэр къытепхыжынщ.

ТIакъуэр закъуэ палъэщи, закъуэр щымыIэж пэлъытэщ.

ТIэкIу щыжаIэм тIэкIу щыщыIэщ.

ТIу зэгухьэмэ, къарущ.

Уэздыгъэр лъагэху нэхур нэхъ жыжьэ едз.

Уэлбанэр уэфI зэрыхъужыну цIыху бзаджэр фIы хъужащэрэт.

Уэмым и ужьыр уаещи, уаем и ужьыр уэмщ.

Уэс укхъуэр бзу цIыкIум къегъэхъей.

Уэсэпс нэхърэ пщIэнтIэпс нэхъ бейщ.

Уэсэпс хэмыхьэ - Iыхьэншэщ.

Уэсыр фошыгъу хъуати, фошыгъулъэ игъуэтыжакъым. («Куэдыр пудщ» жыхуиIэщ).

Уэщым зиIэтыху, пхъэм зегъэпсэху.

Удахэмэ, ухейщ, ухеймэ - улъэщщ,

Узэджэр къокIуэ.(«Мыгъуагъэм уемыджэу фIым еджэ» жыхуиIэщ).

Узэрыгугъэу ухъутэмэ, уунэхъурэт?

Узри къигъэщIри Iэзэгъуэри къигъэщIыжащ. («Дэтхэнэ зы узми хущхъуэ иIэщ» жыхуи1эщ).

УзыхапIыкIа лIэщIыгъуэ и дамыгъэ къыптонэ.

Узыхуейм узыхуэмей къыхокI.

Уи япэкIэ мывэ хъурей бгъажэмэ, ухуэзэжынщ.

Уи насып зыхэлъ зыми птрихынкъым.

Уи насып зыхэлъыр хым хэлъми, къыхэкIынщ.

Уигу ирихьыр IэфIщ, фIыуэ плъагъур дахэщ.

Уижь жиIэр щIэ, уи щIэ ищIыр шхы.

УищIмэ (улIэмэ), ущIэинщ.

Укъэзысым дзасэкIэ еIэб.

УкъызыщащIэм акъылщи, укъызыщамыщIэм былымщ.

УлIмэ, улIакъуэщ.

Унэ зимыIэ бей щыIэкъым.

Унэ къыбдимысарэ гъусэ къыпхуэмыхъуарэ я хьэл пщIэркъым.

Унэвым уеуэмэ, мэзывым и бжьэ мэхъей.

Унэр зэращIа уэщыжьыр щIыбым щIадзыж.

Упсэуху уогугъэ.

Урысым тхьэкIумэкlыхьыр гукlэ къеубыд. («И гупсысэр жыжьэ нос» жыхуиIэщ).

УтIмэ, узщи, узмэ, ущымыlэххэ пэлъытэщ.

Ухэныпэ нэхърэ лъэпхъуамбыщIэ.

Ухеймэ - улъэщщ.

Ущыджэлэнур пщIэтэмэ, упщlэ бгъэтIылъынт.

УщIалэху уотхъэ.

Уlэгъэ лъэужьыншэ хъуркъым.

УIэгъэм шуугъэр йобжьэ.

Фадэр гуакIуэрыефэщи, фызыр гуакIуэрыкъашэщ.

Фор IэфI дыдэщ - зигу иримыхьым ишхыркъым.

ФIэщ хъуныгъэ хущхъуэгъуэ хэлъщ.

Фlэхъусыр щыгъынщи, акъылыр нэмысщ.

ФIы зыщIэ и пщIэ кIуэдкъым.

ФIыгъуэм я нэхъыщхьэр зэгурыIуэщ.

ФIым и бзыхьэхуэ кIуэдыркъым.

ФIым уеджэмэ, фIы къокIуэ, мыгъуэм уеджэмэ, мыгъуэ пхyoxъy.

ФIым фIы къыпокlуэри, Iейм Iей покIуэжыр.

ФIым щымыгугърэ «гъэ къакIуэ бей сыхъунщ» жимыlэрэ щыlэкъым.

ФIыр мащlэщ, Iейр куэдщ.

ФIыр мылIэу, мыкIуэду пщIэркъым.

Хабзэр зэхалъхьэркъым, гъащlэм къыхокI.

Хабзэр гукIэ зэрешэ.

Хабзэр убзэнкъым, акъылыр къалэнкъым.

Хабзэр фIымэ, бзыпхъэфIи трах.

ХакIуит зы бо щIэзагъэркъым.

Хакlуэмыхъу жылэ гъэунэхъущ.

Хэхъуэ здэщыIэм хэщIи щыIэщ.

Хейм гыбзэр хуэлъашэщи, зыгъэшым хуэбатэщ.

Хейм гъуэгу егъуэт.

Хейм и лъэ мэув .

Хейм и лъыр хамэм ещlэж.

Хейм и мэжаджэ Iыхьэ гъуэгум телъщ.

Хейм лъакъуэ лей щlэтщ.

Хейрэ мысэрэ зэсэн?

Хым и ныджэрэ бгым пкlафэрэ зэIуощIэ.

Хуарэр дэхуэхмэ, гум йокъу.

Хущхъуэри ебгъэлеймэ,щхъухьщ .

Хъан техьэгъуэ-текIыгъуэщ. («Тетыгъуэр чэзущ» жыхуиlэщ).

ХъумпlэцIэджрэ пэт бгыр къетIэщI.

ХъумпIэцIэджым и кIуэдыжыгъуэм дамэ къытокIэ.

Хъурэ бзырэ зэпэбжщ.

Хьэ хейр хьэ мысэм докIуэд.

Хьэдэгъуэр мыхъумэ, Iэзэгъуэ зимыIэ щыIэкъым.

Хьэлэр хьэлэкIэ Iуауд.

Хьэлывэр яшхынрэ пэт япкI.

Хьэлърэ кхъуэлърэ зэтенэркъым.

Хьэм бацэ ишхмэ, бацэ къыдохыж.

Хьэм вакъэ хуэпщIмэ, лъешхыкIыж.

Хьэм и кIэм псы къыщIэмыуэу есыкIэ ищIэркъым.

Хьэм хэсыр хумкlэ маплъэ.

Хьэм я нэхъыкIэм хьэкхъуафэр къыхуонэ.

Хьэр яукIыну мурад хуащIмэ, хьэщхьэрыIуэ хъуауэ ягъэlу.

Хьэфэм фо из хъумэ, зэгуотхъ. (Ныбэизыгъэкlэ щыкlа цIыхум хужаlэ).

Хьэфэм фо щыпхуэмэ, зэгуоч.

Хьэцыбанейм жызум къыпыкIэркъым.

Цы Iуданэм вы егъэлъэпэрапэ.

ЦIывыр уи пашэмэ, вэнвейм ухешэ.

ЦIыкlуу къамылъху ин хъуркъым.

Цlыху зэран хъуркъым.

Цlыху зыпI цlыxy уасэ хон.

Цlыху нэхъ лъапlэ щыIэкъым.

Цlыху псори зэдепщэмэ, борэнышхуэу къепщэнт.

Цlыху хъунщи, шхын Iущэщ. (Х ъ у н - щэкI щащэкlэ Iущэр дияхэращ) .

Цlыху цlыху щlыжщ. («ЦIыхур зыгъасэр, зыущийр)

Цlыхубэм жаlэр пэжщ.

Цlыхугъэ зиlэ, и хьэ сыкъишх. («ЦIыхугъэншэм удэпсэу нэхърэ, цIыхугъэ кlуэдым нэхъыфlщ» жыхуиlэщ).

ЦIыхум и дагъуэр илъагъужыркъым.

ЦIыхум и дунейр гуфlэгъуэ зэпыту ихьыркъым.

ЦIыхум къамыщlэ щэху щыIэкъым.

ЦIыхум я фэр зэрызэхуэмыдэм хуэдэу щы1экъым.

Цlыхур мылlэу, мыкlуэду фlырэ Iейрэ пщIэркъым.

Цlыхур здынэмыс щыIэкъым.

Чэзу зимыlэ щыIэкъым.

Чы щIыкlэ умыгъэшыр бжэгъу хъумэ, пхуэгъэшыжыркъым.

Чыри бгъэкIмэ, бжэгъу мэхъу.

Шэм и хьэтыркlэ пlастэри яшх.

Шэм исар шхум йопщэ.

Шэм куэдрэ ухэплъэмэ, лъы холъагъуэ.

Шейтlанри жьы хъумэ, муслъымэн мэхъуж.

Шкlахъуэхэми зы нэхъыжь яlэщ.

Шкlэплъ зытелъ нэхърэ дагъэ зытет. («Дахэ нэхърэ фlы» жыхуиlэщ).

Шы бэгуит1 зэхъуэгъущ.

Шы щlакъуэ утесмэ, шы лъэ псо ухуехь.

Шыгъу зышхар псы йофэж.

Шыгъум шыпс щIокI.

Шыд хуэфэщэн и лъахъэщ.

Шым и пащlэр пlуантIэмэ, и щlыбыр щогъупщэ.

Шынэ здэщымыIэм укIыти щыlэкъым.

Шыпсыранэрэ пэт зы дахэгъуэ иlэщ.

Шыр лъакъуиплI пэтрэ мэлъэпэрапэ.

Шыр шыдым и гъусэмэ, шыд хьэл зыхелъхьэ.

Щэрэ зэхэпх нэхърэ зэ плъагъумэ, нэхъыфlщ.

Щхъуэ зыхь и щхьэ йоуэж.

Щхъухьым щхъухькlэ йоlэзэ.

Щхьэж и зекlуапlэ и кlуэдыжыпlэщ.

Щхьэж и ерыскъы здэщыIэм макlуэ.

Щхьэж къэзылъху ещхь мэхъуж.

Щхьэж хуэдэ и щыдэжынщ.

Щхьэж щыщ и щыдэжынщ.

Щхьэм жьэр и лIыкlуэщ.

Щхьэм жьэр и тэрмэшщ.

Щхьэм имылъмэ, лъэм и мыгъуэщ.

ЩхьэтепIэншэ къабзэ хъуркъым.

Щхьэусыгъуэ зимыlэ кlуэдыркъым.

Щыгъын гуащэщи, ятlэ пщы унэщ.

Щымыуэн щыIэкъым.

Щрабзэм щыпаупщIыркъым.

Щыщlагъэншэу дунейр зыхь щыIэкъым.

ЩыIэкIей кIуэдыжыкIейщ.

ЩыIэкlей нэхърэ кIуэдыкIафIэ.

Щlалэгъуэрэ дахэгъуэрэ зимыlэ щыIэкъым.

Щlалэгъуэрэ делэгъуэрэ зимыlэ щыIэкъым.

Щlасэм и лIэкlи жагъуэм и лIэкlи зэхуэдэщ.

Щlэблэ зыщIэмыхъуэр лъэпкъ хъуркъым.

ЩIэин ещэр щIэин мэхъу.

ЩIэм декlур лlыфlщ.

Щlэр жьы мэхъури жьыр щlэ хъужыркъым.

ЩIэр къэхъунум щIэнэцlурэ жьы мэхъу, жьыр блэкlам щlэнакlэурэ мэлlэж.

ЩIэр къокlуэ, жьыр мэкlуэж.

ЩIэр мэщlытэ, жьыр мэгъуатэ.

Щlэщхъу зыщlэ къыщIэкIуэркъым.

Щlы щыхъукIэ, фlыпlи Iеипlи къыхокI.

Щlы нэхъ хьэлъэ щыIэкъым.

Iэзэгъуэ зимыIэ узыгъуэ щыIэкъым.

Iэпкълъэпкъым лей хэткъым.

lэпхъуамбитхум лей яхэткъым.

1эпхуамбитхурэ пэт зэхуэдэкъым.

Iэхъуэ зыпэрымытыр хъушэкъым.

Iей зымыгъэунэхуам фlыр зыхуэдэр ищIэркъым.

Iей мыхъу фIы хъужкъым.

Iейм ухуэмызэу фlыр пщIэркъым.

Iитlрэ пэт зэрымытхьэщIу зэрыщIэркъым.

Iуащхьэм япэ дэкIыр япэ йохыж.

Iуэрыlуатэ нэхърэ нэрылъагъу.

Iумыщlэ лIыфlщ.

Яжьэжь щlаха къыщ1эпхьэжькlэ хуабэ хъужыркъым.

ХАБЗЭМ, УЩИИНЫГЪЭМ, ГЪЭСЭНЫГЪЭМ, ЩIЭНЫГЪЭМ ЕПХА ПСАЛЪЭЖЬХЭР

А сигу, зыlэжьэ, а си жьэ, зубыд.

Абдж щыкъуейм лъапцlэу ухэмыувэ.

Абы бгым зыщидзыжмэ, уэ вийкlэ увэну? («Умыфыгъуэ, умыижэ» жыхуиlэщ).

Адыгэ и хьэщlэ быдапlэ исщ.

Адыгэ мыгъуэ шыгъурэ пlастэрэ.

Адыгэм и ныбэ егъэныкъуэри и шым и ныбэ ирегъэкъу

Адыгэм и хьэщlэ и щlасэщ.

Адыгэм я нэхъ тхьэмыщкlэри бысымщ.

Адыгэр нэмысщ, урысыр насыпщ.

АдрыщIым ущIэдэумэ, мыдрыщlыр къыплъысынщ.

Ажалым пхъуантэ кlуэцIми укъыщигъуэтынщ. («Умыкъэрабгъэ» жыхуи1эщ) .

Ажалым умылъыхъуэ, езым укъигъуэтынщ.

Акъыл зимыIэм насып иIэкъым.

Акъыл зимыIэм уэуейр ептын?! («Акъылыншэми удызекlуэфын хуейщ» жыхуиlэщ).

Акъыл зиIэм шыlэ иlэщ.

Акъыл зиlэр еджэнкlэ ирикъуркъым.

Акъыл зиlэр акъылыншэми йочэнджэщ.

Акъыл зиlэр си щlыб ису къезухьэкI.

Акъылым и лъапсэр чэнджэщщ.

Акъылым уасэ иIэкъым, гъэсэныгъэм гъунэ иIэкъым.

Акъылыр къалэнкъым, хабзэр убзэнкъым.

Акъылыр лэндыщэщ, гъэсэныгъэр дыщэ жыгщ. (Лэндыщэ-дыщэ зэрылъ).

Акъылыр Iуэхум и лъапсэщ.

Акъылыр ящэркъым, къащэхуркъым - зыхалъхьэ.

АкъылыфIэм делэми бзэ къыхуегъуэт.

Алыхьым ущыгугъми, умыбэлэрыгъ.

Алыхьым ущыгугъыу уи гугъэ умыгъэтlылъ.

Анэм лъэгу щIэтын зыхуэщI.

Анэм «сипхъу закъуэ и псэ» щыжиIэм, пхъуми «си псэ» жиlэу хуежьащ.

Анэмэтым хъейнэт ухуэмыхъу. («Дзыхь къыпхуащlу къыпlэщlалъхьэм уемынэцIыж» жыхуиlэщ. Х ъ е й н э т - епцIыжыныгъэ, енэцIыжыныгъэ).

Анэ зыщытхъур и бынщи, быныр зыгъэдахэр къабзагъэщ.

Ахъшэ мыбж зэlахыркъым.

Ахъшэр уи анэ къуитми, лъытэ.

Ахъшэр щэ бжыгъуэщ.

Бажэм и кlэр пlыгъыу тепыхьэ. («И кIэр зэрыпlыгъыу пlэщIэкIыжынкlэ хъунущ» жыхуиlэщ) .

Бажэм сишх нэхърэ дыгъужьым срешх.

Банэ хуэдэ зэхэплъхьэр данэ хуэдэу зэхэпхыжынщи, данэ хуэдэ зэхэплъхьэр банэ хуэдэ зэхэпхыжынщ.

Банэ хуэдэу къэщтэж, данэ хуэдэу гъэтlылъыж.

Баш ягъэувами, уедэlуэн хуейщ.

Бэдж пэтрэ Iэужь трах.

Бэлэрыгъым гъатхэр къыхуэлъэщ.

Бэлэрыгъыр бэлэрыгъауэ хуозэ.

Бэлэрыгъ и Iыхьэр хьэм фlешх.

Бэлэрыгъыр гъэр мэхъу.

Бэрэ хашэ иш фIокlуэд.

Бгитlыр зэlущIэркъым, цIыхуитlыр зэlуощlэ.

Бгыр Iэмалкlэ якъутэ.

Бгъащхъуэ гушхуар жьындум жьэхэхуэри ишхащ.

Бгъэр куэдрэ уэмэ, и дамэр мэкъутэ.

Бгъеям куэдрэ укIэлъымыгъыж.

Бгъуэ егъапщи, зэ пыупщI.

Бжэр Iупха нэужь ущlеуlун щыIэжкъым.

Бжэщхьэlум нэмыс хьэдрыхэ нolyc.

БжызоIэ, сипхъу, зэхэщIыкI, си нысэ.

Бзаджэ гъусэм мысэ уещI.

Бзаджэ къэзылъху и гуэн лъапэ щlетIэж.

Бзаджэ пщIауэ фlы ущымыгугъ.

Бзаджэ пщIэныр лIыгъэкъым, лlыгъэр фlы пщ1энырщ.

Бзаджэм и нэм хьэкъурт хущlэудэ.

Бзаджэм уи кlэ иубыдмэ, пыупщIи блэкI.

Бзаджэри дахэм егъэlумпlафlэ.

Бзаджэр уи пэшэгъумэ, уи анэ мыгъуэ хъунщ.

Бзаджэр унэхъущ, бзаджэм IущIэри унэхъущ.

Бзаджэр чэнджэщэгъу умыщI.

Бзылъхугъэ пшэрыхь хущанэ.

Бзуушхуэм бзу цIыкlур пэкlэцIыну зэIытхъащ.

Биижь умыгъэблагъи, уи адэ и благъэжь умыбгынэ.

Бийм ущысхьмэ, уlэгъэ ухъунщ.

Бийр къыпщытхъурей хъумэ, умыбэлэрыгъ.

Благъэжь бий умыщlи, псы жапlэжь унэ тумыщlыхь.;

БлэбгъэкIым ухущIогъуэж.

БлэкIа хабзэжьым укъемыкъуж.

Блэкlам укIэлъымыджэ. («Хабзэжь кlуэдыжым зыкIэрумыщlэ» жыхуиlэщ).

Блэр зыгъэхуэбэжым йодзэкъэж.

Блэр мэжей жыпlэу и кIэм утемыувэ.

Блэр «пlыщlащ» жыпIэу и кIэм утемыувэ.

Блэр «пlыщlащ» жыпlэу уи гуфlакIэм думыгъэтlысхьэ.

Быдэ и анэ гъыркъым.

Былымым я нэхъ Iэсэри сакъмэ, хьэм ишхкъым.

Быным къыщхьэщыж хабзэкъым.

Бысымыр хьэщIэм и Iуэхутхьэбзащlэщ.

Вы ныш нэхърэ нэщхъыфlэ.

Гуащэ мыхъу жьантlакlуэщ.

Гуащэр гъэрмэ, мэжабзэ, хъыджэбзыр дэсмэ, мэутхъуэ.

Гуащэр зыгъэгуащэр щыгъынщ.

Губгъуэм ущымыкъэрабгъэ, унэм ущымылlыхъужь.

Гугъэ нэпцlыр щхьэгъэпцlэжщ.

Гужьеигъуафlэ унэхъугъуафlэщ.

Гузэвэхыр щlэх жьы мэхъу.

Гунэс ямыщI саугъэт умыщI.

Гупсыси псалъэ, зыплъыхьи т1ыс.

Гур кlуэдмэ, лъэр щIэкIкъым.

Гур кIуэдмэ, шыр жэкъым.

Гушхуэ Тхьэшхуэ и жагъуэщ.

ГушыIэкlэ зымыщlэр IэштIымкlэ мауэ.

Гъавэм и ныкъуэ, мэкъум и щанэ.

Гъавэщlэ къыпlэщIэмыхьэу гъавэжьым уемылъэстауэ.

Гъэузи, гъэхъуж.

Гъыным гъын къешэ, нэпсым нэпс къелъху.

Гъуэгуанэ тетым и ади и ныбжьэгъущ.

Гъуэгужьрэ фызыжьрэ умыбгынэ.

Гъуэгум лъыхъуэркъым - щIоупщIэ.

Гъуэгум пкIэлъей ебдзмэ, кIэщI мэхъу. («Гъуэгум хъыбар щыпIуатэмэ, зэшыгъуэ хъуркъым», жыхуиIэщ).

Гъуэгур бэкъуэным хегъэщIри, щIыхуэр тыжыным гъуэмылэпэм еIэзэ, гъуэмылэкIэм езауэ.

Гъуэмылэпэрэ шыпэтесрэ уахуэмыбэлэрыгъ. («Гъуэмылэр щыбублэм деж зэгъэзахуэ, япэ шыр умыгъэсэхъуу дахэ-дахэу гъасэ» жыхуиIэщ).

Гъуэмылэр гъуэгум щыхьэлъэкъым.

Гъунэгъу бий ящIыркъым.

Гъунэгъу зыгъэпудым пудыгъэ къылъос.

Гъусэ бзаджэ пщIыгъуу мыщэм уемыбэн.

Гъусэ дей нэхърэ Iэщэ дэгъуэ. (Дей-Iей).

Гъусэ мыхъумыщIэ нэхърэ гъущIыпэ.

Гъусэ ямыщIынум блэкIрэ пэт йоджэ.

Дакъэжьми хьэщIэ къыкъуонэ.

Данэ хуэдэу зепхьэмэ, данэ хуэдэу зэIыпхыжынщ.

Дахэ жызымыIэм укъигъапцIэркъым.

Дахэ зыхэмызагъэ щыIэкъым.

Дахэ и щIагъ фо щIэлъщ.

ДахэжыIэ нэхърэ дахащIэ.

Дахэм блэр гъуэм къреш.

ДэкIакIэ,- мыхъумэ - дефIэ. («3дегъэкIу, мыхъумэ - фIы зыхуэщIи фIэкI» жыхуиIэщ) .

Дахэм и щIагъ ДЫЩэ щIэлъщ.

Дахэм къимыхь Iейм къихькъым.

Дахэр зэмызэгъым IейкIэ бгъэдохьэ.

Дахэр зыгъэдахэр и щэнщ.

Дахэр пагэмэ, пуд мэхъу.

ДаIуэкIейм дэгу уещIри, плъэкIейм нэф уещI.

Дэтхэнэ зы Iуэхутхьэбзэми бзыпхъэ иIэщ.

Делэ лIыкIуэ умыщI.

Делэ пэшэгъу умыщI.

Делэм сэ сыфIокI, губзыгъэр езыр къысфIокI.

Делэм уи пыIэ ети блэкI.

Делэм ущытхъумэ, пагэ мэ.у.

Дунейр бгъэкIэ пхуэхьынкъым.

Дыгъуэм икIэр мыгъуэ мэхъу.

Дыгъужь мэлыхъуэ ящIрэ?

Дыгъужьыжь кIапэ шхын щигъэтыжа уфIэщIрэ?

Дыгъужьрэ пэт и гъунэгъу едыгъуэжкъым.

Дыгъужьыгъуэм гъэлъхуэщ тращlыхьрэ?

Дыгъужьым и деж хьэщlапlэ укIуэмэ, хьэ зыщумыгъэгъупщэ.

Дыгъужьым и нэр жейми, и гур жейкъым.

Дыгъуэр мыгъуэ мэхъу.

Дыгъури дыгъущ, дыгъур щIэзыуфэри дыгъущ.

Дыгъушхуэри дыгъущ, дыгъy цIыкIури дыгъущ.

Дыхьэшхынми мардэ иlэщ.

Дыщэ уанэ зыгъэжыр гухъум тет псэжьым еупщIыжащ («Iэзэ дыдэми имыщIэ щыIэщ» жыхуиIэщ).

Джатэм пиупщlыр мэкIыжри, жьэм пиупщIыр кIыжкъым.

Джатэм и щIагъи пэжыр жыIэ.

Джэгур уджкIэ яух .

Джэд пасэрэ бын пасэрэ.

Джэджьей зеуалэ псывэ хоупIэ.

Джэду щысу шыпсэ умыIуатэ.

Джэлар къэгъэтэджыж, лIар щIэлъхьэ.

Дзей хуэщlэ фlыщlэ хэлъкъым.

Дзы зиIэм дзы хуаlуатэркъым.

Дзы зыфIэпщ дзы къыпфIещыж.

ДзыхьмыщI дзыхьщIэгъу умыщI.

ДзыхьмыщIыр дзыхьщlыгъуэджэщ.

Е лъыхъуэр ем ехьыж.

Е пщIауэ фIы ущымыгугъ, фlы пщIами ущIэмыфыгъуж.

Е улIын, е улIэн.

Ебгъэжьэжыным нэхърэ ебгъэблэгъэныр нэхъ тыншщ.

Егъэлей делагъэщ.

Егъэлеяуэ пшхымэ, фори ткlыбжьщ.

Еджэным кIасэ иIэкъым.

Езым имыщIэми зыщIэм едэIур делэкъым.

Езым хуэдэлI зыубым лlыгъэ хэлъкъым.

Ем улъыхъуэу зыпумышэ, зыкъыпщишэмэ, умыдзыхэ.

Емыджа Iустаз хъуркъым. (1 у с т а з - егъэджакIуэ).

Емыджар нэфщ.

Емызэш и уанэ къехьыж.

Eмыкlyp зылэжьым дежкlи емыкlущ, еплъым укIытэгъуэщ.

EмыкIyxь кIуэри Iыхьэ дауэ зыщIри зэхуэдэщ.

Ептар иумыхъуэныж.

Есэ сэгъейщ.

Есыкlэ умыщIэмэ, тенджызым ухэмыхьэ.

Еущий зы махуэщ, хабзэ хьэху махуищщ.

Жагъын зиIэм баш и хущхъуэщ.

ЖамыIэ щыIэщи, ямыIуэтэж щыIэкъым.

«Жаlащ» жыпlэу умыщlэ уримыпсалъэ.

Жэмрэ вырэ зэхуотэдж.

Жэмыр гъэшыфIэми ирикlутыжмэ, сыт и пщlэ?

Жэнэтыр анэм и лъэгу щIэтщ. («Уи анэ уедаIуэмэ, насыпыфlэ ухъунщ» жыхуиlэщ).

Жэщ къыптехъуэу уемыжьэу нэху къыптещэу ежьэ.

Жэщу плъэгъуа хъыджэбзым пщэдджыжьым зэ еплъыж.

Жейрэ лIарэ зэхуэдэщ.

Жыжьэ плъэм и адэ илъ ищIэжкъым.

Жыжьэу бгъэтIылъыр благъэу къощтэж.

ЖьантlакIуэу ущымыт, узэрыщыт укъалъагъунщ.

ЖьантIэм ущIэмыкъу - пхуэфащэмэ, къыплъысынщ.

Жьэ лIыкlуэ нэхърэ щхьэ лIыкIуэ.

Жьэшхуэ Тхьэшхуэ и жагъуэщ.

Жьым еубзи, щlэр гъэгушхуэ.

Жьырытэдж шатэшхщ.

Жьыуэ гъуэлъи, жьыуэ тэдж.

Жьыуэ къэтэджамрэ щlалэу къэзышамрэ щlегъуэжакъым.

Жьыуэ тэджым шыщlэхъу хуалъху.

Зауэм уIухьэмэ, уи Iыхьэ Iущlыхь.

Захуэм хабзэр и телъхьэщ.

Зэ жыпIэнум тIэу егупсыс.

Зэгурыlуэ гущэщ.

Зэгурыlуэ я Iуэху псынщIэщ.

Зэгурымыlуэ гуIэгъуэ къешэ.

Зэзэуэрей адакъитI пшэр хъуркъым.

ЗэпхъуэкIмэ, нэхъ Iейр нэхъыфIкIэ хъуэж.

ЗэрыпщIу мыхъумэ, зэрыхъуу щIы.

Зэхэпх псор уи фlэщ умыщI.

Зэхуэгъафlэ зэфIэкIуэд къыхокI.

Зэхуэзыщ1э зэщIэнэкIэжкъым .

Зэщыгугъ мэунэхъу.

ЗэщыIугъэху мыужьгъэ пIастэ яшх.

ЗекIуэкIейм лъашэ уещIри, дыхьэшхыкIейм Iушэ уещI.

Зи бзэ быдэм насып иIэщ.

Зи бзэ IэфI щынэр мэлитI ящIоф.

Зи бзэ IэфIым блэр гъуэмбым къреш.

Зи бысым зыхъуэжым чыцIыхъу xyaукI.

Зи жьэ зэIумыщIэм я гухэлъ зэрыщIэркъым.

Зи жьэ псынщIэм пащIэ ныкъуэ къихьыжыркъым.

Зи куэбжэ укъыдэзымыгъэкIыжым и унэ умыкIуэ.

Зи мыIуэху зезыхуэм и щхьэм баш тохуэ.

Зи нэхъыжь едаIуэ и Iуэху мэкIуатэ.

Зинэхъыжь зымылъытэм и щхьэ илъытэжкъым.

Зи псалъэ кIэщIым и бзэр IэфIщ.

Зи псалъэ нахуэм и напэр хужьщ.

Зи пIалъэ умыщIэ шыкIэ утыку уимыхьэ.

Зи шэгын еблэм бланэр фIокlуэж.

Зи щхьэ илъым и щхьэ урилъытынщ.

Зи щхьэ мыузым уи щхьэ уэ хуумыIуатэ.

Зи щхьэ пщlэ хуэзымыщIыжым пщlэ иIэкъым.

Зи lэпэ уубыдым и lэдакъэ нэгъэс.

Зи lыхьэ зыфIэмащlэм хьэм фlешх.

Зи Iуэ ит нэхърэ зи щхьэ ит.

Зигу мыныкъуэ гуныкъуэгъуэ хуумыIуатэ.

Зигу фlы имылъым и щхьэ фIы къехъулIэркъым.

Зил къыпщlэмыузым уи уз хуумыlуатэ.

Зиш зэхуэмыфlыр IуэхуфI хунэскъым.

Зумыпэсым кlэс къехьри къыдохьэж. («Фэ зумыплъми лlыгъэ къыкъуэкIынкIэ мэхъу» жыхуиIэщ) .

ЗумыщIэжмэ, псэлъыхъу кlуэ. («Зыуагъэщlэжынщ, узыхуэдэр уагъэцIыхужынщ» жыхуиlэщ) .

Зы жьагъэ тlэу ятрэ?

Зы жьэм жьэдыхьэр жьищэм жьэдохьэ.

Зы лIым щэ уигъапцlэмэ, уделэщ, зы мащэм щэ уихуэ, унэфщ.

Зы махуаем зумыгъэлl, зы махуэлIым зумыгъашэ, зы дзэхушэм зумыгъэхь.

Зы псалъэм зы псалъэ къелъху.

Зы пцlым пэжищэ егъэулъий.

Зызыгъэгусэ Iыхьэншэщ.

Зызымыщlэжу дыхьэшхыр магъыж.

Зым ищlэр щэхущи, т1ум ящIэр нахуэщ.

Зыр зым фIэмыкIтэмэ, лlы ук1ыным кlэ иlэнтэкъым.

Зыт нэхърэ lызых нэхъ лlыхъужьщ. («Къезытам зэрыхуищlын хуейм щыщтэркъым» жыхуиlэщ) .

Зыщытхъур къэгъани яубыр къашэ.

Зыщlэпхьым къыпщlехьыж. («Пщlэ зыхуэпщlым къыпхуещlыж» жыхуиlэщ).

Зы Iэкlэ хъарбызитI пхуэубыдыркъым.

Зы Iэм кIапситI зэпищIэркъым.

Зыlурыдзэ нэхърэ зыдэдзых. («Бгъуэтыр зэуэ зыIурыбдзэ нэхърэ гъэтIылъыгъэ щlы» жыхуиlэщ) .

И напэм уемыплъу игу пхуилъыр зэгъащlэ. («И фэкIэ зыкъызэрыпхуищlым зумыгъэгъапцlэ» жыхуиlэщ) .

Ибгъэкlыжа фыз умыуб.

ИкIэм упытми зы гуп яхэт.

Имылъ къолъэт. («Фочыр нэщIщ жыпIэу уримыджэгу, узэдауэ и1эу щIэщхъу къызэрыпщыщIын пщIэнукъым» жыхуиIэщ).

Ин жыIэ цIыкIу Iуатэщ.

Иужь акъыл нэхърэ ипэ акъыл.

Куэд жызыIэ нэхърэ куэд зыгурыIуэ.

Куэд зэгъащIэ, умыщIэ умыIуатэ.

Куэд къыубжмэ, уи тхьэмадэжь и цIэри куэдрэ гъым и нэ йогъукI.

Куэдрэ даIуэ, мащIэ Iуатэ.

Куэдщ жыпIэу ущымышынэ, мащIэщ жыпIэу гушхуэ.

Куэдым ущыгугъыу мащIэм зыхыумыгъэн.

КхъуафэкIитIыр зэдэзыIыгъыр псым ехь.

Кхъуейм и хьэтыркIэ пIастэри яшх.

Къазым упэмыкIэцI, джэд цIыкIу!

КъакIуэ и Iыхьэ Iыхьэ хэмыIуэщ.

Къан хуэщIэ фIыщIэ иIэкъым.

КъэкIухьыкIей кIуэдыжыкIейщ.

Къэмыс-нэмыc тIысыпIэ щIэкъущ.

Къиптхъыж нэхърэ умытхъэххэм нэхъыфIщ.

Къоджэр нэхъыжьщ.

Къоджэм кIуэ, уиукIынуми.

Къоджэр нэхъыщIэми, къэгъазэ.

Къотэм етэж, къоуэм еуэж.

Къоуэм уемыуэжмэ, Iэ пфIэту укъищIэркъым.

Къоузым удэгызмэ, узыр мэятэ.

КъохьэлъэкIми, кIэкъинэ зумыщI.

Къочэнджэщыр щIэнакIалъэ умыщI.

Къыдыхьэр думыхуж, дэкIыжыр умубыд.

КъызэреIыпхын щыпщIэкIэ, зэрептыжыни щIэ.

КъыпкIэлъымыкIуэм узыкIэлъигъэкIуэнукъым.

КъыптекIуэ лъэщщ.

КъыптекIуэр гугъущ.

Къыпхуэчэфым къыпхуищIа хуэдэщ. (К ъ ы п х у э ч э ф ы м - къыпхуэнэщхъыфIэм).

«Къысхэхъуащ» жыпIэу ущымыкI, «сIэщIэкIащ» жыпIэу умыгъ.

Къуаншэу ущысми, захуэу псалъэ.

Къуатым и дзэ уемыплъыж.

КъуэфIми къуэ бзаджэми адэ щIэин ухуэмылъыхъуэ.

Къуэшрокъуэр пIащIэри унакъым.

Къуэшыр ущыту къромыгъэщI, ищIмэ, ущIэмыIэж.

Къуий здэщыIэм мажьэ кърахкъым.

КIапсэр кIыхьмэ, фIыщи, псалъэр кIэщIмэ, нэхъыфIыжщ.

КIэпIейкIэр зымылъытэр кIэпIейкIэ и уасэкъым.

КIыфIми укъыщалъагъу, губгъуэми ущызэхах.

Лажьэ жьы хъуркъым. (Л а ж ь э - гукъеуэ, нэщхъеягъуэ).

Лажьэм упежьэу зыпумышэ, зыкъыппишэмэ, умыдзыхэ.

Лей зезыхьэм къыщIэкIуэркъым.

Лым шыгъу тумыудэмэ, мэф.

Лъагъуныгъэр джэгукъым, уджэгуу иумыгъажьэ.

Лъакъуэ псынщIэ вей хэпкIэщ.

ЛъапэкIэ хыфIэбдзэр дзапэкIэ къощтэж.

ЛIам гукъанэ хуащIыжыркъым.

Лlэныгъэм нэхърэ eмыкIум фlэлIыкI.

Лlэным лlыгъэ хэлъщ.

Лlы здашэ щlэупщIэркъым.

Лlы и псалъэ епцIыжыркъым.

Лlы и псалъэ тlэу жыIэкъым. («3э жиIакъэ - жиIар игъэзэщlэнущ» жыхуиIэщ).

Лlы и пIалъэ епцIыжкъым.

Лlы ищlа иIуэтэжыркъым. («Лlыр и щхьэ щытхъужыркъым» жыхуиlэщ).

Лlы пхам лlы еуэркъым.

Лlы псори лIыкъыми фыз псори фызкъым.

Лlы хахуэр утыкум щощабэри, лlы щабэр щокlий.

Лlым зигъэгусэркъым.

Лlыбэ батэгъэшщ, шыбэ лlыбэ гъэбжьыфlэщ.

ЛIы Iэщэншэ еуэркъым.

Лlыгъэ тегъэ ищIэркъым.

Лlыгъэм ипэ акъыл.

Лlыгъэр Iыхьэ мыгуэшщ.

ЛIым зигъэгусэркъым.

Лlым и лlыгъэр лэгъунэм щиIуатэркъым. ЛIым фэ теткъым жыпlэу иумыку.

Лlыр лlыуэ мэлlэж.

ЛlыфI и щытхъу кlуэдыркъым.

ЛIыхъужь и лъэужь кlуэдыркъым. («И цlэр, игъэхъахэр къонэж» жыхуиlэщ).

ЛIыхъужьыр зэ лIэгъуэщи, къэрабгъэр тlэу лlэгъуэщ.

Лlыхъур фыз дэубзэщи, лlыбзыр фыз дэуейщ.

Лlыкlуэ яукIыркъым.

Мастэри саугъэтщи, махъшэри саугъэтщ.

МафIэ нэхур «благъэщ» жыпIэу умыкIуэ, хьэ банэ макъыр «жыжьэщ» жыпIэу къыумыгъанэ.

МафIэм уримыджэгу - пIэщIэкIмэ, пхуэубыдыжынкым.

МафIэсрэ псыдзэрэ уадэмыджэгу.

Махуэ гъуэгу утехьэмэ, махуищ гъуэмылэ щтэ.

Мащэм зэ ихуэр набгъэщи, тIэу ихуэр нэфщ.

МащIэм зытебгъэгусэмэ, ари къыплъысыжынкъым.

МащIэр фIыщIэ зымыщIым уэдри фIыщIэ ищIынкъым.

МэжэщIалIэм ерыскъы паубыдыркъым.

МэжэщIалIэр пщогъупщэж, псалъэ гуауэр гум къонэж.

Мэзым пхъэ яшэркъым.

Мэзым щIэт кхъуэри мэпсэу. («ПсэукIэ пщIэн хуейщ» жыхуиIэщ).

Мэзpэ мазэххэрэ уи щэху щумыIуатэ.

Мэкъу мащIи къыумыхь, мэкъубэхьи умыхъу.

МыдаIуэ хьэрылъхущ.

Мыхъуну Iуэхум зумыгъэлIалIэ.

Мычэнджащэ хъарзынэкъым.

Мыщафэ Iэрымылъхьэ гуащэр щумыгъэгугъ, гъусэ мыхъунум ущыгугъыу мыщэм уемыбэн.

Мыщащхьэ плъагъуу мыщэ лъэужь умылъыхъуэ.

Мыщэ жея къыумыгъэуш, лIы мышынэ умыгъэгубжь.

Мыщэ yIaм удэмыджэгу.

Мыщэм ущымыхьэмэ, къыпщыхьэркъым.

Нарт и псалъэ епцIыжыркъым.

Нэ зыдэщымыплъэрэ тхьэкIумэ зыщымыдаlуэрэ, бэн зэвыр мыхъумэ, щыIэкъым.

НэгъуэщIым ишхамкIэ уэ укъэмыкъей.

НэгъуэщIым и щытхъум уэ уримыкъей. (У р и м ы к ъ ей - уримыпагэ).

НэгъуэщIым ухуэхъуапсэмэ, уэри бгъуэтынщ.

НэгъуэщIхэм едаlуи, уэ къыпфlэщlыр щlэ.

НэгъуэщIым пэбгъэтlылъа мывэм ущигъэлъэпэрэпэжь къохъу.

Нэмыс здэщымыIэм насыпи щыIэкъым.

Нэмыс пщIымэ, уи щхьэщ зыхуэпщlыжыр.

Нэмысыншэр насыпыншэщ.

Нэмысым насып къыдокlуэ.

Нэмысыр лъэlукlэ къахьыркъым.

Нэпсейр насыпыншэщ.

Нэрылъагъу щытхъу щlыбагърыубщ.

Нэрымылъагъу сату ящIыркъым.

Нэфlэгуфlэ и нэ дыщэ Iуэнтlа щlэлъщ.

Нэхъыжь зымыгъэлъапlэр щхьэ лъапlэгъуэ ихуэркъым.

Нэхъыжь кIэлъыджэркъым - кIэлъокlуэ.

Нэхъыжь теlущIыкlыпlэщ.

Нэхыыжьым жьантlэр ейщ.

Нэхъыжьым жьэ ет, нэхъыщIэм гъуэгу ет.

Нэхъыжьыр гъэлъапlи, уи щхьэр лъапlэ хъунщ.

НэхъыкIитIым яхэди, я нэхъыфlыр къыхэх.

НэхъыщIэм ищlыр гъэжьи, нэхъыжьым ищlыр шхы.

Нобэрей Iуэхур пщэдей пумыгъаплъэ.

Ныбэ Iей щыlэ мыхъумэ, шхын Iей щыIэкъым.

Ныбэм илъри лъэрыгъым итри зэхуэдэщ.

Ныбэм «уи адэ и жьакlэ къыпыупщlи къилъхьэ» жеlэ. («Ныбэм уедаIуэмэ, eмыкly къыуигъэхьынущ» жыхуиIэщ).

Ныбэр фэ цIынэ-лы цIынэщи зэlуокI («Куэд иплъхьэ хъуну щхьэкlэ, иумылъхьэ» жыхуиIэщ).

Ныбэрыдзэ нэхърэ щхьэдэдзых. («ГъэтIылъыгъэ щIы» жыхуиIэщ).

Ныкъуэдыкъуэ нэхърэ уэдыкъуа.

Нысэ мыхъунур жьантIажэ мэхъури, мафlэ мыхъунур ищхьэм щолыд.

Пагэм и блыпкъ-блащхьэ къутэгъуафlэщ.

Пагэр мэгыз.

Пащlэ гъэлыгъуэ джэгу хэлъкъым.

Пэжымрэ насыпымрэ зэгуэшэгъущ.

Пэжыр къыумыщIэу унафэ тумыщlыхь.

Псалъэ бзаджэ губзаджэщlщ, гурыщхъуэ щIыныр хуэмыхугъэщ.

Псалъэ бутlыпщам аркъэн кIэлъумыдзыж.

Псалъэ дахэм гъущlыр къегъэш.

Псалъэ дахэм пщIэ щIаткъым.

Псалъэ мышур шхын мышум хуэдэщ.

Псалъэ щабэ гущабэщlщ.

Псалъэ IэфIыр мэгъущlэри псалъэ дыджыр мэщIытэ.

Псалъэм псалъэ покIуэжри, удыным удын покIуэж.

Псалъэм уемыплъ, къипсэлъым еплъ.

Псалъэр куэдрэ жыпIэмэ, мэ щоу.

Псалъэр куэдрэ бгъэныщкlумэ, IэфI хъужкъым.

Псэлъэрейм едэlуэгъуейщ.

Псалъэшхуэ Тхьэшхуэ и жагъуэщ.

Псапэ куэд хъуркъым.

Псэлъэкlей кlуэдыжыкlейщ.

Псэр ящэри напэ къащэху.

Псы икlыгъуэм унэмысу уи кlэ умыIэт.

Псы къэмыжэм псыхьэлыгъуэ хыумыш.

Псылъэншэу Къурей ихьэркъым. (К ъ у рей - Кавказ лъапэм щыlэ губгъуэшхуэ гуэрым и цlэщ).

Псым дэсейркъым - йосых.

Псым хэт дзэлыр мэсысри, пщащэр бэрэ дэсмэ, яужэгъу.

Псымрэ мафlэмрэ lэубыдыпlэншэщ.

Псынщlэу ипкIым кlэщlу къегъэзэж. (И п к I ы м - илъым, щlэпхъуэм).

Птам ущlэмыфыгъуж.

Пфlэкlуэдам щхьэкlэ умыгъ, къэбгъуэтам умыгуфlэ.

Пхуэмыдэ пэшэгъум мыгъуэ уохъулlэ.

Пхуэмыфащэ пэшэгъу пщlымэ, уи анэ мыгъуэ ищlынщ.

Пхуэмыфащэ щауэгъу умыщl.

Пхуэмыхьын иумыхьэжьэ, епхьэжьамэ - нэхьэс.

Пхуэмыщlэн зыкIэрумыщlэ.

Пхъэ щакъутэм къуэщlий щолъей.

Пцlищэ нэхърэ зы пэж.

Пщащэр пагэмэ, ябгынэж.

Пщы хьэхуэгъу-щlыхуэгъу умыщl.

Пщlэ псор жумыlэ, жаlэ псор зэгъащlэ.

Пlэщхьагъ уимыlэу Iуэху умыщlэ. («Iуэху пщlэр икIэм нэгъэс, гъатэмэм» жыхуиlэщ).

Сабырым и щlагъ дыщэ пщlащэ щlэлъщ.

Сакъ и анэ гъыркъым.

Сэлам лей хъуркъым.

Си ныбэ изщ жыпlэу гъуэмылэншэу уемыжьэ.

Си хьэ дзакъэркъым, сиш уэркъым жумыlэ.

«Си хьэр делэ хъуащ» жыпIэмэ, жылэм уфlаукIынщ.

Сомыр кlэпlейкIэ-кlэпlейкlэу зэхэлъщ.

Сопlащlэ жыпlэу, шы лъэхъа умышэс.

Судым шыфэ псэу иплъхьэмэ, вакъапхъэ къипхыжыркъым.

Сымаджэм щхьэкlэ ерыскъыфlыр хущхъуэщ.

Таучэлым былым хэлъщ.

Тэмакъкlэщlыр хущlогъуэж.

Тэмакъкlыхьыгъэр насыпыфlагъэщ, тэмакъкIэщlыгъэр насыпыншагъэщ.

Тхылъыр щIэныгъэм и Iункlыбзэщ.

Тыншу упсэун ухуеймэ, умыдыгъуэ, умыфыгъуэ, умынэпсей.

Т1у зэпсалъэмэ, уабгъэдэмыхьэ.

Т1ум зэдащlэр щэхущи, щым зэдащlэр нахуэщ.

УанэкIэм нэхърэ уаер нэхъ благъэщ.

Уэ уезэшми, уиш зегъэгъэпсэху.

Уэздыгъей фlыцlэ дгъэблати, вагъуэ зэрыблэкlэ тхъуэжащ.

Уэс ужьыпкъэм къапхъэн умыдзыж. («Уэшх блэкlам щlакlуэ кIэлъумыщтэж» жыхуаlэм и мыхьэнэгъущ).

Уэшх блэкlам щlакlуэ кIэлъумыщтэж.

Угъуэщэн ухуэмеймэ, зыплъыхь, ущыуэн ухуэмеймэ, упщlэж.

Удафэ и акъыл ирефыж.

Удыгъуэмэ, угъуамэщ.

Удын гуауэр мэгъущри, псалъэ гуауэр гъущыжкъым.

Уемыгупсысу псэлъэнри тумыгъэпсыхьу ууэнри зыщ.

Уемызэш, умышыни лlы ухъунщ.

Уемыш, уемызэши уи Iуэху хъунщ.

Уефэми, умыудафэ.

Ужьмэ, жьы хуэдэ щыти, ущIэмэ, щlэ хуэдэ щыт.

Узэпэгэкlыр къопэгэкlыж.

Узэралъагъуу уафlощI, узэрафIэщlу уалъытэ.

Узэрихьэлlэ шхыныфIщ.

Узэрымыса бысым умыуб.

Узэрымытым зумыгъэфIыкI.

Узэуэр къоуэж.

Узэчэнджэщын умыгъуэтмэ, уи пыlэ гъэтIыси ечэнджэщыж.

Узэщэ иэхърэ узэтэ.

Узигъусэм и фэ къуаплъ.

УзыгъэтIыс уиубыжыркъым.

УзыдэмыкIуэжын ущыщымыуэ. («А зэм узэралъэгъуам хуэдэу ущыту уафIэщIынущ» жыхуиIэщ).

Узыдэмыхьэ къуэладжэ лы дэзщ.

Узыдэмыхьэ къуэладжэ хъуныфlэщ.

Узым здэбгъэшмэ, узыlэпешэ.

УзымыIэтыну къудамэм утемыувэ.

Узыпэмылъэщынум зэпэщlумысэ.

УзытекIуэм пэкIум уахегъэн. («Фащэм, щыгъыным щысхьын хуейщ иужькIи цIыхум уарихыхьэн щхьэкIэ» жыхуиIэщ).

УзытелIэ нэхърэ къыптелIэ.

Узытемыса шырэ уи мыгъуса лIырэ ик1и ущымытхъу, икIи умыуб.

Узыхэдэн щымыIэмэ, щыIэр къыхэх.

Узыхэтым ещхьу зыхуапэ.

Узыхэтым уемыкIумэ, уи унэ умыкIуэж.

Узыхэфыжыну псым ухэмыубжьытхэ.

Узыхьыну псым здегъэзых.

Узыщыдыхьэшх къыпщодыхьэшхыж.

Узыщымыгугъын ущыгугъмэ, пхъашэ гъуэгу урижэнщ. («Гугъу уехьынщ» жыхуиIэщ).

УзыщымыкIуэжынум ущымыуэж. («Уи Iуэху щымыхъужынум ущымыкъайгъэж, зыщумыхъунщlэ» жыхунIэщ).

Узыщымыгугъын ущыгугъмэ, уи гурыгъ ижынщ.

Узыщымысхьри уимыIэххэри зэхуэдэщ.

Уи адэ-анэ яхуэпщI нэмысыр уи бынми къыпхуащIыжынщ.

Уи анэ зыуб уи щхьэ дэгъэсыс. («Пэж жызыIэм дыжыlэ» жыхуиIэщ).

Уи анэ къобэнми зромыгъэуд.

Уи анэ къыбжиIэм едэIу, уи адэ къыбжиIэр гъэзащIэ.

Уи анэр фIыуэ плъагъумэ, анэкIэ нэгъущIым уемыхъуэн.

Уи анэр Iейми, нэхъыфI бгъуэтынкъым.

Уи былым и уасэ умыщIэжмэ, бэзэрым ху.

Уи гуащIэ еплъи, уи лъэ гъэбакъуэ.

Уи гур зыхуеIэм уи Iэр лъоIэс .

Уи гъунэгъур бзаджэмэ, щIы хущынэ.

Уи дагъуэр къыбжезыIэр уифIщ, плъагъуу зыбзыщIыр уи бийщ.

Уи делэ бгъэкIуэмэ, уи Iуэху мэкIуэд.

Уи делэ хьэщIапIэ умыгъакIуэ.

Уи жыIэ уи IуэхукIэ гъэдахэ.

Уи жьэ ухуэмысакъмэ, уи дыкъынэ кIапсэ щегъэлъадэ.

Уи жьэ зэсэмэ, уи нэмыс мэкъутэ.

Уи жьэ зэтепхыным и пэкIэ уи нэр зэтех.

Уи жьэр инрэ уи щхьэр цIыкIумэ, уунэхъуащ.

Уи закъуэ ушхакIэ уи Iупэ адрейхэр ебзеину?

Уи ин жеIэ, уи цIыкIу гъэдаIуэ.

Ун ин жиIэнщ, уи цlыкlу иlуэтэжынщ.

Уи къару еплъи, уи хьэлъэ здэщтэ.

Уи къарур пхуримыкъумэ, уии акъыл гъэлажьэ.

Уи кlэ зэрымыкIынум уи щхьэ иумыlу.

Уи лlыгъэ къимыхьар уи насып къремыхь.

Уи мыбылым былым пхуэхъункъым.

Уи мыгъусэ уи лъатэпс иумыгъапхэ.

Уи мыгъусэ уи фэнд щхьэlу иумыгъапхэ.

Уи мыщауэгъу гъусэ умыщI.

Уи напщlэ темылъ тумылъхьэ.

Уи нэ гъаплъи, уи лъэ гъэув.

Уи ныбэ гъэгъун, уи гугъуфI егъэщI.

Уи псалъэ гъэлъапlэ. («Мыхьэнэ зимыlэ псалъэ жумыlэ» жыхуиIэщ).

Уи псалъэ гъэмащlэ, уи фlыщlагъэ гъэкуэд.

Уи псалъэ гъэIэси, уи нэмыс гъэбыдэ.

Уи пэшэгъу и фэ къыптоуэ.

Уи пыlэкlэ къодауэми хабзэ хуэщIэ.

Уи тепlэн еплъи, уи лъэ укъуэдий.

Уи фlым иумытыр мафlэм уфIес.

Уи хъуэрыбзэ зымыщlэм уи гухэлъ жумыIэ.

Уи цlэ лъапlэр уимыlэж нэхърэ ущымыIэжыныр нэхъыфIщ.

Уи шхын нэхърэ уи нэщхъ.

Уи шым ижынур пщIэжын хуейщ.

Уи щхьэ нумыпэсымкlэ нэгъуэщlым ухуэмыупсэ.

Уи щхьэ мыузу боз нумышэкI.

Уи щхьэ темылъ тумылъхьэ.

Уи щхьэ хуэпщlыжыр уи нэмысщ.

Уи щхьэ ущымытхъуж, уфIмэ, укъалъагъунщ.

Уи щхьэ хъумэ, си хъыджэбз. (Унафэр пхэнжу зыгурыlуэм ауаныщIу хужаIэ).

Уи щхьэдэхыгъуэр бгъэлъахъшэмэ хэти къыщхьэдэхынщ.

Уи щхьэр уи Iэкlэ эыфlумыхыж.

Уи lей щIэпхъумэу уифI умыгъэхьэкъуэ.

Уи Iэмыщlэ имылъым ущымыгугъ.

Уи lыхьэ зыlэрыгъэхьи, итlанэ зыгъэгусэ.

Уи Iуэху гъэфlи IэфI уащыхъунщ.

Уифl иумыпэсыр уи тхьэ къуипэскъым.

Укъащтэу ныбжьэгъу хьэшхыпlэ къыумынэ.

Укъыдэнэжми, зэ къоплъыгъуэкIэ узышэм удэмыкIуэ.

Укъызэрашэ уи шыбэщ, узэралъагъу уи гъуэгущ. («Япэ зэрызыбгъэлъагъуэщ» жыхуиIэщ).

УкъыкIэрыху нэхърэ гупхэ тIысыпIэ.

Укъыщалъхум псори гуфIащ, ущылIэжкIэ зыхуэбгъагъыжыфмэ.

УкIытэ зиIэм насып иIэщ.

УкIытэмрэ нэхъуеймрэ цIыхугъэм и дамыгъэщ.

УкIытэншэ пэшэгъу умыщI.

Улъэсу шум ущIэмынакIэ.

УлIмэ, уи щхьэ ущымытхъу, уфIмэ, жылэр къыпщытхъунщ.

УлIмэ, улIэнуми, уи псалъэ гъэпэж.

УмэжалIэкIэ къыппэщIэхуэр иумыгуэ, узэгуэпкIэ къыбжьэдэхуэр жумыIэ.

УмыгъэтIылъ къэпщтэжыркъым.

Умылъэгъуам щыхьэт утемыхъуэ.

Умылъытэр уимыlэ пэлъытэщ.

УмыщIэм ущIэупщIэныр емыкIукъым.

Унагъуэ умыхъуу къуажэ зумыщI.

Унафэ пщIын ипэкIэ егупсыс.

Унэ мыпхъэнкIри пхъэнкIий имыдзри зыщ.

Унэм ущымылIыхъужь, губгъуэм ущымыкъэрабгъэ.

Унэм зыщыгъаси, хасэм яхыхьэ.

Упсэумэ, пшхын бгъуэтынщ. («Умыгужьей» жыхуиIэщ).

УпIащIэмэ, уогувэ.

УпщIалэ и былым кIуэдыркъым.

УпщIэ щIэщхъуркъым, щIэщхъу щIэнэркъым.

УпщIэ IупщIэ хэлъкъым. («УмыщIэм ущIэупщIэным eмыкlу хэлъкъым» жыхуиIэщ).

УфIмэ, цIыхум укъащIэнщ.

Ущакъуэ нэхърэ утакъуэ. («ИмыуасэкIэ пуду пщэ нэхърэ, птымэ нэхъыфIщ» жыхуиIэщ).

Ущымытхъущэ - пхуэубыжынкъым.

Ущысу укъэзымылъагъум утэджкIэ укъилъагъункъым.

УщIалэмэ, щIалэ хуэдэ щыт, удадэмэ, дадэ хуэдэ щыт.

Фадэм тeкIya щыIэкъым.

Фадэр зи ныбжьэгъум жып гъуанэ щIэтщ.

Фащэм я нэхъ дахэр ук1ытэщ.

ФэкIэ зызыщIыр къупщхьэм къыхуонэ.

Фэм темылъ тумыдэ . («ФэрыщIу ущымыт» жыхуиIэщ).

Фыгъуэнэдрэ фэндыжь гъуарэ.

Фыгъуэр мыгъуэ мэхъу.

Фызтехрэ т1эу хеящ1эрэ умыщ1э (Х е я щ 1 э - судыщIэ. «Судыр щыфщIэкIэ мыкъутэжыну, етIуанэу къэвмыIэтыжын хуэдэу зэ щIэгъуэу фщIэ» жыхуиIэщ) .

Фызым езауэр фызщ.

ФIы зыхуэпщIэм иумыхъуэныж.

ФIы зыщIэ упщIэжрэ?

ФIы зыщIэр фIы IуощIэжри, Iей зыщIэри Iей IуощIэж.

Ф1ы пщ1ауэ ущ1эмыфыгъуж.

ФIы щIэи, псым хэдзэ. («ФIыщIэ имыщIми хуэщIэ» жыхуиIэщ).

ФIым илъэгъуар еIуэтэж, Iейм итар жеIэж.

ФIым уригъусэмэ, фIы уохъу, Iейм уригъусэмэ, Ieй уохъу.

ФIыр умыцIыхумэ, нэхъ лъапIэр къыхэх.

Хабзэ лъэIукъыми, Iy махуэ Iуэхутхьэбзэркъым.

Хабзэжь хэкужь къранэркъым.

Хабзэм къемызэгъыр и бийщ.

ХабзэмыщIэ емыкIухьщ.

ХабзэмыщIэ щIыкIейщ.

Хабзэр бзэгупэкIэ кърахьэкIыркъым.

Хабзэр убзэ зыфIэщIым хуэпщIэнум и ныкъуэр къегъанэ.

Хабзэр убзэнкъым, къалэныр улынкъым.

Хабзэр убзэнкъым, къалэныр Iулъхьэнкъым.

Хэдэ мэдакъуэри, хэпхъуэ IыхьэфIэщ.

Хэдэ мэдакъуэри, хэплъэ мэплъакъуэ.

Хэдэ мэдэхъу.

Хэплъыхь Iыхьэншэщ.

Хуэмыху и гъуэншэдж щах. («Умыхуэмыху» жыхуиIэщ).

«Хъуащ» жаlа нэужьи зэ егупсысыж.

Хъуэр зымыщIэм хъуэрыбзэ жумыlэ.

Хъуэхъукlэ узэxыхьэу, хъуэнкlэ узэхэмыкIыж.

Хъумпlэцlэджыр бзум зыпищlыжу лъатэри къуанщIэхэм яшхащ.

Хъушэм къакlэрыхуа мэлыр дыгъужьым пэщlохуэ.

Хьэ закъуэрэ лIы закъуэрэ уатемыгушхуэ.

Хьэ пэтрэ дахэ и щIасэщ.

Хьэ хей умыукI, фыз хей иумыгъэкlыж.

Хьэдэр куэдрэ зепхьэмэ, мэ щоу, Iуэхур куэдрэ зепхьэмэ, мэлъахъэ.

Хьэджафэ банэркъым, лъхукъуэщо хъуанэркъым.

Хьэм и кIэм утеувэмэ, къодзакъэ.

Хьэпшыпышхуэ умыдзи, псалъэшхуэ умутlыпщ.

ХьэфI дэплъейр хьэфI мэхъури, шыфI дэплъейр шыф1мэхъу.

Хьэху хьэхутыж умыщI.

Хьэху яхь щыlэщи, хьэху хьыж щыIэкъым.

Хьэхурэ щIыхуэрэ зэIахыу хабзэжьщ.

ХьэщIапlэ укlуэн уфIэфIмэ, хьэщIэу къыпхуэк1уэр гъафlэ.

ХьэщlапIэ ущыIэмэ, къыпхуащI уи унафэщ.

ХьэщlапIэрынэр емыкIущ.

ХьэщIэ гъунэгъу нэхърэ хьэщlэ жыжьэ нэхъ лъапlэ.

ХьэщIэ къашэ щыIэщи, хьэщIэ ишыж щыIэкъым.

ХьэщIэ къэкlуэнущ жыIи, гъэтlылъ, куэдрэ щылъа жыпIэу умышх.

ХьэщIэ лей щыIэкъым.

ХьэщIэ щIалэ щыIэкъым.

ХьэщIэр гъафlэ, цlыхуфIыр лъытэ.

Хьэщlэр куэдрэ исмэ, шхуэдыгъу мэхъу. («ХьэщIапIэ укIуэмэ, куэдрэ ущымыIэ - eмыкIy къэпхьынщ» жыхуиlэщ).

Хьэщlэр мэлым нэхърэ нэхъ Iэсэщ.

Хьэщlэр япэ махуэм дыщэщ, етIуанэ махуэм дыжьынщ, ещанэм аршавщ, еплlанэм напэншэщ .

Хьэщlэу къыпхуэкlуамэ, уи жагъуэгъури ныбжьэгъущ.

Хьэщlэ къакIуэм, насыпи къыдокlуэ.

Хьэщlэщ хъыбаррэ дауэ хъыбаррэ уаримыпсалъэ.

Хьилмым и пэр зэзым хуэдэу дыджщ, и кlэр фом хуэдэу IэфIщ. .

ЦIыхугъэншэм удэпсэу нэхърэ цlыхугъэ зиIэм удэкIуэд.

Ц1ыхум и цlэр езым зыфlещыж. («Ц1ыхум и дуней тетыкIэм хуэдафэ къраплъ» жыхуиIэщ) .

Ц1ыхум пщlэ хуэпщIмэ, уи щхьэщ зыхуэпщlыжыр.

Ц1ыхум фlыуэ ялъагъур насыпыфlи мэхъу.

Ц1ыхур лIэмэ, и цlэр къонэри, выр л1эмэ, фэр къонэ.

Ц1ыхуp нэмысыфIэмэ, фlэлlыкl иIэщ.

Ц1ыхуp уи щхьэ еплъытмэ, eмыкly къэпхьынкъым.

Ц1ыхуp япэкlэ плъэн хуейщ.

ЦIыхуфI и тхьэкIумэ дэгущ. («EмыкIy зыхэлъ псалъэ зэхихкъым» жыхуиlэщ).

ЦlыхуфI и фlыщlа ихъуэныжыркъым.

Чэнджащэ щыуэркъым.

Чэнджащэ Iуэщхъукъым, упщlэ щlэщхъукъым.

Шэ цIывами гу шынамкlэ зегъазэ.

Шэрэ лъырэ зэхакIэркъым.

Шэхур хуабэу яхуз, фызыр щlалэу ягъасэ.

Шу закъуэщ жыпlэу утемыгушхуэ, гупышхуэщ жыпlэуи уащымышынэ.

Шу хьэщlэр ягъэшэсыж, лъэс хьэщlэр пщIантIэм дашыж.

Шу щтар куэдрэ умыху.

Шхын нэхърэ шхалъэ .

Шы хъуэжалэ и уанэ пылъапIэм пелъэж.

Шыгъупlастэм уемылъапэуэ.

Шыдыр удафэмэ, тало мэхъу.

Шым епсыхыу шыдым шэскъым.

Шым еуи дыхьэ, елъэдэкъауи къыдэкlыж.

Шым уеуэмэ, масэри, вым уеуэмэ, мэсэхъу.

Шыр птымэ, шхуэри дэщlыгъу.

Шыр увы1амэ, уемыуэ.

Шыуаным илъыр зымышхыжынур гуэным илъым тогyжьеикI.

Шыцуэс укъесу узэрысым уимыкI. (Шыцуэс къесмэ, уае хъунущ, жари аращ).

Шыщхьэр пlэщIэкIмэ, шыкIэм укIэлъымыбэнэж.

Щакlуэ кlуэгъуэм хьэ япIыркъым, гузэвэгъуэм п1у къахьыркъым. (П 1 у р -къан).

Щауэр зыгъэщауэр гуащэщи, гуащэр зэрыгуащэр и щэнщ. (Г у а щ э - унэгуащэ, фыз).

Щауэмыхъу жьантlакlуэщ.

Щэныншагъэр узщи, Iэзэгъуэ зимыlэр делагъэщ.

Щэху жыпIэнумэ, унагъуэм исыр гъэтlыси Iуатэ.

Щэху зыхуэмыущэхур лlы ныкъуэщ.

Щхъуэ зезыхьэм Iыхьэ щанэр лъосыж.

ЩхьэзыфlэфI лъагъугъyейщ.

Щхьэкlуэ зышх щхьэ шхыгъуэ йохуэ.

Щхьэкlуэ мыдэ кlуэдыгъуафlэщ.

«Щхьэр къэхь» жаIэмэ, пыlэр къахь.

Щхьэр псэумэ, пыlэ щыщlэркъым.

Щхьэмыж закъуэми джэд хулъэ егъэнщI.

Щхьэщытхъу псори пцlыупсщ.

Щыгын хьэху нэхърэ щыгъын фаджэ.

Щыгъынибгъу нэхърэ теубгъуэн. («Щыгъын куэд уиlэ нэхърэ тепIэнщIэлъын» жыхуиIэщ).

Щыгъыным и щlэр, ныбжьэгъум и жьыр.

ЩыжаIэм щыпа1упщIыркъым.

ЩыкI и кlапэр хьэм печ.

ЩыкIым и лъакъуэ мэкъутэ.

Щыкlыр икlэ мэхъу.

Щыкlыр насып укlыжщ.

Щымыуэ и щыуагъэ яшxыркъым. (Щ ы у а г ъ э - зэрыщыуам щхьэкlэ тралъхьэ тезыру щытащ).

Щымыlэ умылъыхъуэ, къыплъыхъу умыгъэпуд.

Щымыlэр Iыхьитlщ.

Щытхъукlей нэхърэ убыкlафlэ.

Щытхъукlейрэ убыкlейрэ зэхуэдэщ.

Щыуагъэр бгъэзэкlуэжыну емыкlукъым.

Щыщlэ нэхърэ мащlэшх.

Щlакlуэ нэхърэ уэшх нэхъ благъэщ.

Щlалэгъуэр щхьэгъырытщ. («Ущlалэху уlуэхутхьэбзащlэщ» жыхуиlэщ).

Щlалэм ебгъэлъагъур и гъуэгущ.

Щlалэм удэдыхьэшхмэ, уи дзэл кхъуей дэлъу елъагъу.

Щlалэу фыз къегъашэ, пасэу джэд кърегъэш.

Щlапlэ бухуэмэ, псынэр япэ игъэщ.

Щlэ ягъэlущ щхьэкlэ, жьы яущиижрэ?

ЩIэм дэжьи, жьым дэшхэ.

ЩIэныгъэ лей хъуркъым.

Щlыкlей кlуэдыкlейщ.

Щlыхуэр бгъууэ къэпщтамэ, пщlыуэ етыж.

Ягъэфlэрей джэдур щхьэнтэ тесу къонэж.

Ялъагъу псор яlуэтэжыркъым.

ЯмыгъэпсэлъэлI яукIыркъым.

Ямыгъэтlылъ къащтэжыркъым.

Я мыхабзэ къэзыублэм и анэр щыблэм eукI.

Япэ джэлам ущIэмынакlэ.

Япэ лlар япэ ирах.

Япэ лIэм джэбыныр ейщ.

Япэ узэрежьэщ.

Япэ уимыщмэ, ущыным yeукI.

Яукlами суд тращIыхь.

ЯукIынури ягъэпсэлъэж.

Iэщми псэ Iутщ. («ГущIэгъу хуэщI» жыхуиlэщ).

Iэщми уедэхащIэмэ, фlэфlщ.

IеитIым яхэди, нэхъ дахэр къыхэх.

Iейм уемыджэ - узэджэр къокlуэ.

Iуэху думыIыгъамэ, гъуэгу удримыкlуамэ, икIи ущымытхъу, икlи умыуб.

Iуэху уиIэмэ, Iуэхум япэ иту къэкlухь

Iуэхукlэ умыгъэунэхуар пцIыхуу жумыlэ.

Iуэхухутэ ялIыркъым, лIыкlуэ яукIыркъым.

Iуэхутхьэбзэм бзыпхъэ иlэщ.

Iуэхутхьэбзэри щlыхуэщ.

«Iугъуэм сыхокI» жыпlэу мафIэм зыхыумыдзэ.

Iущыр щэ мэчэнджащэ.

ЦIЫХУХЭМ Я ХЬЭЛ-ЩЭНХЭР, Я ЗЭХУЩЫТЫКlЭХЭР КЪЭЗЫГЪЭЛЪАГЪУЭ ПСАЛЪЭЖЬХЭР

Абы жиlам и дзэ удэмыплъэж. («Жиlар уи фlэщ пщlы хъунущ» жыхуиlэщ).

Абы и гъащIэр Iэхъуэ хэмыхьэу ехь.

Абы и псалъэр хьэщхьэрыlуэ къодзэкъа хуэдэщ.

Абы и Iуэхур щхьэкъутащ.

Абы мззым пхъэ ешэр. (Мыхьэнэ зимыlэ Iуэху зылэжьым хужаIэ).

Абы нэхърэ хьэм нэхъ укIытэ иlэщ.

Абы уедаlуэмэ, мылым лъапцIэу утригъэлъэдэнщ .

Абы ущыгугъмэ, уи гурыгъыр ижынщ. («Укъигъэпэжынукъым е узэрыщыгугъыу къыпхущIэкIынукъым» жыхуиlэщ).

Адакъэ лъэджажэ нэхъей.

Адэ-мыдэ къуэнакъ. (Дэнэкlи еутэкI цIыхум хужаlэ).

АдэмыгъэIущ, анэмыущий.

Адыгэр зэхъуэ-зэщэщ, нэгъуейр зэщэ-зэблэкlщ.

Адыгэр зэшмэ, мэупсэ, урысыр зэшмэ, матхэ.

Ажалыр зыщ, ар тIущ. (Жагъуэ дыдэу ялъагъум хужаIэ).

Ажэ цIыкIу бжьакъуэшхуэ.

Ажэбжьэ зэрына зэригъэкIыфкъым.

Акъыл зиIэм жагъуэгъу и куэдщ.

Акъыл зиIэм уеущиймэ, фIыщIэ къыпхуищIынщ, акъылыншэм ауан укъищIынщ.

Акъыл кIэщIыр бзэгу кIыхьщ.

Акъылкъым, былымкъым.

Акъылыр щагуэшым шыпсыранэм хэсащ.

Алмэстым «сыцIыху и гугъэу хьэр къызобэн» мэгуфIэ.

Анэдэлъху дзыр хъужыркъым. («Анэдэлъху ныкъуэдыкъуагъэр хъужыркъым» жыхуиIэщ).

Анэдэлъху узыр хъужыркъым.

Анэгу-анэпсэ.

Анэм лIыуэ къилъхуащ. («ЛIы дыдэщ» жыхуиIэщ).

Андызыр къетIри шыгъу кIанэ ирегъэтIысхьэж . (А н д ы з - удзщ, тхьэрыкъуэфщ. И лъабжьэр

хъуэщ. ЦIыху быдэм, нэпсейм хужаIэ).

Апрелым гуэнибл я лъапэ гъуанэ мэхъу.

Ар бжьыщIэмыхьэщ. (ЦIыху гурымыкъым хужаIэ).

Ар зыхыхьа псы жэбзэнкъым.

Ар си набдзэкIитIщ, ар си нитIым язщ.

Ар хым къызыхидзыжащ. («ЦIыху Iейщ» жыхуиIэщ).

Арыкъ сабынкIэ тхьэщIи, къабзэ пхуэщIыжынкъым. (Щlэпхъаджэ куэд зыщIа цIыхум хужаIэ).

Ауан ящI ауаныщI кIуащ.

Бадзэ къытелъэмэ, и шхулъэ йопкI.

Бадзэ тIыca игъэтэджыркъым. (Цlыху Iэсэм хужаIэ).

Бадзэм бдзумэкlэ йоуэ. (Мыхьэнэншэм Iуэхушхуэ къизыгъэкIым хужаIэ).

Банэхэсрэ Ерусалимрэ зэхегъэгъуащэ. (Б а н э х э с - Краснодар и гъунэгъуу щыс адыгэ къуажэщ. Е р у с а л и м - къалэцIэщ, Палестинэм щыIэщ).

Батырыбжьэр и щIасэщ, шэ хэсэныр и жагъуэщ.

Бауэ жымыIэжщ. (Iуэхум псэемыблэжу пылъым хужаIэ.)

Бэджэндибгъу кIуэнщ. («ГуащIафIэщ, гугъуехь хуэшэчынущ» жыхуиlэщ).

Бэзэрым щопщафlэ, гъуэгужьым щошхэ, зыщукIурийм щожей.

Бэрэжьей гущэ ирапIыкIа? (ЦIыху IуэнтIам хужаIэ).

Бгъуэ вауэ зи щыпавэ. (И ныбжьым емылъытауэ зызыфIэщIалэжым хужаIэ).

Бгъур иукIыу епщIанэр кIэсу къихьа хуэдэщ. (ЗыкъызыфIэщIыжым хужаIэ).

Бдзантхьэ гъэва хэува хуэдэщ.

Бдзэжьейр есыкIэкIэ егъасэр.

Бжьо хуэдэщ. (К1уэкIэ дахэ зиIэ цIыхубз бжьыфIэм хужаIэ).

Бжьын щIэгъуэм Iэпэ шынщ, бжьын шхыгъуэм жумэрэнщ.

Бжьынэ лей пхуричынкъым.

Бзаджэ зышхым «бзаджэшх» къыбжеIэ.

Бзаджэм и бзаджагъэр япэ кърегъэщ.

Бзаджэм ишх фIым хуеIуатэ

Бзаджэм ищlэр фIым трелъхьэ.

Бзур Iукlэ къеубыд. (БзэlэфI зыlурылъым хужаlэ).

Благъуэ хуэдэ. (3ызымыгъэнщIым хужаlэ).

Благъуэр гъуэм къреху. (Бзаджейм хужаlэ).

Блащхъуэжьей хуэдэ.

Блэ зэраукlа башщ.

Блэ япщэжа дыжыныжьщ. (ФIым хужаIэ).

Блэ япщэжа хуэдэщ.

Блэр гъуэмбым къреш. (Бзэ IэфI зыlурылъым хужаlэ).

Былымым димышэхыр лlы дыдэщ.

Вэнвей уэшх хэшхащ. (Гугъуехь зыхуэмышэч хуэмыхур щыдзыхэкlэ хужа1э).

Вы мыхъунур жэмыбжьэщ, лlы мыхъунур жьэгъу жьакlэщ.

Выбжьэ зэрына зэригъэкIыфкъым.

Вындыпэ иlыгъщ. («3иужь ихьэр къохъулlэ» жыхуиlэщ).

Гу зимыlэ лlибгъу я ней къысщыхуэ.

Гу кlуэм гудзэ къыхеуд.

Гуахъуэкlэ уанэ трелъхьэ. (Ябгэм хужаlэ).

Гуащэ къуийм зихуэпэху, джэгур яухащ.

Гуэдзыр лэныстэкlэ къех. («Iуэхур пхэнжу елэжь» жыхуиlэщ).

Губгъэным фIэмылIыкlыр жылэм я нэхъыкlэщ.

Гу къабзэ, щхьэ цlапlэ.

Гукъеуэншэ пшэрыгъуафlэщ.

Гунэмыс и Iуданэ нэсыпауэ щощlэ.

Гупэрыщытхъу щlыбагъырыуб.

Гупыр зыгъэгупыр гуп и уасэщ.

Гупыр зыгъэукхъуэр кхъуэм хуэдэщ.

Гурымыкъ гурымыкъ и щlасэщ.

ГушыIэкlэ зымыщlэр Iэшт1ымкIэ мауэ.

Гъавэ зытетым бжьын жылэ трепхъэ (JIэжьэкIэмыщIэм хужаlэ).

Гъэм бзэрабзэу къекlухь, щIым хьэдагъэр егъэш. («Гъэмахуэм ефэ-ешхэу къекlухь, щIымахуэм ишхын

имыгъуэту магъыж» жыхуиlэщ).

Гъэмахуэ шылэм мылыр къещып. («Мыхъун Iуэхум пылъщ» жыхуиIэщ).

Гъэми щIыми зи павэжь. (3и ныбжьым eмыкlyy щlалагъэ зыхэлъым хужаIэ).

Гъэпсалъи, епхыж. («Жьэ мыхъумэ, хэлъ щыIэкъым» жыхуиlэщ).

Гъэр щыфIми нэгуфI иIакъым.

Гъэрэ шкIащlэ, щlырэ танэ.

Гъуапэкъым, пщампIэкъым.

Гъуэгыгъуащэри бадзэуэгъуэ щакlуэри здехь. (Гъуэгыгъуэр бжьо жэжыгъуэр арщ. Ар бжьыхьэм

хуозэ. Абы щыгъуэм бжьо зэхъузэбзыр гъуэгыурэ зэхуокlуэ. Абы зыхуагъазэрти, щакIуэхэм ахэр къаукlырт. А зэманым ущэкIуэнырщ г ъ у э г ы г ъ у а щэ к 1 э зэджэр. Б ад з э у э г ъ у э щ а к 1 у э р гъэмахуэкум щэкlуэнырщ. 3ы зэманым къимытIэсэн IуэхугъуитI зэдэзыхьыну пылъым хужаlэ) .

Гъунэгъу щхьэщытхъу щхьэгъэузщ.

«Гъущlыр хьэм ехь» жиIэмэ, цIыхум я фIэщ мэхъу. («Абы и псалъэ шэч къытрахьэркъым» жыхуиIэщ).

ГъущIым уеуэху, xокI.

Дакъэвауэ мыхъур зауэлI шу хъун?

Дарийм хуэлъэрэ и хулъэр нэщIу.

Дахэ зыжепIэм къыбжеlэж.

Дахэжыlэ фIымыщlэ.

Дахэр зыгъэдахэр и набдзитIщ.

Дэ тхужеIэркъым, езым гу лъитэркъым.

Делэ гуэшэгъу нэхърэ губзыгъэ дэуэгъу.

Делэ дыхьэшхрилэщ.

Делэ къуэлэн и щlасэщ.

Делэ хьэлывэ щIэнэцlщ.

Делэ щхьэщытхъущ.

Делэм зэхибзэнщ, губзыгъэм зэхихыжынщ.

Делэм и былым пэшхщ.

Делэм и гъуэмылэ зэуэ ешхыж.

Делэм махуэ къэси и хьэгъуэлlыгъуэщ.

Делэм уемыупщlу зыкъуегъащIэ.

Делэр ерыщщ, алащэр хьэрэмщ.

Делэр и псэлъэкIэкlэ къощlэ.

Делэр и хьэлкIэ къощIэ.

Делэр и IуэхущIэкIэкlэ къощlэ.

Делэр лей мэхъуж.

Делэр псоми я Iыхьэгъущ.

Делэр хьэлывэм щыгугъыурэ хъудырыпсми хэнащ.

Делэри мыпсэлъэху губзыгъэщ.

ДелитI зэзауэмэ, ещанэр йоплъ.

Ди гъунэгъум сыкъыщышхи, ди унэ мышхэу сынэсыж.

Ди гъунэгъум я джэдыр къаз хуэдэщ. (Нэпсейм, фыгъуэнэдым ауаныщIу хужаIэ).

Дуней гъэбжьыфIэщ.

Дуней гъэдахэщ.

Дунейкъым, ахърэткъым. («3ыми щыщкъым, зыкIи сэбэпкъым» жыхуиIэщ).

Дунейр бжьакъуэпэкlэ зэредзэ. (Гурбияным хужаlэ).

Дунейр нэкIэ игъэл фIощIыж. (3ыкъызыфIэщIыжам хужаIэ).

ДунейуцIэпIщ.

Дыгъэ нурыр къыщхьэщех .(Дахэм хужаIэ) .

Дыгъужьыгу ишхащ.

Дыгъужьыгу кIуэцIылъщ.

Дыгъужьыдзэ Iутщ, бажэк1_э пытщ.

Дыгъужьым мэл зыфIихьынур и пыlэ щыгукIэ къещIэ.

Дыгъужьым хуэдэщ. («Бзаджэщ, дзыхь хуэпщI хъунукъым» жыхуиIэщ).

Дыжьыныжь пщэжам хуэдэщ. (МыхъумыщIагъэ зыхэмылъ цIыхум хужаIэ).

Дыщэ лъэнкIэпс, уэсэпс хэмыхьэ.

Дыщэ цей хуэпщI щхьэкIэ, пэ хуэпщIын. («БгъэщlэращIэкIэ и дагъуэр пхущIэуфэнкъым» жыхуиIэщ).

Джатэ ихам хуэдэщ. (Фыз хахуэм хужаIэ).

Джатэимылъхьэжщ. (Игурэ и псэрэ етауэ Iуэхум жану пылъым хужаIэ).

Джатэр ибг илъщ. (Фыз хахуэм хужаIэ).

Джэгугъуэм лIыхъужьщ, зэуэгъуэм жьындущ.

Джэду жьэгъуху зещI. («Хеифэ зытрегъауэ» жыхуиIэщ).

Джэду хьэжы зыкъещI. («ЦIыхуфIыфэ зытрегъауэ» жыхуиIэщ).

Джэду хьэрэмынэ.

Джэду хьэху къыуитынкъым. (ЦIыxy быдэм, къэзэрым хужаIэ).

ДжэдыкIампIэм къипщам хуэдэщ. (Фэ къабзэ зытет цIыхубзым хужаIэ)

ДжэдыкIэм цы къыхех.

ДжэдыкIищэм яхэувамэ, зы джэдыкlэ ипIытIкъым. (Цlыxy Iэсэм, сабырым хужаlэ).

Дзэр къос жаIэрэ пэт, быжыр мавэ.

Дзы зибэ убэрейщ.

Дзы зиlэ и нэlэ тетщ.

Дзыбэ дзыусщ.

Ебгъэлъагъур и гъуэгущ. (ЖыIэщIэм хужаlэ).

Еджа щхьэкIэ, епщэжакъым. (3и щIэныгъэр къэзымыгъэсэбэпыфым хужаIэ).

Ежьэ мыхъу ежьэ хъуа упэмыплъэ.

Езым фIимыгъэжар хьэрэмщ.

Елэныхъум хуэдэщ. («Бзаджэщ» жыхуиIэщ).

Емрэ фIымрэ зымыщIэми имыщIэ щымы1эу къыфIощ.

Емынэр зигу, жьэгум дэмыкI.

Емыуэу бийр eукI, имыкIыу шыр къреху, къимыхуауэ Iыхьэр егуэш.

(Щхьэщытхъу-пцIыупсым ауаныщIу хужаIэ).

ЕмыщIэ-фIымыщIэм сыт къыпхуищIэн?

ЕмыIусэцыснэIу.

ЕплъагъулIэр ебгъуэтылIэжыркъым. (3и теплъэмрэ зи лIыгъэмрэ зэхуэмыдэм хужаIэ).

Ерэхъурэ хъунрэ щыIэу уи ней къысщыхуэ.

Ерыщыр щыту малIэ.

Есам и Iэпэр мысыс.

ЕсыкIэ Iэджэ ещIэ. (Хъуагъэщагъэ зи куэдым хужаIэ).

Жагъуэ хуэщIасэр щIасэ хэмыкIщи, щIасэ хуэжагъуэp жагъуэ хэмыкIщ.

ЖэмтIушкIэщ. (ЛъэныкъуитIми Iыхьэ къыхэзыхым хужаIэ).

Жэмыжьыгущ. (БынкIэ гумащIэм хужаlэ).

Жыхафэр и шэджагъуэкIуэщ. (ЦIыхубз щхьэгъафIэм хужаIэ).

Жэщ дэлIэ, махуэ дэхъуж.

Жэщ зыщыхъур и бысымщ.

Жыжьэу маплъэ, благъэу мэтIыс. (Хуэмыхум хужаIэ).

Жыжьэу щхьэнтэ илъагъумэ, и напIэр фIызэтохьэ. (Жейнэдым хужаIэ).

ЖызыIэн мыукIытэр ищIэни укIытэркъым.

Жылэ зезыхьэр жылэ и уасэщ.

Жылэм я мэсхьэбэгъукъым.

(Мэ с х ь э б - кIуапIэ. «Жылэр здэкIуэмкIэ кIуэркъым, жылэм ящIэр ядищIэркъым» жыхуиIэщ).

Жылэм емыщхьым шыдыщхьэ фlэтщ.

Жылэм емыщхьым бабыщыщхьэ къыфlокlэ.

Жылэр егъасэ, бадзэр есэкI. (Щхьэзыфlэфl дзыусым хужаlэ).

Жылэр зэхэзышэу яхэшыпсыкlыж.

Жыпlэ пэтми, хъыджабз къелъху. (Цlыху мыдаlуэм ауаныщlу хужаlэ).

Жыр пыудахуэщ. (Iэпкълъэпкъ быдэрэ узыншагъэфlрэ зиlэ хужаlэ) .

Жыхьэнмэ дакъэжь. (Бзаджагъэ куэд зыщIам хужаlэ).

Жьэдумылъхьауэ игъэныщкlуркъым.

Жьэкlэ маисэщ, IэкIэ сэмэгущ

Жьэмыгъэпсэху псэмыгъэтыншщ.

Жьэрыфlэ lэ фlей.

Жьэрыlэзэ Iэпэзадэ.

Жьейм благъуэр гъуэм къреху.

Жьибгъукlэ мэпсалъэ.

Жьы хъуар гу махэщ.

Жьы хъуар хьэ хыжыгъуэми щlыIэ малlэ.

Жьы хъуар шхыдэ бэIущ, уемыдэlумэ, зегъэгусэ.

Жьыгъэбу. (Илъэгъуа, игъэхъахэр ину зыгъэбэгыурэ хужаlэ) .

Жьым тесу псым йопыдж.

Жьым щхьэ ядэшх, щlэм лъакъуэ ядэшх.

Жьыр здепщэмкlэ зегъазэ.

Жьыр щхьэукъуэрейщи, щlалэр джэгурейщ.

Зауэм Iухьэмэ, лIыхъужь, губгъуэм ихьэмэ, алъпыжь.

Зэбзэгуэгъу зэпсэгъущ.

Зэкlуэцlылъ улъия.

Зэрымылъагъумэ, зэщlолlэ, зэрылъагъум, йолlыкl.

Зэрымылъым зрегъэфlэlухь. («Зэрыщымыту зещI» жыхуиlэщ).

Зэрымытым Iэтищэ ирегъэувэ.

Зэрымыщlэу щlалищ егъэудж.

Зэрытым йоплъэ, зэрылъым йоlэбэ.

Зэрыхъун хъури и нэр хъурей хъужащ.

Зэхамыщlэ си пыlэшхуэ.

Зещl нэфlэщlыжьым.

Зи бзэ ныкъуэм гуныкъуэгъуэ ущигъащlэркъым.

Зи гупкlэ пысым и псысэ еlуатэ.

Зи делагъэ зыщlэжыр делэкъым.

Зи мырамысэ зыхуэмыщlыжыр гъунэгъум жэмыкуащlэ макlуэ.

Зи нэгу къабзэм и гури къабзэщ.

Зи нэгу мыфlым и гури фlыкъым.

Зи ныбэр зи lэфlылъэм и гур и лъэмыжщ.

Зи унафэ зымыщlыжыфыр унафэщl макlуэ.

Зи унэ имыхьэм и хьэ егъэбанэ. (Къэкlухьрейм хужаlэ).

Зи фlыщlэ зи мыгъуа, зи гъунэгъу зи бий.

Зи хущхьэ хъум и бзущ.

Зи шыкlэр къурыкъуу зи къэрар мащlэ.(К ъ эра р - быдагъэ, фlэщ хъуныгъэ. Зи къэрар мащlэ - зи псалъэ фlэщхъугъуей, псалъэ быдэ зимыlэ).

Зи щхьэ мыжьу зи жьэ джатэ.

3и щхьэ Iуэху зыхуэмыщIэжыр хамэ IуэхукIэ ерыщщ.

3и щхьэм еижу зи пыIэм изыщIыхьыжа.

3и щхьэр къабзэ, зи гур бзаджэ.

3и Iэнэ зэтетым и хьэщIэщ.

3и Iыхьэ зыхуэмышхыжыр хамэ Iыхьэ щогугъ.

3и Iуэху зыхуэмыщIэжыр хьэлыващIэ я гъунэгъум кIуэ.

3и Iуэху нахуэм и нэгу хейщ.

3ы джэдыкIэр шууищэм яхурегъэкъу. (3эгъэзэхуэкIэм хуэIэзэм хужаIэ).

3ы тхьэкIумэмкIэ йохьэри адреймкIэ йокIыж.

3ы цIыхум зы цIыхур и шхэпсщ.

3ы щIыпIэ щокъакъэ, зы щIыпIэ щокIэцI.

3ы щIыпIэ щокIэцI, зы щIыпIэ щогъуалъхьэ.

3ы щIыпIэкIэ еший, зы щIыпIэкIэ мауэ.

3ыдигъазэр и къэблэщ. («3эрегуакIуэу, щхьэзыфIэфIу мэпсэу» жыхуиIэщ).

3ызыгъэщIалэ лIыжьыр щIэнэкIалъэщ.

3ызыгъэIэзэ нэ закъуэ. (ХимыщIыкIыу зызыгъэIэзэм хужаIэ).

3ызыгъэфI. шэ фIэIуа.

3ызыхъунщIэ къытенэгъуафIэщ.

3ыкIэрымылъ пэ лъагэ, зи6г имылъ къудан.

Зым и IупщIэ зым и щIы6щ.

3эхуэмыфI зэфIэIуа.

3ымыщIэф унафэ щIынкIэ ерыщщ.

3ыри зымыщIэ хущIэмыхьэ.

3ытеджалэр и 6ылымщ.

3ытхьэлэну псым фэндрипщI хекIэ.

3ыухым и дей йокIри, зыукIым и деж йохьэ. (3 ы у к 1 ы м - Iэщ зыукIым).

3ыхамыщIэ мэтэджри мэпсчэуIу.

3ыхуэмышыIэ пщтырафэщ.

И адэр къалъхури, и къуэм зигъэпсэхужащ. (Къуэ щхъэхынэм ауаныщIу хужаIэ).

И анэ ещхь илъагъумэ, кIэлъыжэнущ.

И 6амэ и пэ ирихьэжыркъым. (3и дагъуэ зымыщIэж пагэм хужаIэ).

И бэкъу гурыщхъуэ дещIыкIыж. (ГурыщхъуэщIым хужаIэ).

И бжьакъуэ улъэIэсынкъым. («Нэхъри пагэ хъунущ» жыхуиIэщ).

И бжьэ ибзащ. (Бзаджэм хужаIэ).

И 6зэгу къидзащ. (Бзэгузехьэм хужаIэ) .

И 6зэр IэфIщ, и гур фIейщ,

И 6зэр IэфIщ, и гур фIыцIэщ.

И вейм тхъу токI. (Езым ей псори зыфIэгъэщIэгъуэныжым ауаныщIу хужаIэ).

И гупэ здигъазэр и гъуэгущ.

И гурэ и жьэрэ зэгъусэкъым.

И гурэ и щхъэрэ зэтелъщ.

И гушыIэ - акъылщ.

И деж укIуэмэ, пащIэ лалэщ, уи деж къакIуэмэ, пащIэ задэщ.

И джийм ежэх псыр уолъагъу. (Ц1ыхубз дахэм хужа1э).

И жэнэтыбжэ зэIухащ. (Фlы куэд зыщlэ цlыхум хужаIэ).

И жыпыр нэщlми, и гур гъэнщlащ.

И жьакlэ хьэдэщIэлъхьэ бел нэхъей.

И жьэ Iэкlэ щlалъхьа хуэдэ.

И жьэм къурт жьэдэлъ хуэдэ.

И жьэр и щхьэм тохуэж. («И жьэм и зэран къокlыж» жыхуиIэщ).

И занщlэр и гьуэгущ.

И зэ уэгъуэ тIэу палъэщ.

И зыгъазэ зы мазэщ.

И зы жьэлъэтlанэм мафlэ жьэдэлъщ,

И нэм псывэ жьэдэтщ.

И инагъ и делагъщ.

И инагъ и ныбжьщ.

И къамэ т1эу къихкъым, и псалъэ т1эу жыlэкъым.

И къамэпэ аршавщ, и пэвейр къыlуоплъ.

И кIэ уигъэубыдынукъым. («3ыуигъэумысынукъым» жыхуиlэщ).

И кIэм куэд ищlащ. (Пэшэгъу куэд, кlуэгъужэгъу куэд зиIэм хужаlэ).

И кIэм щощтэж.

И кIуэцlыр нэщlрэ и щlыбыр дахэу.

И лъэкIым нэхърэ и гугъэр нэхъыбэщ.

И махуит1 зэхуэдэкъым.

И махуит1 зэшкъым. (Мы псэлъафитIри сымаджэрилэм хужаlэ).

И напэм къэнжал тебзащ. (УкIытэншэм хужаlэ).

И напщlэ хеш. (3ызыгъэпагэм, зызыгъэпIийм хужа1э).

И напlэ хуадэркъым, къыхуамыдэ ищIэркъым. («УкIытэншэщ» жыхуиIэщ).

И натIэм къежэх лъыр и нэм хъуркъым.

И нэ зытеплъэм и lэ лъоlэс.

щlэмылъадэу и фIэщ

И нэ лъы къыщlож. (Нэкlэ пыджэм хужаlэ)

И нэ топ хуэдэ.

И нэгу лы илъкъым. (УкIытэншэм хужаlэ).

И нэр ису и псэр хэгъуащ.

И ныбэ и пщалъэщ (Мардэншэу шхэм хужаIэ).

И ныбэ и хьэщlэ, и щlалэ и пlур. (П I у р - и къан) .

И ныбэ нэщl и lэ телъыжщ.

И ныбэм зигъэнщlми, и гум зигъэнщlкъым. (Нэпсейм хужаJэ).

И ныбэрэ и бынрэщ. (Мы псэлъафитIми «нэгъуэщI фIэIуэхукъым» жыхуаlэщ).

И пэ итым йодзэпкъауэ, и ужь итым йолъэкъуауэ. («3ыми езэгъыркъым» жыхуиIэщ).

И псалъэ дыкъуакъуэщ. (БзитIщхьитIым хужаlэ).

И псалъэ мылым тетхащ. (3и псалъэ тумыгъуэтэжым хужаlэ).

И псалъэ нахуэщ, и Iуэху пэжщ.

И псалъэ тхьэрыкъуэф тхьэмпэм пхридзкъым. (3и псалъэ пщIэ хуамыщIым хужаIэ).

И псалъэ фоупсщ, и фадэ псы защIэщ.

И псалъэ тIэу жыIэкъым, и жыIэ тIэу Iуатэкъым.

И псалъэм бгым ущигъэжынщ.

И псалъэр мылым хуэдэщ.

И пщэ кхъужьыкI хуэдэ.

И сэкI къощ. («3эуэн хьэзырщ» жыхуиIэщ).

И тэмакъ залэ щIэхуэркъым.

И тхьэмбыл цы къытекIащ. (Сабий Iущым хужаIэ).

И фэ тепх щхьэкIэ, игу ипхын?

И фэм хуэдэщ и гури.

И фэр бэгущ, и гур бзаджэщ.

И фэр фIыцIэ щхьэкIэ, и кIуэцIыр дагъэщ.

И хьэм ижынур ещIэж. («ХузэфIэкIынур ещIэж» жыхуиIэщ).

И хьилагъэр иухмэ, и гъащIэри иухащ. (ХъуэгъэщагъэкIэ псэум хужаIэ).

И цищ мэпIий. («Угъурсызщ» жыхуиIэщ).

И цищ мэтхъу. (Гузэвэхым хужаIэ)

И цlэ выщ, ив матэщ.

И цlэ ипlуэмэ, псы ефэжкъым.

(Псэемыблэжу, хьэлэлу 1уэхум бгъэдэтым хужаIэ).

И цIэм хуэдэщ и щхьэри.

И шэ гъуанэ дадзыжынукъым. («И щIыхь къутэжынукъым, яхуэгъэпудыжынукъым» жыхуиIэщ).

И шэ щIым нэскъым. (Фочауэ Iэзэм хужаlэ).

И шэрэз къидзащ. («Къыпщыхьэн къудейщ» жыхуиlэщ).

И шу дыжьынщ, и жьэгъыхьэ гъыпlэщ.

И шы пэщхъын дыкъихуами ерейщ.

И щхьэ здихь ищIэжкъым.

И щхьэ мастэ хьэхукIэ фlада хуэдэ. («ФIocыcыxь» жыхуиIэщ),

И щхьэ матэ хуэдэ.

И щхьэ темылъ трелъхьэ.

И щхьэм жьыуейр щызопщэ. (Щхьэпсым хужаIэ)

И щхьэм цlу-цlу исщ. (ЦIыху хьэрэурэм хужаIэ).

И щхьэр матэрэ итыр мащlэу.

И щхьэр матэщ, и жьэр джатэщ.

И щхьэр мыжьрэ и жьэр бзаджэу.

И щхьэр пкъуэлъу и лъэр пкъуокI. (Пэжкlэ къыббгъэдэмытыну цIыхум хужаIэ). И

Ищlыфэ уэздыгъэ хуэдэ.

И Iэ шэ къыпож. (ЦIыху хьэлэлым, фIы куэд зыщIэм хужаlэ).

И Iэгу ущIащ. (Хьэлэлым хужаlэ).

И Iэпэ дыщэ къыпощэщ.

И Iэпэ-лъапэм укъощ. (Къабзэлъабзэу псэу цIыхум хужаlэ).

И Iэр и гуащэщ, и ныбэр и пщалъэщ.

(Унэгуащэм къыIимыхыу езыр-езыру къэзыщтэу мардэншэу шхэм хужаlэ).

И Iэхэр чэщей хуэдэ.

И Iуэху зыхэмылъым и бэлагъ xely.

И гу итхьэщIыкlащ.

Игу мыкlуэдурэ, и унагъуэ кlуэдащ.

Игъуэтыр ешх, ишхыр ипшыныжыркъым.

Имылъу мэлъатэ.

Инатыр щыту малlэ. (И н а т - ерыщ, гурымыкъ).

Ириуэнуи ирищтэнуи гу кlуэцIылъкъым.

Итрыгъум хуэдэу гъуащ.

И хьэсэпэ здынэс ищIэжыркъым.

Ишхыр кlуэцIокъупщхьэри, и пхэкъупщхьэр къыхощ.

Ишхыр фIэмащlэщ, ищlэр фIэкуэдщ.

Кхъуащхьэ фIэтщ. («Цlыху цlапlэщ» жыхуиlэщ).

Кхъузанэкlэ псы зэрехьэ. (ПцIыупсым хужаlэ).

Къаз псы кlэрыпщlэрэ?

Къахуимыш къашыргъэщ. («ЦIыху мыщlщ, цIыхум яхэмыхьэщ» жыхуиIэщ).

Къэгубжьыгъуафlэ къэгъэзэжыгъуафIэщ.

Къэжьын къэгъакIуэщ (Хьэл-щэн Iей зиlэ цIыхум хужаIэ).

Къэрабгъэм и уэрэдыр зэчырым хуешэж.

Къэрабгъэм пабжьэр зыгъэхъей псори дыгъужь.

Къэрабгъэр къуэшкlэ лIыхъужьщ. («И къуэшым къогушхукI» жыхуиIэщ).

Къэрабгъэр къурэм щошынэ.

Къэрабгъэр япэ мауэ.

«Къэхь» фIэкI, «мэхь» ищIэркъым. (ЦIыху нэпсейм хужаIэ).

«Къысхуэщlэ» фIэкI, «пхуэсщIэ» иIэкъым.

КъуанщIэр вэнвейм тесми, зегъафlэ.

КъуэгъэнапIэ фочауэщ.

Къупщхьэгуащэ хуэдэ.

Къупщхьэпэ мыгъуэ.

К1апсэшхуэ хьэху къозымытынум «хужьгъэ изогъэгъу» жеIэ.

К1эгъуасэмыщI. (ПсэукIэмыщIэм хужаlэ).

КIэлъэф-кlэлъыдз дзы и бэщ.

(Фыз хуэмыхум хужаlэ).

К1эпlейкIэм цlэ треукlэ.

КIэрымылъу щхьэпэлъагэ. (ЗыкIэрымылъ пагэм хужаlэ).

КIэсу дыкъихьами ярейщ. (Зызыгъэиным, зызыгъэтепщэм хужаIэ).

К1ыIэкъум щlэсщ. («Жэуапым хуэхьэзырщ жыхуи1эщ»).

К1уэц1гуанэ. (Гурымыкъым хужа1э).

К1уэц1ымылъу жэрумэ. («Къуэмылъауэ зегъэин» жыхуиlэщ).

Лажьэм ящIэнакlэрэ и кlэр хуэмыIэту.

«Лэныстэщ» жиlэурэ псым зезыгъэтхьэлам хуэдэщ. (Ерыщым хужаlэ).

Леймыгъэгъущ.

Лыху-лыпцlэ иIэкъым. (ГущIэгъуншэм хужаlэ).

Лъакъуэ цlыбэ, ныбэ чей.

Лъахъшэу т1ысыну хуейкъым, лъагэу тlысыпlэ тыркъым.

Лъыхъуалэ и былым кIуэдыркъым.

ЛIитI мыхъумыщlэ нэхърэ зылI хъуащlа.

ЛIыжьым и лlыгъэр къэрабгъэм и псэлъафэщ.

ЛIыжьым «къэхь!» и куэдщи, фызыжьым нэпс и куэдщ.

Лlыжьыр жьэгум макlуэри, щlалэр джэгум макlуэ.

Лlыжьыр жьым ирихьэжьати, «нанэ!» жиIэрт.

Лlыр жьы хъумэ, дагъуэщlщ.

Лlыр жьы хъумэ, шхыдэбэlущ, уемыдэIумэ, къыпщогусэ, уесэхъуэкIмэ, къозэуэнщ.

Мазэм къилэжьыр махуэм ирефыж.

Мазэр и нэкlущ.

Макъ зимыlэр уэрэд хуэлъэщ.

МакIуэ-макlуэри, мэущыж. (Iуэхур тэмэму зэрихьэурэ хэукъуэжым хужаlэ).

Махуэм мэлъаlуэ, жэщым мэдыгъуэ.

Махуэр щыкlэщIым пщlэрэ зехъуэж.

Мацlэ дия хуэдэ. (Цlыху пIытlа-хузам хужаlэ).

Мэжнун ишха хуэдэ.

Мэз бжэн хуэдэ. (Хъыджэбз жан дахэм хужаlэ).

Мэл дэгужь хуэдэ. (Зыри къыгурыlуэркъым жыхуиlэщ).

Мэл щхьэзэ нэхъей.

Мэлъхъэдисым хуэдэщ. («Узыщlешэ, узыбгъэдешэ» жыхуиlэщ).

Мывэ Iэгурыхъу и гуфlакlэ дэлъщ.

Мывэр къэбгъэпсэлъэн?

Мыдыгъу дыгъуфэ.

Мылэжьэф шхэрейщ.

Мыущий ущиикIэкlэ «Iэзэщ».

Мышыуи жысIэнщи, шыугъи жысIэнщи, сыныщ1элъэдэнщи си пыlэри къыщIэзмыхыжмэ.

Набдзэ къурашэщ, яшэн хьэзырщ.

Набдзэмыжь щхьэ жьырей.

Напэ зимыIэм дзажэпкъ иlэщ.

Напэ къабзэ гу бзаджэ.

Напэкъым, Iэпэкъым. («Дахагъэкъым, IэщIагъэкъым» жыхуиlэщ).

Натlэ залэ гу залым.

НатIэ Iупэ гъэджыджэ, щхьэнтэ тыку джэгуалъэ.

НатIэкIэ жьэхэмыуауэ и фIэщ хъуркъым.

Нэм щlэхуами, щIэпхынкъым. (Цlыху гуапэм, цlыхуфIым хужаIэ).

Нэпсейм и Iэ фIоlэбэрабэ.

Нэрыбгейм благъуэр гъуэм къреху.

Нэщыпхъуэ иlыгъщ. («Уегъэжыlэщlэф» жыхуиlэщ).

Ныбжьэгъу хуэдэ мэзекIуэ, дыгъужь хуэдэ мэдзакъэ.

Ныкъуэделэр ефэмэ, делэ дыдэ мэхъу.

НысащIэ мышынэ-мыукIытэ мэлыщхьэ фIэбзам щошынэ.

Пабжьэр зыгъэхъеяр дыгъужьищэу къыфIощI.

Пашэ ящIри яхуэкIуэркъым, дакъэм дащIэри яхуекъуркъым.

Пащтыхьым и щхьэхынэщ. (Щхьэхынэ Iейм хужаIэ).

ПлIэкIэ къихьар ныбэкIэ ихьыжащ. («Къихьар ишхыжри кIуэжащ» жыхуиIэщ).

Псалъэ и тхьэкIумэ ихьэркъым.

Псалъэ уз йофыкI. (Псэлъэрейм хужаIэ).

Псалъэ щхьэкIэ жып иIэбэкъым.

Псалъэгъэху хуэмыхужь.

Псалъэ дахэ IэгунэщI.

ПсалъитI я щхьэ зэтричкъым.

ПсэжьитIыр щызэфIым зэкъуалъхьар щызэбийм къуахыж.

ПсэжьитIыр шызэфIым зэхуаIуэтар зэщыIейм хъуэныж.

ПсэукIэмыщIэ жэм псэф eукI.

Псибл Iутщ. («Бэшэчщ» жыхуиIэщ).

Псы щIыIэм тхъу трех.

Псы Iуфэм Iугъыхьи, псыр гъужынщ.

Псыдыуэм хуэдэщ. («КъыпщIоф» жыхуиIэщ. НэгъуэщIым псэум хужаIэ).

Псыкъуий мастэкIэ къетI. («ХузэфIэмыкIыну Iуэхум яужь итщ» жыхуиIэщ).

Псым удишэнщи, уримыгъафэу укъыдишыжынщ.

Псыи хэмыхьэу бдзэжьей ишхынущ.

ПсыпцIэ къамылу дожей.

Псыунэм ирикIуэну акъыл иIэкъым. («Акъылыншэ дыдэщ» жыхуиIэщ).

Пхъэдакъэжьым уепсалъэкIэ зэхищIыкIын?

Пхъэщкунэ зымыгъапкIэмрэ псы икIыгъуэмрэ мыгузавэмрэ лIы къыпхуэхъунщ.

ПцIыпхъщ.

ПщыщIэубзэ пщыщIэбзей.

ПыIэ хуабэщ. («Хуэмыхужьщ, дзыхэжьщ» жыхуиIэщ).

ПIалъэмыщIэ хьэхэбасэщ.

ПIастэгъэф-уафэлъагъуу дунейм тетщ. (ЦIыху сэбэпыншэм хужаIэ).

ПIырыпI гъэпщам хуэдэщ.

Сабыр щIэгъей.

СампIэимыхьэ.

«Си пщылIыжьыр къэкIуэжмэ, си щхьэр мафIэм къыхихыжынщ» жиIэурэ пщы щхьэхынэм мафIэм зригъэсыжащ.

Си тхъэгъуэм си гъуанэдэплъэ, си лъаджэгъуэм къысЛЪимыплъыж.

ТекIуэм ейщ. (ЛъэныкъуитIымкIи еутэкIым ауаныщIу хужаIэ).

Темыту мэлъатэ.

Теплъхьэр и хьэлъэщ.

ТопкIэ бадзэм йоуэ. («Мыхьэнэншэм Iуэхушхуэ кърегъэкI» жыхуиIэщ).

Тхылъ тхащ. («Губзыгъэщ» жыхуиIэщ).

ТхьэкIумэкIыхьыфэр и хьэлъэщ.

(3ыкIи гyгъy зезыгъэхьыну хуэмейм, Iуэхутхьэбзэ зыщIэну зэхьэлъэкIым хужаIэ).

ТхьэкIумэI увщ. (Акъыл жьажьэ зиIэм хужаIэ).

Тхьэм къызэригъэщIа цIыхущ. («Хъуэрщэрыгъэ хэлъкъым» жыхуиIэщ)

Тхьэмадэкъуапэщ.

Тхьэрыкъуэ пщэху хуэдэ. (ЦIыхубз щэныфIэ дахэм хужаIэ).

ТхьэIухудым хуэдэу дахэщ.

Уафэм хъыринэ щощIэ. («3ылъэмыIэсынум щогугъ» жыхуиIэщ).

Уэ пщIэри ещIэ, езым ищIэри щIыгъужщ.

Уэ уздэкIуэм ар къикIыжащ. («Уэр нэхърэ нэхъыбэ абы къыгуроIуэ» жыхуиIэщ).

Уэ узыхьыну псым сэри срехь.

Уэгъури чыхури гурыIуэркъым.

Уэзрэдж и лоущ. («Бзаджэщ, къыпфIэкIынукъым» жыхуиIэщ).

Уэр нэхъ паги щIыр ешэч.

Уэр нэхърэ уи гугъэр сиIащэрэт.

Уэрам гъэбжьыфIэщ. (Хьэулейуэ уэрамым дэтыр ауан ящIу жаlэ).

Уэсэпсым кхъухь трехуэ. («Мыхъун Iуэхум пылъым» хужаlэ).

Убэрей и нэ джылкъым

Убзэ зи хабзэм псалъэ и куэдщи, щхьэхынэм щхьэусыгъуэ и куэдщ.

Убыдэмэ, удахэщ, удахэмэ, ухейщ.

Уделэмэ, лажьэ мащlэ? («Уделэмэ, бэлыхь мащIэ?» жыхуиIэщ).

Удым и удыгъэр япэ ирегъэщ.

Уеплъмэ, дахэщ, зэгуэпхмэ, банэщ.

Уеплъмэ, плъыжь мэхъу.

Узыхьыну Iпсым псы пэгун хикIэнущ. (Жагъуэгъум, цIыху бзаджэм хужаIэ).

Уи бзэгупэм тесщ. («ЖыпIэнур жыуимыгъэIэу пlэпеч» жыхуиIэщ).

Уи кlэ къеIусэмэ, пыупщI жыхуаIэм хуэдэщ. («Угъусызщ» жыхуиIэщ).

Уи псалъэ тIy ищIыркъым.

УкIытэр и нэгу щIэлъщ, акъылыр и бзэгу телъщ .

УкIытэр щагуэшым дурэшым дэсащ.

Унэгуащэ щхьэхынэ напэмытхьэщIу гъунэгъум макIуэ.

УнэимыкI хьэкIэбатэщ,

Унэм щыпылщ, уэрамым щыджэдущ.

Унэм я мыгъуэр я гъуощ.

Унэрыхьэ-унэрыкIщ.

Ущытхъумэ, тхъу токI. («Щытхъу хозагъэ» жыхуиlэщ).

Фэ зытетым гу кlуэцIылъщ.

Фэкlэ щIалэрэ гукlэ лlыуэ.

Фор IупэкIэ ез. (Бзэ IэфI зыIурылъым хужаlэ).

«Фу, цIыхумэ» жеlэ. (Пагэм хужаlэ).

Фыз бзаджэ нэпсрилэщ.

Фыз бзаджэ нэпсрыгуащlэщ.

Фыз бзаджэм хьэблэр зэхуегъэплъ.

Фыз зэкIэлъымыкlуэ бэзэр кlуэрейщ.

Фыз къэкlухьрейр и унэ нэсыжмэ, щlопхъуэ.

Фыз къэкIухьрейр хъущlэ-щlатэу къокlуэж.

Фыз фэрыщl лlыгъапцlэщ.

Фызгъэгъу лlы гъум.

ФызитI ещанэщ.

(Фызхэм яхэсырей лlым ауаныщlу хужаlэ).

Фызыфl и быдзышэ гъуркъым.

Фlы зыхуэпщlэу е зыщыхъу.

ФIымыщlэ е Iуатэщ.

Хабзэмыщlэ хабзэщlэ макlуэ.

Хабзэмыщlэ щытхъухьым хьэгулывэм фо хекIэ.

Хамэlэкlэ шыпсыранэ епщIэ.

Хэмылъ хэлъыхьэ кIуэри лъэпхъуамбыщlэ хилъхьащ. («И Iыхьэ зыхэмылъым къыхихын и гугъэу кIуэри хилъхьэри къэкIуэжащ» жыхуиlэщ).

Хэмыхъуэ мыхъуратI.

Хэплъэрей хэкlыжыгъуафIэщ.

Хэт и хуэмыхуи жейнэдщ.

Хэт и хуэмыхуи шхэрейщ.

Хыр мастэпэкIэ дегъэуэх. («ЛъэмыкIынум пэщlоувэ» жыхуиIэщ).

Хышхуэ тхьэрыкъуэу щIыкIафlэщ.

Хуабэ тхьэрыкъуэфщ. («3эпкъролэл» жыхуиIэщ. Дзыхэм хужаIэ).

Хуабэ хъумэ, мэдыд, щlыlэ хъумэ, мэдий.

Хуэмыхум хуэмыхьын тралъхьэ. («Тегушхуэгъуафlэ ящl» жыхуиlэщ).

Хъыдан шу. (Щыгъын щlэкъум хужаlэ).

Хъыджэбз делэр яшати, «Си дыщыр бей хъужа хъунщ»> жиlэрт.

Хъуащlауэ къалъхуащ ар.

Хьэ гъуэгурыкlуэ блигъэкIыркъым. («Хьэщlэкlэ фlыщ» жыхуиIэщ).

Хьэ къарэ кIапэ жьэдэлъ хуэдэ. (НэкIу фlыцlэ дзэ хужьым хужаIэ).

Хьэ лъакъуэ щlэтщ.

(3дэмыкlуапхъэ куэдым къыщызыхущыхь ц1ыxy бзаджэм хужаlэ).

Хьэгъапхъэ.

Хьэдрыхэ гъуэгу тетщ. (Жьы дыдэ хъуам хужаIэ).

Хьэдрыхэ кхъэ нэзым Iутщ. («И лlэгъуэ къэсащ» жыхуиIэщ).

ХьэжыщIри сату щlынри зэдегъакlуэ.

Хьэжь вакъэжьышх.

Хьэзыр Iупэху, хуэмыху щIэращIэ.

Хьэкlэри кхъуэкlэри зэрепх. (Iуэху куэд зэпызыщэм хужаlэ)

Хьэлэболэ былым хуэщщ.

Хьэлэл и гъуэмылэ пэшхщ.

Хьэлэлыр зэрыпщlэр и хабзэщ.

ХьэпщIэу ешажьи, бгъуэтынкъым. (КъэкIухьрейм хужаIэ).

Хьэр и напэщ, кхъуэр и пащIэщ.

«Хьэр исхунщ, бжэр хуэсщIынщ, пIэр сщIыжынщи, сыгъуэлъыжынщ» жиIэурэ щхьэхынэм нэху къытещхьащ.

Хьэр мэкъум телъщи, езыми ишхыркъым, иригъэшхыркъым.

Хьэри бгъэри кIэрыщIащ.

Хьищэ я кIуэкIэ ещIэ. (Дэтхэнэ зы Iуэхуми хэзагъэ цIыху Iущым хужаIэ).

Хьыгъуэм гуащэщ, къэхьыжыгъуэм псэжьщ.

Цы зэрыхъэ лъэпэдщи, хэти хуохъу.

ЦIэм еижу зи джанэ зыгъэсыжам нэхъей.

ЦIыху акъылыншэрэ мафIэншэ жьэгурэ.

ЦIыxy мыщI IэщIыбщ.

ЦIыху нэпсейр тенджызым тогурымыкI.

ЦIыхуфI гъэпцIэгъуафIэщ. (ЦIыхуфIым псори и фIэщ мэхъу» жыхуиIэщ).

Шэми ес, шхуми ес.

ШкIащIэм ягъэдела выжь хуэдэ.

Шхэгъуэм дыгъужьщ, лэжьэгъуэм жьындущ.

Шхэгъуэм жьантIакIуэщ, зауэ кIуэгъуэм шы Iыгъщ.

ШхэнкIэ дамыжьыкъущ, екъункIэ жьындыгущ. (Мылэжьэф шхэрейм хужаIэ) .

Шхын щхьэфIэбз, шхын гъэбзэх.

Шхырыджэгу ныбаблэ, гъаблэ хъумэ, щхьэпIыж.

Шы дахэ мыжэ.

Шы кIуэрыпцIрэ лIы пцIыупсрэ.

Шы пшэр уанэщ.

Шыгъумыт хьэтырмыщIэ.

Шыдым хуэдэу ерыщщ.

Шыныбэпх шу. (Шыныбэпхыр щIэмыкъузауэ шым темысыфым, шу хуэмыхум хужаIэ).

Шыхъужь зекIуэкIэ. (Лъэбакъуэхъуу зекIуэ цIыхубзым ауаныщIу хужаIэ).

Шыщхьэмыгъазэщ.

IIlыщIэ къамылъхуам уанэ хузэщIелъхьэ.

Щапхъэри бзыпхъэри зытрaхыжа.

Щауэ къамылъхум гущэпс хуредэ.

Щэм яхэтми, къахощ.

Щехуэх и унэу мэпсэу.

Щимытым къыщрегъахъуэ.

Щхьэ къабзэ гу бзаджэ.

Щхьэ цIыкIу макъышхуэ.

Щхьэмыжь жьэ бзаджэ.

Щхьэхынэ жейнэдщ.

Щхьэхуэмыгъуэ джэд мыгъэлыгъуэ ешх.

Щхьэхуэпсалъэ щхьэхуэдахэ.

Щхьэхуэпсалъэ щхьэхуэхей.

Щхьэц бырыб зэрыбын я уасэщ.

Щхьэцпэщтэщ. (Псори щхьэжэ зыщызыщIым хужаIэ).

ЩхьэцIакIэ кIэфIей.

Щхьэщытхъу «мэтхъэж».

Щызигъуэм си гъуэмылэхьэ, щызигъуэджэм къыслъимыхьэж.

Щымыгъми гъырнэIущ.

ЩымылIами лIа пэлъытэт.

Щымысымаджэми бэджынэ и щIасэт. (ЗызыгъафIэм хужаIэ).

Щыуэгъум лъапцIэщ, щыпцIапцIэм вакъэщ.

ЩышхэкIэ IэпхъуамбипщI, щылажьэкIэ Iэпхъуамбитхущ.

ЩIакIуэр и унэщ, губгъуэр и унапIэщ.

ЩIакIуитI фIэлъщ. («НапитI иIэщ» жыхуиIэщ).

ЩIалэ фIыцIэ нэкIуфIэ, ахъшэ фIыцIэ гуфIакIэ.

ЩIалэм къижыхьмэ, лIыжьым и лъэдий мэуз.

ЩIалэм щlалэ и Iуэхущ.

ЩIалэр гъыуэрэ лIы мэхъури, лIыжьыр щэIуурэ малIэ.

ЩIэмылъу къегъавэ.

ЩIэр зозауэри жьыр зочэнджэщ.

ЩIыкIэншэм кIэрыхъыр къыкIэрыщыркъым.

ЩIым щIэлъыр елъагъу. (ЦIыху губзыгъэм хужаIэ).

ЩIыр бжьэкIэ епщри, къыпыщым тоувэ.

ЩIыр къэмыщтэу къэщтэнукъым.

ЩIытIыгу щалъхуа нэхъей. (Зыми зыри хэзымыщIыкIым, дуней тетыкIэ зымыщIэм хужаIэ).

Щlыхуэр щептым уи ныбжьэгъущ, къыщеIыпхыжым уи бийщ.

«ЯупщIащ» жаIэмэ, «яупхъуащ» жиIэурэ псым зезыгъэхьам нэхъей. (Ерыщым хужаIэ).

Яху пэтрэ зыхуейр яфlещIэ. яхуэукIыркъым яхуигъэкIыжыркъым.

Яхуэхьэгъуэкъым, яхуэгъунэкъым. (ЦIыху гурымыкъым хужаIэ).

Яхутемыхьэ яхутекIыжыркъым.

Яхутемышэ яхутешыжыркъым.

IэгунэщI пащIэ пIий.

Iэжьэгъур куэдмэ, къэрабгъэр зэуакIуэ мэхъу.

Iэмбатэ зэрымытым Iэтэ ирегъэувэ.

Iэнэ щагъэувым щохуэх, фадэ щаIэтым щохутэ.

Iэпэгуахъуэ шыпситхъу. (Зыри зыхуэмыщlэ шхэрейм хужаIэ).

Iэпэлъыр щIегъэткlу. (ЦIыху быдэм, нэпсейм хужаIэ).

Iэпхъуалъэм вы ирегъэтIысхьэ. IэщIагъэкъым, щIэныгъэкъым.

IитIкIэ Iэ зубыдым щIыбагъ псалъэ и куэдщ.

1ыхьэсыхь Iыхьэшх.

Iуэху мыщIи Iуэху щIафи иIэкъым.

Iуэхур кIэкIэ зэрехьэ.

Iупэзэв джейбыхъу .

Iупэ пIащlэ псэлъэрейщ.

Iущ и акъыл и гъуэмылэщ.

Iущым и щыуагъэ ещIэж.

БЫНУНАГЪУЭМ, БЛАГЪАГЪЭ- НЫБЖЬЭГЪУГЪЭМ, ЛЪАГЪУНЫГЪЭМ ЕПХА ПСАЛЪЭЖЬХЭР

Адэ лIэужьыншэрэ лыншэ къупщхьэрэ.

Адэ ухъухункlэ адэр зыхуэдэр пщIэркъым.

Адэ щIэинкlэ псэуа щыIэкъым.

Адэ щIэиныншэрэ къупщхьэншэ лырэ.

Адэр дэм хуэдэщи, анэр нэм хуэдэщ.

Адэр шхэкlэ къуэм зигъэнщIкъым.

Анэ бгъафэрэ хъурыфэ джэдыгурэ.

Анэ быдзышэм щlакхъуэри кхъуейри хэлъщ.

Анэ дэкlуэрэ лlы дэкlуасэрэ. («ТIуми eмыкly пылъкъым» жыхуиlэщ).

Анэ зимыlэ сабийр, адэ иIэми, ибафэщ.

Анэ зимыIэм гуlэр и махуэщ.

Анэ и гыбзэ быдз зэхуаку дэкIкъым.

Анэ иIэмэ, сабийр ибэкъым.

Анэр нэщи, адэр лъэпкъщ.

Анэгукlэ къеlэри, анэIэкlэ къитри къызитам къысхуищlащ.

Анэм быныр и зэхуэдэщ.

Анэм и быным хуищlэр фIэмащlэщ.

Анэм и Iэр ину иIэтми, хуэму тохуэ, анэнэпIэсым хуэму иIэтми, ину тохуэ.

Анэм къыуипэсыр гунэсщ.

Анэм къыуитыр Iэфlщ.

Анэм сыт щыгъуи быныр сабий къыщохъу.

Анэнэпlэсыр уэсым нэхърэ нэхъ щIыlэщ, зэзым нэхърэ нэхъ дыджщ.

Анэнэпlэсрэ гупкlэ тlысыпlэрэ.

Анэнэпlэсым хуэпщlэр фIэмащlэщ, къыпхуищIэр фlэкуэдщ.

Анэр бын гъэкIуэдщ. («Быным щысхьурэ, еубзэурэ егъэсэхъу» жыхуиlэщ).

Анэ шыпхъу анэ палъэщи, адэ къуэш адэ палъэщ.

БэлагъыкIыр зыIыгъым хьэ къарибгъу щогугъ. («ПщафIэм цlыхури хьэри щогугъ» жыхуиlэщ).

Бжэгъу закъуэ хэси, фызыфIым уигъэунэнщ.

Бзылъхугъэ зыдимыс хъулъхугъэрэ зи анэ зи мыгъусэ сабийрэ зэхуэдэщ.

Биижь благъэ хъуркъым, благъэжь бий хъуркъым.

Благъэ жыжьэ нэхърэ гъунэгъуфI.

Благъэ хъумэнрэ ху жылэ хъумэнрэ зэхуэдэщ. («ТIури хъумэгъуейщ, Iыгъыгъуейщ» жыхуиlэщ).

Благъэ Iыгъынрэ шы Iыгъынрэ зэхуэдэщ.

Благъэжьрэ дыжьыныжьрэ.

Благъэри къурэ щхьэкIэм къыпащIыкIкъым.

Быдзышэр хьэкхъуафэм иракIэкъым. («Быдзышэм нэмыс иIэн хуейщ» жыхуиlэщ).

Былым къыпщIын нэхърэ быныфI къыпщIын.

Бын зэхэдзэрэ удын зэхэдзэрэ.

Бын зимыlэ адэрэ лы зытемылъ къупщхьэрэ.

Бын зимыlэр зы гуныкъуэгъуэщи, бын куэд зиlэр гуныкъуэгъуищэщ.

Бын зимыIэр щIолIэ, зиIэр йолIалIэ.

Бын зыщIэмыхъуэр и щхьэм щIотIахъуэ.

Бын тIыуащIэ л1ы гу хэщIщ, бын щащIэ лIы фэ техщ.

Быным я мыгъуэр я гъуощ.

Быныр дыгъуэмэ, анэр мыгъуэ мэхъу.

Быныр насыпщ.

Быныр нэм и хъуахуэщ.

Бысым гуащэщIэ хьэщIэ и щIасэщ.

Бысымыр гъуазэщ, хьэщIэр гъуэзэджэщ.

Гуащэ гурымыкъ нысэ хуэлъэщ.

Гуащэм и хабзэр нысэм и бзыпхъэщ.

Гуащэр гъуммэ, шхэрейщи, нысэр кIэнтIмэ, шхын щIэлIэщ.

Гуащэжьри зэгуэр нысащIэу щытащ.

Гум фIэIэфIыр нэм фlэдахэщ.

Гъатхэ дыгъэ си нысэ типси, бжьыхьэ дыгъэ сипхъу типсэ.

Гъунэгъур гъуджэм хуэдэщ.

Гъунэгъур унэгъущ, къигъунэгъужыр гъунэгъущ.

Гъунэгъурэ гъуэншэджрэ.

ГъунэгъуфI къуэшыфI палъэщ.

Дадэм щIыгъур нанэщи, нанэм щIыгъур дадэщ.

Дэлъхум и Iыхьэр шыпхъум ехь. («Шыпхъур и дыщым къэкIуэжыху, дэлъхум и Iыхьэм щыщ ехь» жыхуиIэщ).

ДэIэбеи ет, еIэбыхи къашэ.

Делэ благъэ нэхърэ гу6зыгъэ 6ий.

Делэр 6лагъэ гъэкIуэдщ.

ДелитI зэлэгъущ, тIуанитI зэегъущ. (Зэлэгъу - зэгуэгъу).

Ди адитIыр зэмышми, ди анитIыр зэшыпхъущ.

Ди пхъэдзакIэр зырызми, ди ерыскъы зыщ.

ДывгъэтIыси ди нысэ дывгъэубыж.

Дыгъэ нэпс нэхърэ анэ бгъафэ.

Дырахьеймэ - мэгъущIэ, кърахьэхмэ - мэщIытэ.

Дыщ мэжаджэ IэфIщ.

Дыщ пIастэ IэфIщ.

Дыщэм хэс нэхърэ лIыжь зыбгъэдэс.

Джанэ нэхърэ гъуэншэдж нэхъ благъэщ.

Джэд хуэдэ, быныфIэщ.

Джэдумрэ фызымрэ унэгуащэщи, хьэмрэ лIымрэ ныбгъуащэщ.

ДзитI зыIут зы Iэщэрэ зы анэм къилъхуа зэшитIрэ.

Еблагъэ зи бэм и бын мэжалIэкъым.

Егъур гъуэтыгъуафIэщ, благъэр гъуэтыгъуейщ.

ЕтIуанэлIрэ IулIэ Iуданэрэ.

Жагъуэгъу миным къыуащIэм нэхърэ зы ныбжьэгъум къыуищIэр нэхъ гуауэщ.

Жагъуэгъуншэ умыхъукIэ, жагъуэгъум зэрыжаIи умыхъукIэ.

Жагъуэгъурэ щIасэгъурэ зимыIэ щыIэкъым.

Жагъуэл1рэ лIэныгъэрэ.

Жэм лъакъуэ шкIэ иукIрэ?

Жьы зэрымысым нэмыс илъкъым, щIэ зэрымысым насып илъкъым.

Закъуэныгъэ нэхърэ Iэл къыбдис.

Закъуэныгъэр мыгъуагъэщ.

ЗэгуакIуэ дахэщ.

ЗэгурымыIуэ бынунэм я мыгъуагъэщ.

ЗэгурыIуэр щынафэм щIегъанэри, зэrурымыIуэр выфэми щIигъанэркъым.

Зэдэшхэ IэфIщи зэдэфI унэщ.

3экъуэш псори зы анэм къилъхукъым.

3экъуэшитI зэкъуэщтыжкъым. (3экъуэщтыжкъым - щтэуэ зыр зым хыфIидзэкъым).

3экъуэшитI я зекlуэкlэ зэхуэдэщ.

3экъуэшитlрэ дзитI зыlутрэ.

3элlзэфыз я псэ зы чысэ илъщ.

3эхэкIыр губжьым къыхокI.

3эхуэдитlыр къызэдафэри зэфэгъуитIыр зэдокlуэ. (3 э д а к 1 у э - зэрашэ) .

3эхуэмыдэ зэдэкIуэкъым, зэмыфэгъу зэрышэкъым.

3эхуэфащэ зэщауэгъущ.

3эхуэщIэкIэ ныбжьэгъу зэдэфIкъым.

3эщыкъу-зэмалъх^ъэ мыщэ губжьа хуумыгъазэ.

3егъэуби, уи бын пIыж.

3и адэ лIар ибэ ныкъуэщ, зи анэ лIар ибэ хъурейщ.

3и бын гуэIущIэу зыгъасэм и нэпскlэ епшыныж.

3и гъунэгъу зи Iэпэгъум и насыпщ.

3и дзэлыфэ къыпхуэзытI псори ныбжьэгъукъым.

3и имыгъуэ хьэщlэр гуихщ.

3и нысэгъу зыубрэ зи бын щытхъурэ. («ТIури зэхуэдэу фIыкъым» жыхуиlэщ).

3и щхьэ акъыл имылъым и гъуэлъэгъу еуб.

3и щхьэ уи унэ исым и псэ уи унэ илъщ.

3и Iуэху зыфIэмыбэрэ зи бын зыфIэмыдахэрэ щыIэкъым.

3илI Iэмбатэм и фыз куэтэрамэщ. («3илI мыкIуэмытэм и фызри апхуэдэщ» жыхуиIэщ).

3ы бын зиIэми бынищэ зиlэми зэхуэдэу ялъагъу.

3ы унэ и хьэдэ зы унэ итIысэкъым.

3ы хьэщlэм зы хьэщIэ и жагъуэщи, хьэщlитlыр бысымым и жагъуэщ.

3ыпс ираш зэшыпхъущ.

И анэ гупсэщ, и адэ псэущ. («Къэзылъхуахэр узыншэщ, псэущ, насып иlэщ» жыхуиlэщ) .

И анэ еплъи ипхъу къашэ.

И къуэ фIэмылIу, илl фIэмыдахэу фыз щыlэкъым.

И напlэ щIэлъмэ щIихынукъым. («ФIы дыдэу елъагъу» жыхуиlэщ).

И нэм и джабэхъщ, и псэм къЬшатхъащ.

И нэм и нэхущ, и псэм и хъуахуэщ. («Фlы дыдэу елъагъу» жыхуиlэщ).

И уанэ трилъхьэмэ, игу ирилъхьэжащ. (Щхьэ закъуэу, бынунэ зимыlэу псэум хужаlэ).

И щхьэ закъуэ и лъакъуитIщ.

Игу къобгъэну анэкъилъJSY нэхъ бзаджэщ.

Илъагъуну и нэр къокI, илъэгъуамэ, и фэр покI.

Имылъагъумэ, щlолlэ, илъагъумэ, йолlыкI.

Имысрэ сымаджэрэ Iыхьэншэщ.

КъакIуэ псори благъэщ.

КъакIуэхэ … унэщ. («Куэд къакIэлъокlуэ» жыхуиlэщ).

Къалъхур ирегъашэ, къашэр егъэнысэ.

Къан тешэ нэхърэ къан шэж.

Къапшэр Iуэхукъым, хуэпшиин уиlэмэ.

КъэдаIуэ, си хъыджэбз, зэхэщlыкI, си нысэ.

Къэзылъхуар мэупlэри зымыпlам хуолажьэ. («Хъыджэбзыр зыщалъхуа унагъуэм йокIри здэкIуам яхуалажьэ» жыхуиIэщ).

l(ъэзышагъащIэм махуэ тIощIитIкIэ япэ зыкъыумыгъахуэ.

КъэзышагъащIэм щIакIуэщIэрэ кIуэкIэщIрэ къещтэ.

КъэкIуэныр хьэщIэм и Iуэхущ, кIуэжыныр бысымым и Iуэхущ.

Къэсшэн согъуэт, сымыгъуэтыр къыздэкIуэнщ.

Къомыхъуэжынур, къомыщэжынур уи анэрэ уи нитIрэщ.

Кърум шыр имыIэмэ, зы бзущ.

КъысщIэупщIэм сыдэкIуэкъым, сызыдэкIуэнур къыслъыхъукъым.

Къуажэ дэз Iыхьлы нэхърэ жылэ и зырыз благъэ.

Къуажэ ив нэхърэ къуажэ и благъэ.

Къуаргърэ пэт, и шырым «хужь цIыкIукIэ» йоджэ.

Къуэ бзаджэм адэм хъуэн къыхуехь, пхъу бзаджэ анэм хъуэн къыхуехь.

Къуэ бзаджэм яжьэм ухегъэс, пхъу бзаджэм урехьэ.

Къуэ закъуэрэ нэ закъуэрэ.

Къуэ зимыIэ адэр нысэлъыхъу ежьэкъым.

Къуэ пцIыупс зиIэ и анэ гуфIэ щыщIэкъым.

Къуэ уиIэмэ, нысэ уиIэщ.

Къуэм и нэр нэфми, анэм псэууэ елъагъу.

Къуэм и псэр анэм и псэфылъэщ.

Къуэм уилIынщ, лIым уипIынщ.

Къуэр напщIэщ, пхъур набдзэщ.

Къуэр унэм и пкъощ, пхъур унэм и щIэращIэщ.

Къуэрагъыр ираупсэящ. (Къэшэгъуэ, дэкIуэгъуэ чэзур зылъыса щIалэм е хъыджэбзым хужаIэ).

КъуэфI и анэ гуфIэ щигъащIэкъым.

Къуэш егъу нэхърэ ныбжьэгъуфI.

Къуэш erъy нэхърэ псэуэгъуфI.

Къуэш зимыIэм башым IэплIэ ирешэкI.

Къуэш и щIэин къуэш ехьыж.

Къуэш лей щыIэкъым.

Къуэш-шыпхъур хы къумиблым къыкъуокI.

Къуэшым я нэхъ жагъуэгъумрэ щауэгъум я нэхъ щIасэмрэ зэхуэдэщ.

Къуэшыншэ щIэупщIакIуэншэщ.

Къуэшыр зыщыбэм бэныр щыбыхъущ.

Лъагъуныгъэ зыхуэпщIым кущIэр къегъэхъей.

Лъагъуныгъэ зыщIам лъагъукIэ ищIэжкъым.

Лъагъуныгъэр дахагъэ- Iеягъэкъым.

Лъхуэпхъумрэ пхъуантэмрэ зэхуэдэщ.

ЛъхурыкIуэд лъхурыщIэхщ.

ЛIакъуэр зыщыбэм быныр щыхейщ.

ЛIы гурымыкъыр фыз гъагъщи, лIым и гъыринэр гуемыIущ.

ЛIы жьей фызгъэгъущ.

ЛIы зэрымыс унэр сабафэщ.

ЛIы и фыз трахрэ?

ЛIы хьэщIэ нэхъpэ фыз хьэщIэ.

ЛIы щепткIэ умыгъ, кърагъэкIыжмэ, гъей.

ЛIыгъуабэм быныр ирепхъыхь, фызабэм быныр къещыпыж.

ЛIым и узыншагъэр фызым и фIыгъэщ.

ЛIымрэ фызымрэ зэхуагъэувыр я хабзэщ.

ЛIырэ фызрэ мащэ тIa яку дэлъщ.

Малъхъэр хъумэ - къанщ, мыхъумэ - шыдщ.

Малъхъэрэ къанрэ.

Малъхъэрэ шыдрэ.

Малъхъэщ жыпlэу унэгъу умыщI, щlалэщ жыпlэу къебгъэшэн къыумыгъанэ

Мафlэ щIынкlэ Iэзэр унагъуэ зэгъэзэгъщ.

Махуаем бгъуэтыжыр ныбжьэгъущи, адрейхэр Iэпэгъущ.

Махуаем бгъуэтыжыр ныбжьэгъущи, уи хьэмтетыгъуэм бгъуэтыр уи шхэгъущ.

Мэлищэ нэхърэ щуlэгъэфI.

Мыгъуэм унагъуэр къыхуонэ.

Мыгъуэр зи махуэр анэрщ.

Мыгъуэр зи мыгъуар анэрщ.

Нанэм щlыгъур дадэщ.

Насыпыр фызым къыдокlуэ.

Нэгум щIэтыр нэм хуэдэщ.

Нэм псэр и фыгъуэгъущ.

Нэм псэр зыщlешэ, гум гур къреджэ.

Нэм пэжыжьэми гум пэблагъэщ.

Нэм щIэтыр псэм хуэдэщ.

Нэр ээмыплъмэ, гур зэщоплъ.

Нэр зэщыплъмэ, гур зэщоу.

Нэхъыжь зэрымыс унагъуэм гъы макъ щыкуэдщ.

Нэхъыщlэ нэхъ щlасэщ.

«Нэчыхьым сигу щыкIащ» жи1ащ куэдрэ яшэурэ кърагъэкlыжа пасэрей пхъужьым.

Ныбжьэгъум занщIэу къыбжиIэнщ, бийм уи щIыбкlэ щигъэlунщ.

Ныбжьэгъум ягъэпуда лIыр фызыфIым къыдехыж.

Ныбжьэгъур бгъэунэхунумэ, хуитыныгъэ ет.

Ныбжьэгъур уи нэгу къыщIоплъэ, жагъуэгъур уи лъакъуэ йоплъых.

Ныбжьэгъур щагъэунэхур махуейщ.

Ныбжьэгъужьрэ дыжьыныжь пщэжарэ.

Ныбжьэгъуншэр зеиншэ пэлъытэщ.

Ныбжьэгъу1ыр гъэт1ылъыгъэф1щ.

НыбжьыреилI щыIэкъыми ныбжьырей дыщ щыIэщ.

Нысэ унэгъу тlуанэгъуейщ.

Нысэ Iейм унафэр унэм ирех.

Нысэгъукъуэ нэхърэ тlуанэ къуибгъу.

Нысэм зэхихыу уи пхъум еущие.

Нысэм уеубзэмэ, данэ Iубзэ къыуитынщ.

Нысэр фlыщ, жыпlэу цIэ фIумыщ, и цlэр езым зыфlищыжынщ.

Псэм фlэlэфIыр нэм фlэдахэщ. Псэр ЗЭХ'ЫУапсэр дахэщ.

Псым икI пэтрэ я кlэ зэнтlэlуащ. («Iыхьлыгъэ зэхуаIэкъым» жыхуиlэщ).

Псым щхьэтепlэ имыIэмэ, къабзэ хъуркъым.

ПфIэмащlэр хьэщlэ Iусщ. («Шхыным ущысхьмэ, хьэщlэ шхын мэхъу» жыхуиlэщ).

Пхъур дыщасэ къыщыкlуэжкlэ, мывэ хъурейм зегъэпщкIу.

Пхъур зэрыбгъасэщ, нысэр зэресащ.

Пхъур хамэ бынщ.

Пхъурылъхур пкIэм думыгъэплъей. («Куэдрэ пумыгъаплъэу Iэнэ къыхуэщтэ» жыхуиlэщ).

Пхъурылъхур къихьэмэ, псатхьэр магъ.

Пхъурылъхурэ къанрэ зэхуэдэщ.

Пцlырыпыхьэ щIэинхьыж.

Пщащэ дахэ лlыгъапцlэщ.

Пщащэр дэгъуэмэ, гъунэгъур и фызщIэгъущ. (И фызщIэгъущ - «фызу ешэ» жыхуиIэщ).

Пщащэр унэгуащэмэ, кхъуей хьэбыкъуэ ешх.

Пщащэр щалъхуа унэм я хьэщIэщ.

ПIэщхъагъей уиIэу хьэдагъэ умыкIуэ.

Сабий зэрымысым насып илъкъым.

Сабий зимыIэм имыIэIауэ къыщохъу.

Сабий щIэхъуэпсым гущэпс ед.

Сабийр зыгъашхэр и анэщ.

Сабийм и кIэтIийр бжыхьыпэм пылъми, мэджэгу.

Сабийм и унафэр пащтыхьым и унафэм нэхърэ нэхъ тк1ийщ.

Сабийм адэ имыIэжмэ, зеиншэкъым, анэ имыIэмэ зеиншэщ,

Сэ нэхъыфI умыгъуэтмэ, сыкъэшэж.

Си анэм зэрыжиIэу симыщIу, си фыз зэрыжиIэ Тхьэм сищI. (Еплъ таурыхъым).

Си хьэщIэ нэхърэ си щIалэ.

Сыкъамыдэми, срадахэщ.

Уэ пхуэдэ сещэмэ, щэ иризгъэкъунщ.

Удэхуэха нэужь, бгъуэтыжыр ныбжьэгъущ.

УзэлъэIу къэгъани, къолъэIу къашэ.

Узэрымылъагъуу IэфI щыIэкъым.

Узейм уигъэкъакъэмэ, хамэм къакъэ къыуатынщ.

Узижагъуэм пIэщхьагъей иуIэ.

Узыгъэблагъэ гъэблэгъэжи, узыгъэбий гъэбииж.

УзыукIыр уи бийщи, ущIэзылъхьэжыр уи къуэшщ.

Узыхэфыжыну псым хьэ хыумыукIэ, иумыгъэкIыжыну фызым дзы хуумыус.

Уи адэр фIамэ, уэ уи щытхъукъым, къуэфI упIамэ, къыпщытхъунщ.

Уи анэ и Iэ илъым еплъи, уэ уи Iэ илъым едзакъэ.

Уи анэ зэрымысым дыщасэ умыкlуэ.

Уи анэ зэрымысым зыщыгъэпсэхуи, къикIыж.

Уи анэ къимылъхуар уи дэлъхукъым, уи дэлъху къимышари уи нысэкъым.

Уи анэ къимылъхуар yи къуэшкъым, уи къуэшtым имышар уи нысэкъым.

Уи анэрэ уи нитIрэ.

Уи благъэ и унащхьэ плъагъуу ублэмыкI.

Уи благъэ къыуитым и дзэ удэмыплъыж.

Уи благъэ уемыпэгэкI - уи бийм благъэ хуэхъунщ.

Уи благъэжь къыбдищIэ щэхукIэ уи благъэщIэ дзыхь хуумыщI.

Уи бынрэ уи благъэрэ умыбж.

Уи гъунэгъу и фэ къыптоуэ.

Уи гъунэгъу умыуб, уи благъэщIи ущымытхъу.

Уи гъунэгъум къыпхуимыщlэр жыжьэм къыпхуищIэнкъым.

Уи гъунэгъур уи гъуапэщ.

Уи гъунэгъур уи къуэшщи, къигунэгъур уи гъунэгъущ.

Уи гъунэгъур ун Iэнэгъумэ, уехъулIащ.

Уи гъунэгъур уи Iэпэгъумэ, уехъулIащ.

Уи къуэ уемыубзэ, уи бзи уемыгуауэ. (Уи бзи - уи бзылъхугъуи).

Уи къуэрэ уи нысэрэ къахуэбублэр къалэнщ.

Уи кIуэдыр си кlуэдщ, уи къанэр си къанэщ

Уи напIэ гъалIи, лIы зэгъэгъуэт, унэкур бгъуэтмэ, уи джатэ 1ых.

Уи насып зыхэлъым дыщэхъ тепхъуауэ уолъагъу.

Уи ныбэ къикlыр уи бынщи, уи лъэуей къелъэри уи джэдщ.

Уи нысэ уи гу ебгъамэ, уи пхъу ешхыдэ.

Уи псэлъыхъу уилъагъуну eмыкly хэлъкъым.

Уи тlыуанэ умыуб, уи бын ущымытхъу.

Уи фыз къыхуэбублэ и хабзэщ.

Уи фыз лlамэ, уи щlэлъэныкъуэр гуэхуащ.

Уи фызрэ уи Iэщэрэкlэ хэти дзыхь хуумыщl.

Уи фызыр бзаджэмэ, хьэдагъэ умыкlуэ - махуэ къэси уи хьэдагъэщ.

Уи фызыр фlымэ, той умыкlуэж - махуэ къэси уи тойщ. (Т ой - ешхэ-ефэ, джэгу).

Уи хьэщlэри гъафlэ, къуэшри фlыуэ лъагъу.

Уи щхьэ зэрыкI нэхърэ уи кlэ зэрылъ.

Уи щlалэ зэрыбгъасэщ, уилl зэресащ.

Уи пхъу жеlи, ун нысэ еlуэкl.

Уи пхъу зэрысрэ уи нысэ и дыщрэ.

УкъэзыукIрэ укъизыгъэкlыжрэ.

Унэгъащlэ гужьеигъуафlэщ.

Унэгъащlэ хьэщlэхуэфlщ.

Унагъуэ зиIэм унагъуэ и пlалъэ ещlэ.

Унагъуэ умыхъуу къуажэ ухъункъым.

Унагъуэм гъуанибл иlэщ.

Унагъуэм лъакъуибгъу щlэтщ.

Унэ зэхэмыбзым си нэрыбз хэкlуадэщ.

Унэ зимыlэм унагъуэ иlэкъым.

Унэ кlуэцlым нэмыс ущимыlэмэ, унэ щlыбым ущиlэххэнкъым.

Унэ пхашэ тешэбэщlщ.

Унэ фlейм лlыр егъэжь.

Унэрыс зы бий нэхърэ унэщlыб биищэ.

Унэжьрэ пхъэжь мафlэрэ. (У н э ж ь - унагъуэжь).

Унэкъуэщ хьэщlэ гъэфlэгъуейщ.

Унэмыхъу хьэбахъуэщ.

Унэнум я хьэ удз ехъури, унэхъунум я нысэ мэдыгъуэ.

Унэр зейр жьантlакlуэщ.

Унэр зыгъэунэри благъэр зыгъэблагъэри фызщ

Унэр игущ, жьэгур и псэщ.

Унэр щlабгъэр губгъэныр илъын щхьэкlэщ.

Ущылъхуэрэ ущылlэрэ.

Фадэр куэдрэ щытмэ, мэжабзэ, хъыджэбзыр куэдрэ дэсмэ, мэутхъуэ.

Фыз бзаджэ зиlэм и унэ умыкlуэ.

Фыз бзаджэ лlыгъэжьщ. («Лlыр щlэх жьы ещ1» жыхуиlэщ).

Фыз бзаджэ хьэщlэмыгъашхэщ.

Фыз бий нэхърэ жылэ бий.

Фыз быдэ илl хьэлэлщ.

Фыз дахэ тхьэмахуэ фызщи, фызыфl ныбжьрей фызщ.

Фыз жьейм лlыр щlэх жьы дохъу.

Фыз закъуэм дэмыlэпыкъу лlыр лlыфlкъым.

Фыз зимыlэ щlалэрэ шхуэ зыпщlэхэмылъ шырэ.

Фыз мылъхуэ дахэщ.

Фыз улъыхъумэ, благъи дэлъыхъуэ.

Фыз хуэмыху зиlэр насыпыншэщ .

Фыз хьэдэ лlыгъапцlэщ. («Фыз хуэмыхур лIым еубзэурэ къегъапцlэ» жыхуиlэщ) .

Фыз щэ щIыгъуэщ. («Фызыр куэдрэ гъэсэн хуейщ» жыхуиIэщ).

Фызабэм и бын епIыжри, лIыгъуабэм и бын хуэпIыжкъым.

Фызабэр бын щхьэтепхэщ.

Фызым еуэр лIы мыхъущи, хъуэр зымыдэр лIы делэщ.

Фызым игъэпуда лIыр зыми къыдихыжынкъым, ныбжьэгъум игъэпуда лIыр фызым къыдихыжынщ.

Фызым и фIыр лIы гъатхъэщ.

Фызым насып къыдокIуэ.

Фызыр жьы хъумэ, фIы мэхъуж.

Фызыр тIэушхэ-щэшхэщи, лIыр зэ шхэгъуэ закъуэщ.

Фызыр щIагъуэмэ, унагъуэм къеIуатэ.

ФызыфI быдзышэ налъэ щыщIэкъым.

ФызыфI гъэтIылъыгъэншэ хъуркъым.

ФызыфI зиIэ и гуауэ шэчыгъуафIэщ.

ФызыфI зиIэм хъуэхъу и унэ илъщ.

ФызыфI и хьэку ятIэ хьэзырщ.

ФlызыфI и Iэнэ зэтетщ.

ФызыфI илI гъуэмылэншэ хъуркъым.

ФызыфI илI нэкIущхьэплъщ.

ФызыфI илI цIэрыIуэщ.

ФызыфIым лIы Iейр добжьыфIэри, фыз Iейм лIыфIыр добжьыгуэ.

ФызыфIыр унэщи, фыз Iейр щIыунэщ.

ФIылъагъуныгъэр къупщхьэ зауэм хуэдэщ.

ФIыуэ зэрылъагъуитIыр зы фэ джанэм зэдохуэ.

ФIыуэ узэрылъагъумэ, бгъэныщхьэ унэри жэнэтщ.

ФIыуэ укъэзылъагъум уи дагъуэр уегъэлъагъуж, жагъуэу укъэзылъагъум уи нэ щIыбагъкIэ еIуэтэж.

ФIыуэ плъагъум зыкъебгъэщIэнумэ, и цIэр куэдрэ жыIэ.

ФIыуэ слъагъум хуэзмыщIэнур сремыIэ.

Хамэ щIалэ бгъэуджмэ, и анэ къеджэмэ, кIуэжынщ.

Хамэм ухуэмыубэ, быным ухуэмыдзыхэ.

Хэгъэрей хуэмыхум хьэ къыуегъэдзакъэ.

Хэгъэрей бзаджэ дэкIуатэ кIыхьщ.

Хэгъэрей бзаджэ шу ужьщ.

ХэгъэреифI лъыхъуи былымлъыхъуэ кIуэ.

Хъыджэбз къапшэмэ, уэ зэрыбгъасэщи, пхъужь къапшэмэ, зэресагъэххэщ.

Хъыджэбз унэгуащэмэ, тхьэмбылыкъу ешу.

Хъыджэбз хъумэнрэ ху жылэ хъумэнрэ.

Хъуэн зимыIэр и дыщ кIуэжри хъуэн къихьщ.

Хьэ мыбанэ унэ гъэунэхъущ.

Хьэ пэтрэ и шырыр дзапэкIэ зэрехьэ.

Хьэ хей умыукI, фыз хей иумыгъэкIыж.

Хьэдрыхэ кIуэрэ зи дыщ кIуэжрэ хэт иубыда?

Хьэлыгъур куэдрэ илъмэ, мажьэ, фызыр жьы хъумэ, фIы мэхъу. (Х ь элы г ъ у - щIакхъуэ).

ХьэкIуфхэр зофийри, зэфэгъухэр зэкIуомщ (Х ь э к 1 у ф - адыгэхэм ящыщ зы лъэпкъыу хы ФIыцIэ Iуфэм Iусащ. 3 э к 1 у о м - урыс псалъэ к у м жыхуаIэм къытекIагъэнущ, «зэблагъэщ» жыхуиIэщ).

Хьэмэшыпхэ благъэщ. («БлагъагъкIэ къызэрыгухьэ щыIэкъым» жыхуиIэщ).

Хьэндыркъуакъуэр зи анэми «Си анэр гуащэщ» же1э.

ХьэщIэ жагъуэ псы кIэщIакIэ.

ХьэщIэ здэщыIэм хэгъэрей щыIэщ.

ХьэщIэ зи жагъуэм лыхуэ хуегъажьэ.

Хьэщlэ къакlуэ щыlэ щхьэкlэ, хьэщlэ гъэкlуэж щыlэкъым.

Хьэщlэ къакlуэмэ, хэгъэрейр мэгуфlэ.

Хьэщlэ хьэщIэтепсыхэ и жагъуэщ.

ХьэщIэм и ерыскъыр къыдокlуэ.

ХьэщIэмыгъашхэ цlэрыlуэщ.

Хьэщlэр бысымым и гъэрщ.

ХьэщIэр жэщищ исмэ, быным ящыщ мэхъуж.

Хьэщlэр куэдрэ щысмэ, бысымыр йозэш.

Хьэщlэр нэщхъеймэ, бысымым и ягъэщ.

Хьэщlэр хущхьэрей хъумэ, гъашхи гъэгъуэлъыж.

Хьэщlэр хьэзыр щхьэкlэ, бысымыр хьэзыр?

Хьэщlэр шхэмэ, бжэм йоплъ.

ХьэщIэфI и бысымыбжэ зэIухащ.

Цlыхубз зыщIэмыс унэр сабафэщ.

ЦlыхуфI и Iэнэ хьэзырщ.

Шыгъу пут зэдумышхыу узэрыщIэркъым.

Шыпхъум и гур дэлъхумкlэ гъэзащ.

Шыпхъуншэ нэхърэ шыпхъу нэф.

Шыпхъуншэрэ хьэдагъэншэрэ.

Щхьэгъусэр насып зэхэгъэкlыпlэщ.

Щхьэж и ныбжьэгъу и гъуджэ-мажьэщ.

Щхьэж и фэгъу и гуэгъущ.

Щхьэж хуэфащэ и щауэгъущ.

ЩхьэзыфlэфI щхьэзыфlэфI къелъхуж.

Щыпэлlыр щыпэнэхущи, етlуанэлlыр Iулlэ Iуданэщ.

Щlалэ гурэпкlырэ нэхърэ лlыжь гупсэхуфI.

Щlалэр унэ псоми я малъхъэщи, хъыджэбзыр унэ псоми я нысэщ.

Щlэщыгъуэр икlри, зэрыукlыр къихьащ.

Я выр уэдрэ я хьэр пшэрмэ, унагъуэщ.

Я нэхъыжь и унафэ я хъыджэбз екъутэ. (Хабзэ зэрымылъ унагъуэм хужаlэ).

Я ныху зэпхащ. («Я щэхуи я нахуи зэрощlэ» жыхуиlэщ).

Я псэ зы чысэм илъщ. (Фlыуэ зэрылъагъуитIым хужаlэ).

Я щlалэ щlыбыцэ, я кхъуей цы защlэ.

Ял зэхэбгъавэми, я лэпс зэхыхьэнукъым. («3эIыхьлы пхуэщIынкъым» жыхуиlэщ).

Ямыгъэпхъу пхъукlэ ищIэркъым.

Ямылъэгъуа бланэ къаукIкъым, ирамыгъэкIыжыфыну фызым дзы фlащкъым.

Япэ къапшэр уи фызщ, етlуанэу къапшэр уи къанщ.

Яубыр бысым щlы.

Яхь зэхэпхмэ, уи пхъу уфlощI.

Iэр бутхыпщIкlэ, Iэбжьанэр пыхурэ?

Iэтащхьэ илъагъуауэ, хъыджэбзыр мэгуфlэ.

Iыхьлы делэ напэтехщ.

Iуданэ кlапэр кlэщlщ жыпlэу хыфlумыдзэ, пщыкъуэр щlалэщ жыпlэу думыдзых.

1УЭХУГЪУЭ ЗЭМЫЛ1ЭУЖЪЫГЪУЭХЭМ ТЕПСЭЛЪЫХЬ ПСАЛЪЭЖЬХЭР

Абы нэхъ лажьэ акъужьым къимыхьк1э. («Ар 1уэхукъым», - жыхуи1эщ).

Адакъащ1эрэ хущ1э паст1эрэ.

Адыгэ хабзэр адэ щ1эиныжьщ.

«Адыгэ вакъэ лъэныкъуэкъуэу схуэшхэкъым, шхэуэ уэрэд схужи1экъым», - жи1ащ шейт1аным.

Ажалым «сынок1уэ» жи1эркъым.

Ажалыр зэмып1эщ1эк1ым къэмысын ф1ощ1.

Ажалыр ныбжьэгъукъым, къыпхуеймэ, къоупщ1эркъым.

«Ажэр зыдыгъуам ажафэ техыгъуэм сыкъищ1энщ», - жи1ащ зи ажэ ядыгъуам.

Ажэр мэлым я пашэщ.

Алащэм уеуэмэ, мэлъэхъу, мылъэхъухэр шыдщ.

Алыхьым къыптрилъхьэмэ, фошыгъу шей уефэнщ.

Алъпым дыгъужь хуэлъэщ.

Алъпыр къалъ-гъулък1э ягъашхэ (Къалъ – удз лъэпкъщ).

Анэ зи1э нэхърэ 1э зыпыт.

Апэсищк1э къызощэху, сом ныкъуэмк1э сощэж – фейдэр здэк1уэр къэщ1эж!

Апхуэди мэхъу, шкlэхъужьи малlэ.

Аргъуей мыдзакъэ щыIэкъым.

Аргъуейм и куэпкъ щыхахым: «3ыхэпхми еплъ, хэпхми еплъ»,- жиlащ.

Аслъэныр мэзым ехъумэ, езыми мэзыр ехъумэ.

Ахъмэт и фо изщ, улъэмыIэсмэ, сыт и сэбэп? (Еплъ таурыхъым).

Ахъшэ умыlыгъыу бэзэрым укlуэри, джыдэ умыlыгъыу мэзым укlуэри зэхуэдэщ.

Ахъшэ уиIэмэ, бохъшэ бгъуэтынщ.

Ахъшэр бзум хуэдэщ, къыбжьэхолъатэ, Iолъэтыкlыж.

Ахъшэр къыздикlам мэкlуэж.

Ахъшэр зэрыпlэщIэкIыным пылъщ.

Ахъшэр псым хуэдэщ.

Ахъшэр убыдыгъуейщ.

Ахъшэр уи жып илъу Iэфlу уигъэжейркъым.

Бабыщ псым итхьэлэкъым, мэлыхъуэ хьэм ишхкъым.

Бадзэ и дзапэ узылъэщ.

Бажэм дыгъужьибгъу къегъапцlэ.

Бажэм и фэр и бийщ.

Бажэм и хьилагъэр япэ итщ.

Бажэм я нэхъ Iущыр и гъуэм щаубыд.

Бажэр зытраукlэр и фэщ.

Бажэр ныбажэ хъумэ, дыгъэмыхъуэ мэлъыхъуэ.

Бажэр ущу ежьэмэ, мэщакlуэ.

Балий хадэ уиIэмэ, бжэндэхъур зищlысыр пщIэнщ.

Банэм и щlыб ухъу. («Тпэlэщlэ ухъу» жыхуиlэщ).

Бацэ япхъ, цы япхъэх. («3аужьыж» жыхуиlэщ).

БэмпIэгъуэ лъхуэри зэгуэудыгъуэ къилъхуащ. (Зы зэгуэпыгъуэм нэхъ зэгуэпыгъуэж къытехъуэмэ, жаIэ).

Бгым джэдыкIэкlэ еуэ.

Бгым натIэкlэ еуэ. (Мы псалъитIми къарыкIыр зыщ: «Зыри пхуэщIэнукъым» жыхуиIэщ).

Бгыр щIым и Iунэщ.

Бгъэ быдз нэхърэ Iy быдз.

Бгъэтхъуэнумэ - тхъуэ лъэпкъ, бгъэжэнумэ - гъуэ лъэпкъ. (Зи гугъу ищlыр шыщ).

Бгъурыкъузэ нэхърэ екъузэх. (Б г ъ у р ы к ъ уз э - шыныбэпх; е к ъ уз э х - лъэрыгъ. «Лъакъуэр лъэрыгъым имылъмэ, шыныбэпхым къыпхуищIэн щыIэкъым» жыхуиlэщ).

Бдзэжьейр псы къудейкIэ ирикъутэмэ, бдзэкъунтх фIэхуэнтэкъым.

Бжэмышх нэщI жьэм хуахьыркъым.

Бжэн и дзэ Iухурэ? («ЩымыIэ бгъуэтын» жыхуиlэщ).

Бжэн къуийр бжьакъуэ лъыхъуэ ежьэри и тхьэкIумэ хилъхьащ.

Бжэн къуийр псым хэплъэмэ, «сыщIалэщ» жеIэ.

Бжэн лъакъуэ къурыкъу и телъхьэщ.

Бжэн мылIэн бэрэжьей хуэщщ.

Бжэнми жьакIэ тетщ. («Акъыл имыIэмэ, ныбжьым сыт и пэрмэн» жыхуиIэщ).

Бжэныжь зи лIэжыгъуэм прамыжыщхьэ здехьыж.

Бжэным и кIапэр и кIуэцIым илъщ.

Бжэныр ефэри, дыгъужьым езэуэну кlуащ.

БжьакъуитI щхьэкIэ хъун бэгъуам хокIыж. («Акъылыншэщ, былымым хуэдэщ» жыхуиIэщ)

Бжьахъуэм и фор зэбграхти, езыми зы фо IэмыщIэ къыхихыжащ.

Бжьэ матэ зи куэдым и жьантIэ дегъэувэ.

Бжьэ уиIэмэ, щунэфыр зищlысыр пщIэнщ. (Щ у н э ф - бжьэ зышх бзущ).

Бжьэм фо здэщыIэр ещIэ.

Бжьэр уэмэ, мэлIэж.

Бжьэхуцым мафIэ пхухэгъэпщкIуэнкъым.

Бжьэцым къуацэкIэ хэуащ. («Iуэхур зэIигъэхьащ» жыхуиIэщ).

Бжьыныхур хущхъуэщ, бжьыныщхьэр щхъухьщ.

Бжьыхьэ бадзэ дзэкъэрейщ.

Бжьыхьэ жэщ щэрэ минщ. («Куэдрэ зызэрехъуэкI» жыхуиIэщ).

Бжьыхьэ жэщым вырэ шырэ йокIуадэ. (ЗэрыкIыхьым щхьэкIэ жаIэ).

Бжьыхьэ мафIэр гуапэщ.

Бзаджэм лъакъуэ куэд щIэтщ.

Бзаджэм фlыр доунэхъу.

Бзэгум цIыхур зэрегъэукI.

Бзэгур гу и тэрмэшщ.

Бзэгур шэм нэхърэ нэхъ жэрщ.

Бзэр зэзым нэхърэ нэхъ дыджщ, фом нэхърэ нэхъ IэфIщ, джатэм нэхърэ нэхъ жанщ.

Бзу лъакъуэ къупщхьэ хахкъым.

Бзум я мыфэгъум си мэш ешх.

Бзур зышхынум Iуоджагуэ.

Бийм и пIалъэр ущыIущIэщ.

Бланэм и лъагъуи и убыди зы хъукъым.

Бланэр жэр щхьэкIэ зэраукIыр шыщ.

Блэ зэуар аркъэным щощтэ.

Блэр зытраукIэр и шэрэзщ.

Блэр и щхъухь ихьыжкъым.

Блэр уеуэху мэбэг.

Ботэщейм Дол унафэ ирагъэщIри езым я гу eIy ящIэж.

Быдзышэ хъунщ жызори сошх жызыIам нэхъей.

Былым къыпэкlу нэхърэ насып къыпэкIу.

Былымым зейр и ажалщ.

Былымым и нэр шхыным ирещI.

Былымыр жьы зэрыхъур и фэщ.

Былымыр зейм емыщхьмэ, хьэрэмщ.

Бырулым шибл я кIэн хэлъщ.

Бакъэжьылъэ шынэкъым.

Вы хьэху къуозымытынум вы щэгъу ухегъэн.

Вы хъунур шкlэ щIыкIэ уощIэ.

Быгъуэжьыр къуэрашэщ, гур зезышэр гурыгъщ, ныбэр зымыгъагъыр хьэлущ.

Бым и бжьакъуэ и хьэлъэкъым.

Бым лъэмыlэсыр гуфэм йоуэ.

Бым худэмышыр и вейщ.

Быр гъуахъуэри хъуным хидзащ. (Тхъэгъуэ хэхуам :хужа Iэ) .

Гу нэхъ жэр щыIэкъым.

Гуэным имылъмэ, Iэнэми телъкъым.

Гуэныхь гулъэ зезышэм гуэныхь фэнжей худрадзей.

Гуэрэфыр гухэлъэфщи, фэрэкIыр гуимыкIыжщ.

Гуэрэфыр узыгъуибл поув.

ГуэшакIуэ Iыхьэншэщ.

Губзыгъэм и гуIэгъуэр делэм и гуфIэгъуэщ.

Гугъуехь зымылъэгъуам гъуэгуанэ хуэшэчкъым.

Гугъуехь зымышэчар лIым хабжэркъым.

ГyeмыIy хъыбарыр щIэх зэлъащIыс.

Гужь зиIэр вакъэжькIэ мауэ.

Гум дэбгъафэр фэм къеlуатэ.

Гум емыкlур нэми екlукъым.

Гум илъыр жьэм жеIэ.

Гум илъыр нэгум къыуегъащlэ.

Гум къэмыкI лажьэ къыпщыщIкъым.

Гум хэщIмэ, пащIэм хоз.

Гур жьы хъукъым.

Гур зэрыгъум дыгъур ирокlуэ.

Гур зэрыкlуэдыкlыр и шэрхъщ.

Гур зезышэр гурыгъщ.

Гур здэкlуэм кlуэфыр лlыфlщ.

Гур здэщыIэм нэр мэlэбэ.

Гур уфэрэкIмэ, щlалэм и ягъэщ.

ГушыIэр Тхьэм и щlасэщ.

ГуIэ и Iэпэ йодзэкъэж.

Гъатхэ бацэри бжьыхьэ цыжьри тегъуауэ пхуэщ ухъу.

Гъэрихым щауэр мэшэс.

Гъэшыр зыщыбэм цIыхур щыбейщ.

Гъуабжэ псори мыщэкъым, лыд псори дыщэкъым.

Гъуэгy напщIэ сабэм мэкъу щеуэкъым, ер зэуа жыгым пщIащэ къыпыкIэкъым.

Гъурым цIынэри дос.

Гъусэ пэплъэрэ пIалъэтесымрэ шэчыгъуейщ. (П 1 а л ъ э т е с - пIалъэм упэплъэу ущысын).

Гъусэ мыхъурэ Iэщэ мыхъурэ. («ТIури зэхуэдэщ» жыхуиIэщ).

Дауэ сщIыми дауэ хъун, дауэ хъуми дауэ сщIын?

ДаущыфIыр щылъу даущ бзаджэр мэIу.

Дахагъэм гyp егъэгушхуэ.

Дахэ псори дахэкъым.

Дахэм еплъыр нэщхъыфIэщ, шыфIым тесыр хуэбгъакъэщ.

Дахэм и напэ пIастэ ирагъэпщIыркъым.

(Дахагъэ къудейр мащIэщ, фIыгъэ хэлъын жыхуиIэщ).

«Дахэр лыращ» жиIащ хьэфизым.

ДаIуэ шхиипэ тоувэ. («ДаIуэм насып къохъулIэ» жыхуиIэщ).

Дэгум жиIэн егъуэт, нэфым игъуэтыр екъуз.

Дэгум псори дэгу фIощI.

Дэгум щхьэкIэ гъуор лейуэ джэркъым.

ДэIуакIуэ укIуэмэ, шхиикIэ мыгъуэ.

Делэ бзаджэ нэхърэ делэ дыдэ.

Делэм куэд ищIэ къыфIощIыж.

Делэр гугъэурэ жьы мэхъу.

Делэр жылэу ясэркъым.

«Ди жэмыр зышха дыгъужьым кхъуэлым хуэдэу сигу щыкIащ» жызыIам нэхъей.

Ди зы мэл хэтщ, дэри зэ дывгъэфий. («Дэри ди Iуэху хэлъщ» жыхуиIэщ).

«Ди фэр бэзэрым щызэхуэзэжынщ»,- жиIащ бажэм. (Еплъ таурыхъым).

Дол и къуэрдэ йодыгъуэж.

(К ъ у э р д э - тыкуэн хьэпшып цIыкIуфэкIу).

Дунейр зыгъэнэхур зы дыгъэщ.

Дунейр и тхъэгъуэми, губзыгъэр гукъеуэншэ хъуркъым.

Дыгъэ лъакъуэ къыпхуэубыдын?

Дыгъэр зытемыпсэр щыIэжкъым.

Дыгъу цIыкlукlэ къемыжьэ дыгъушхуэ хъуркъым.

ДыгъужьитI зы гъуэ изагъэкъым.

ДыгъужьитI я щIыб зэхуагъазэкъым.

Дыгъужьым зэ пхъуэгъуэкIэ зигъэнщIрэ?

Дыгъужьым и дзэр шымэ, псафэ макIуэ.

Дыгъужьым ишхыр и фэкIэ епшыныж.

Дыгъужьым ишхари имышхари тохуэ.

Дыгъужьым лы игъуэтмэ, псы игъуэтыркъым.

Дыгъужьым мэл щихькIэ зыфIихьым хуеплъэкIыжкъым.

Дыгъужьым мэл щихькIэ, и нэпкъыжьэ еплъкъым.

Дыгъужьыр жьы хъумэ, хьэм я джэгуалъэщ.

Дыгьужьыp зэдзакъэр и Iыхьэщ.

Дыгъужьыр зыщ~зеуалэм мэлым зыщагъэпсэхукъым.

Дыгъужьыр къепхуэкIыурэ мэл кIапэр пеуд.

Дыгъум пабжьэр и дэIэпыкъуэгъущ.

Дыгъум щlыгъур и дыгъуэгъущ.

Дыгъуэри дыгъужьри къаущэкIу.

Дыгъурыгъуур мэжэщIалIэмэ, и шырыр ешхыж.

Дыщэ къэзыгъуэт кIэншыгъулъэ иредзэ.

Дыщэр куэншыбым хэлъкIи лъийркъым.

Дыщэр къыщыщIахми щылъапIэщ.

Дыщэр уэсу къесмэ, уасэ иIэнтэкъым.

Джалэри къотэджыж.

Джалэу и Iупэ зэгуэудами ерейщ.

Джалэрей и натlэ быдэ мэхъу.

Джатэр ижмэ, щабэщ.

Джэгу пэтрэ нэ иращI.

Джэгум пагуэ къокI.

Джэгум хэту зэшам нэхъей.

Джэгум хэту «Си гъуэншэджыр къызэтыж» жызыlам нэхъей.

Джэд жыпIэми, зы джэдыкlэщ.

Джэд лъакъуэрэ хьэ лъакъуэрэ зубыда щыIэкъым.

Джэд мыкlэцI пшэрщ.

Джэд пшэр къэбубыдынумэ, адакъэм бгъурысым епхъуэ.

Джэдгын зи жагъуэм и пащIэ щIыIу къытокIэ.

Джэджьейм джэдыр егъэсэж.

Джэдрэ пэт щыфlагъэжкlэ мэлъэпlастхъэ.

Джэду гъунэгъурыпщщ. (3и унэ гъунэгъуу нэгъуэщI щlыпlэ жэщ щыIэм ауаныщIу хужаIэ).

Джэдум и щхьэр зэрыкIым ипкъри йокI.

Джэдум хуэмыгъэпщкIур и вейщ.

Джэдур лым лъэмыIэсмэ «мэ щоу» жеIэр.

Джэдур дзажэм лъэмыIэсмэ, «бэрэзджщ» жеIэ. (Чыристан динымкIэ лы щамышх махуэм бэрэзджкIэ

еджэу щытащ).

Джэдур дзыгъуэкlэ лIыхъужьщ.

ДжэдыкIэ къэзыдыгъум джэди къидыгъунщ.

ДжэдыкIэ пэтрэ фэ тIуащIэ иIэщ.

ДжэдылIэм зыдахьа бабыщ.

Джэдым фэнд кlэрыщIащ. (3эрышхэрейм щхьэкIэ жаlэ).

Джэдыр псы щефэкlэ уафэм доплъей.

Джэдыр щыкъакъэм щокlэцI.

Джыдащхьэр кlуэдмэ, джыдэкlыр ягъэсыж.

Джыдэр кlуэдмэ, и кlыp дыщэщ.

Дзасэм тхъу пызагъэрэ?

Дзасэри мыльщIу, лыри мыцIынэу.

ДзэкIэ мащlэу, хьэщIэкlэ куэду.

Дзэр къэсащ, псыр къиуащ.

Дзэр узыншэху, шхалъэм зегъэпсэху.

Дзэр Iуришхэн къудейкъым, дахагъэми щыщщ.

Дзыгъуэ нэпсейр шэм етхьэлэ.

Дзыгъуэ цIыкIурэ пэт Iэтэшхуэм ипIытIыркъым.

Дзыгъуэм и цыр кIыp хъумэ, щlыIэлlэх мэхъу. (ЩыкIыгъуафIэм ираIуэкI).

Дзыгъуэнэфрэ пэт къуалэбзум хабжэ.

Дзыгъуэр гъуэм имыхуэмэ, фэлъыркъэб зыкIэрещIэ.

Дзыхь зыхуумыщI щыкъур мэкъутэ.

Е вындыжь хэшэнщ, е жьуджалэ хэшэнщ.

Е зыхэлъыр хьэгъуэлIыгъуэм мэятэ.

Е махъшэ лIэнщ, е махъшахъуэ лIэнщ.

ЕгъэджакIуэр бзагуэщ, еджакIуэр дэгущ.

Езэшыр пшынэ йоуэ.

Ем «сынокlуэ» жиIэркъым.

Eмыкlyp IупщIэ-IупщIэу зэхэлъщи, алътмакъкIэ зыпщIэхэлъым зищIэжкъым.

Емынэм къелар ХъумпIэлейм ехьыж.

ЕсыкIэ умыщIэмэ, Iупщlа псыми уитхьэлэжынщ.

Ехмэ, Iэпэ залэщ, къелыжмэ, ныбжьрей хъуэнщ.

Ешхэ-ефэ нэхърэ джэгу.

Жамыlа щыIэкъым, ямыщlа мыхъумэ.

Жанхъуэтхьэблэ къафэу къытрегъэзэж.

ЖармыкIэм къыщыхъуар жармыкIэм щызэхэкIыжынщ.

Жаlар жыпIэжмэ, бзэгузехьэ уохъу.

(Жаlар щыжаIэжым деж ауаныщIу дыщIагъу).

Жэм гъэшыджэ буурейщ.

Жэм гъэшыфlэр нанэфI хуэдэщ.

Жыхэпхъэщlэр фlыуэ мэпхъанкlэ.

Жейм и щlыхуэ къыптринэркъым.

Жыг ку гъуанэри унэ мэхъу.

Жыгым и пщlащэр и фащэщ.

Жыгым пщlащэ пымытмэ, зы къурэщ.

Жыгыр здещIэмкlэ мауэ.

Жыжьэм тlэу сыщылlи, благъэм зэ сыщымылIэкlэ.

Жылэм дэлъмэ, уиlэщ.

Жысlэр щlэ, сщIэм уемыплъ.

ЖыlэрыпцI щыIэкъым.

Жьабэ нэхърэ шабэ нэхъ шэрыуэщ, шабэ нэхърэ жьабэ нэхъ губзыгъэщ.

Жьэм жиIэращ хьукум зытращIыхьыр.

Жьэм къыжьэдэкIа псалъэри фочым къикIа шэри зэхуэдэщ.

Жьэр зэщIэкIмэ, ныбэр мэкIий.

Жьы зыхэмыт щlыIэр щlыIэкъым, псчэ зыхэмыт узыр узкъым.

Жьы нэхъ папцIэрэ гу нэхъ жэррэ щыIэкъым.

Жьы уимыIэмэ, щlэи уиIэкъым.

(«Узэрылэжьэн щыгъыныжь уимыIэмэ, щыгъыныщIэри куэдрэ уиIэнукъым» жыхуиIэщ).

Жьым и мыгъуэщ, щIэм и гъуэджэщ. («ТIуми я чэзукъым» жыхуиlэщ).

Жьындури гугъат тхьэрыкъуэ къришыну. Захуэ жыIэныр нэ ищIыным хуэдэщ.

Зауэ джэгу щыlэщи, дауэ джэгу щыIэкъым. Зэ елъэпэщlэуlуар щэ Йолъэпэщlэуlу.

Зэ еуэр мэуэхъури, тlэу еуэр мэуапэ.

Зэ лъэпэрапэр щэ мэлъэпэрапэ.

Зэ ухэтIапIэмэ, щэ ухотIапlэ. (У х э т 1 а п 1 э м э - ухэукъуэмэ).

Зэбэгуэгъу зэхъуэгъущ.

ЗэгъунэгъуитI я жэJ..шыкlэ зэхуэдэкъым.

ЗэгъунэгъуитI я мэл бжыкIэ зыкъым.

3эдауитI яз нэхъ захуэщ.

Зэдэмыпсэуит1 зэнтIэIукъым.

Зэз зи бзэгу телъым IэфI щымыlэж къыфlощI.

3экlуэлIитIыр зэщIасэщ.

3экIуэцIыпхауэ щылъ дыгъужьыр тхьэкlумэкIыхьым йощэ.

(«Iэрубыд ящlа пэтрэ итlаникI зэраныгъэ ищIэну пылъщ» жыхуиlэщ).

3эрызыхь Iыхьэфlэщ.

3эхэзылъхьэм зэхихыжынщ.

3ей кlуэдым и анэ и дыгъущ.

3и бэ щlам и мащlэ щIэжкъым. («Куэдрэ пэплъар мащIэрэ пэплъэжыфкъым» жыхуиIэщ) .

3и бзэ текlуэда куэд кхъэм щlэлъщ.

3и бзэ хуимытыжыр и бзэ токlуэдэж.

3и былым кlуэдам псэкlуэдищэ къехь. (П с э к 1 у э д и щ э - гуэныхьищэ).

3и лур мыфIым и щхьэр фlейщ.

3и гур фIым и нэгури фlыщ.

Зи дзэ зэмыузарэ зи быдз зэмызэуарэ уз ягъэунэхуакъым.

Зи кхъуэ кlуэдам «си кхъуэ кlуэдащ» жеlэ. («Пфlэкlуэдам ущlэупщlэну емыкlукъым» жыхуиlэщ).

Зи лlэгъуэ къэсам и мыхьэл къещтэ.

Зи мылъку зыфlэкlуэдам хуэгуlи, зи акъыл зыфIэкlуэдар гъеиж.

Зи нэ имысым хьэсэ еутэ.

Зи цlэ ираlуэ бжэщхьэlу тесщ.

Зи щхьэ зыфIэмыдэхэж щыIэкъым.

Зи щхьэ зыхуэмылъэфым пхъэлъэф зыкlэрещlэ.

Зи щхьэ зыхуэмыlыгъыжым щхьэ Iыгъын къещтэ.

Зи щхьэ щымыlэм и шыд хьэм ешх.

Зи Iуэху мыхъунум фэндибгъу кlэрыщlащ.

Зибзеихьу и lэшхылъэ итlысхьэжа? («Зыми хуэмыныкъуэжын, зыри къыщымыщIыжын и тугъэщ» жыхуиlэщ).

Зызогъэхьри яшэм сыхон, зызогъашэри яхьым сыхон.

Зил мыузым игу узкъым.

Зумыхьэри уимыlэри зыщ.

Зы дэкlэ уигу сыкъэкlи, а зыри кунэфу къыщlыкI.

Зы махуэм бэзэрщ, зы махуэм къэзэрщ.

Зы нэрэ зы щхьэрэ зэхурокъу.

Зы сабий нэхърэ шу гуп нэхъ гъэхьэщlэгъуафlэщ.

Зы цlыхум жылэм фэ трегъэуэф.

Зыгъуэтыр мэгуфlэри, зыфlэкlуэдыр мэгъ.

Зыжраlэ нэхърэ зраlуэкl.

Зызыгъэгусэ и lыхьэ ныбэ уз хуэхъущхъуэщ.

Зылъэгъуа щыlэмэ, зэхэзыха умылъыхъуэ.

Зым ейкlэ зыр щIэскъым.

Зым и зэран щэм йокl.

Зым и мыуасэ хьэм ишхыркъым.

3ымылъэгъуа хашэ хъуркъым.

Зыптхьэщlмэ, нэху мэщ, уущмэ, гъуэгум хощl.

Зыри зымыщlэр зэи щыуэркъым.

Зыщагъэувым щамыгъуэтыжымрэ жиlам трамыгъуэтэжымрэ лlам палъытащ.

Зыщэм и напэр къэзыщэхум и уасэщ.

ЗыщIэм жиlэркъым, жызыlэм ищlэркъым.

3ыщlэн зымыщlэжым и унэ иречри иресэж.

3ыщlэр мажэ, зымыщlэр мэжей.

ЗыlэщIэкIым хощlри, зыlэщlыхьэм хохъуэ.

И адэ къыщlыкlыжи и ней къысщыхуэ.

И гум зимыгъэнщlурэ и ныбэм зигъэнщlащ.

И гур пхъэ щхьэкlэ, и лъэр пхъэм дэнащ.

Илъэскlэ щысар пlастэпсым пэплъэжакъым.

И насып бжыхьым ирапхакъым.

И насыпЫр къитIэтIащ, и пlастэпсыр хэтIэтlащ.

И шы пхэщl ирибзэри еlэзэу увыжащ. («Iуэхур зэlигъэхьэри епэщэщу увыжащ» жыхуиlэщ).

Ибгъу изыфынум из ифыкlэ ищlэркъым.

Ив лlэри и дзей хэкlыжащ. («Я Iуэху зэхэлъыжкъым» жыхуиlэщ).

Игъэузу уеуэнумэ, уи IэштIымыр къуз,

Из зышхынум ныкъуэ шхыкIэ ищIэркъым.

ИкIи уимыкI, икIи уимыс, уисуи сыкъыумыгъэсыж.

ИмыlэфI щыгугъым и выфlитI фIокIуэд.

Ин дыдэхэми надэ къахокI.

Инагъкlэ фыхуеймэ, махъшэм феупщl, жьакIэкlэ фыхуеймэ, ажэм феупщI.

Ирауд бэнэнкlэ зигъэнщlыркъым.

Иримыкъур иризыгъэкъур лэпсщ.

Истам6ыл губгъуафэ изоплъ жызыlам нэхъей.

Истамбыл къикlам дызэригъэтIэхъужкъым. («Дызэlэбэкlмэ, ахъшэ яттыну ди жып диlэбэ яфlощl» жыхуиlэщ. Уэкъуо и псалъэу жаlэ).

Иужьрей Iуэху бзу кlагуэщ. («Iуэхур умыгъэтlылъ» жыхуиlэщ).

Куэсэ хьэсэгъу Iумыщl. («Цlыху бзаджэ пэшэгъу умыщl» жыхуиlэщ).

Куэдыр пхурикъукъым, мащlэр къыбдохуэж.

Куэпкъ зылъысми ешх, шхужь зылъысми ешх.

Кхъахэ хъуари кхъэм ехъуапсэркъым.

Кхъэм зыщызыгъэпщкlури кхъэм йокlуэлlэж.

Кхъэм яхь къахьыжкъым.

Кхъуэ нэфми мышхумпlэ къыlуохуэ.

Кхъуэм и кlэр пиупщlри мэзым щlиутIыпщхьэжащ.

Кхъуэм илъ хьэм къытенэркъым.

Кхъуэм хуэмышх хьэм иригъэшхкъым.

Кхъуэм щыгъэ пщlэхалъхьэрэ?

Кхъуэныжь уэлбанэ хэлъхуэщ. (Щимычэзум Iуэху къыдэзылъэфым хужаlэ).

Кхъуей иригъэлъагъури мывэ иригъэшхащ. («Къигъэпцlащ» жыхуиlэщ).

Кхъузанэм гуплlэ-пупхэ ищlрэ?

Къанжэр и бзэ токlуадэ.

Къапхъэнми имыгьапцlэ иубыдкъым.

Къэзыгъэкlри зышхыжри уэрщ.

Къэзыдыгъур зы гуэныхьщи, зыфlадыгъур гуэныхьищэщ.

Къэзыхь зытыж бей мэхъу.

Къэзыхь зышхыж бей мэхъу.(«Лажьэу шхэжыр фlыуэ мэпсэу жыхуиlэщ).

Къалэн зыщыпщlыжыр къалэн пхуохъу.

Къэмыфэфым пшынауэм трелъхьэ.

Къэхъуа щыlэкъым - Къэхъун къиуащ. (К ъ эх ъ у н - псыцlэщ).

Къэхъуа щыlэкъым - щlалэр яукlри витlыр яхуащ. (Еплъ таурыхъым. гузэвэгъуэшхуэ, гуlэгъуэ зэуэлlауэ

зыфlэмыlуэхум ауаныщ1у хужаlэ).

Къемэтмахуэр зэхудипlалъэщ.

Къоджэм lуигъэжейркъым.

Къозыlуэкlым къыбжеlэ, къыбжезы1эр къыптогъэ.

Къырми данэ илъщ. («Уимыlэмэ, сыт и мыхьэнэ» жыхуиlэщ).

Къызэзытым къысхущlигъу.

Кърум мывэ жьэдэлъу нэху егъэщ.

Къыхэдзэ закъуэ - дежьуун бгъуэтынщ.

Къысхуэзыщlэ и псэ.

Къуажэ зиlэ нэф нэхърэ гухъу зыщlыф lэшэ.

Къуажэм дэлъмэ, зыгуэр уогъуэт.

КъуалитI вейкlэ зэрогъафlэ.

Къуэщlий мафlэми шэ къегъэпщт.

Къуийм и пыlэ щыгъупщэркъым.

Къуийм и пыlэр щхьэрыхумэ, укIытэжкъым.

Къуийм и щхьэ хуэзыхущlыр и бийщ.

Лэжьейм уфlокlуэри узейм уфlэкlуэркъым.

Лэжьыгъэу щыlэр зы нэдым ихуэкъым, щlэныгъэу щыlэр зы цlыхум ищlэкъым.

Лы къыIэрымыхьам дыгъужьым и дзэр егъэш. («КъыпIэрымыхьэм уегъэгузавэ» жыхуиIэщ).

Лыр вэхукIэ ежьэу хьэнтхъупсыр щагъэкIыху пэмыплъэжа.

Лыр ишхри къупщхьэр инащ.

Лыр къуалэми ягъуэт, ямыгъуэтыжыр лэпсщ.

Лыр мыгъуэ, шэр махуэ.

Лыр хьэхущ.

Лъабэ Iубэ ухуехь.

Лъакъуэ къуаншэ вакъэ хуэщщ. («Вакъэ куэдрэ къещэху» жыхуиlэщ).

Лъахъэ зэпруp шыпкъ гъэущхъуэщ.

Лъэгуажьэпэм нэмыc хьэдырыхэ нolyc. («Псалъэ lей умыутlыпщ» жыхуиIэщ).

Лъэсыр шум щIонакlэ.

Лъэужьым траубыдэр дыгъущ.

Лlар фlы мэхъуж.

ЛIэм зыгъэлIэн ешх.

ЛIэныгъэм къуэгъэнапIэми укъыщегъуэт.

Лlыгъэ зиlэр мазэхэм мэгушхуэри, лlыгъэншэр мазэгъуэм мэшынэ.

ЛIым шы имыlэмэ, бгъэм дамэ темыт хуэдэщ.

ЛIым lэщэ зыхуиlыгъыр зы дакъикъэщ.

ЛIыфl шыфl хуэщщ.

ЛIыущхьэкlуэр щхьэкlуэ мыдэщ.

Мазэщlэр куэдрэ блэркъым.

Мастэ гуапэщи мастэ гyауэщ.

Мафlэ здэщымыlэр тахътэкъым. («Мафlэ здэщымыlэм тхъэгъуэ щыIэкъым жыхуиIэщ).

МафIэм псыр къегъавэ, псывэм мафIэр егъэункlыфI.

Мафlэм IэщIэкlар псывэм хоупIэ.

МафIэншэри гъавэншэри зэлъытащ.

МафIэншэри шхыныншэри зэхуэдэщ.

МафIэр ягъэункIыфIын папщIэ псы къабзэ къалъыхъуэркъым.

МафIэрэ гуфIэгъуэрэ.

Махуэ къэси щыблэ уэркъым.

Махуэ псом зэрагъэпцIар чыцI ажэм икъутэжащ.

Махуэкум седжауээ мэремым къызэхуэсарэт. (Еплъ таурыхъым).

Махуэм махуэ къелъху. («ПIалъэм пlалъэ къыхокI» жыхуиIэщ).

МахуэфIрэ лlэкIафlэрэ.

МацIэм хэуэри пкIауэ закъуэр иукIащ.

Мащlэр гуапэщ, гуапэр псапэщ.

МэжэщlалIэм дыгъужьыр мэзым къыщIеху.

Мэжэщlалlэм къэрабгъэри лIыхъужь ещI.

МэжэщlалIэм щlалэри егъэжь.

Мэз пхъэншэ хъурэ?

Мэзджэдур и пащIэкIэ яцIыху.

Мэзым нэсыжа бланэр яукI.

Мэкъу хьэвэм мастэ хэзыIуам нэхъей.

Мэкъу хьэвэ мастэ хэкIуадэщ.

Мэл зиlэр лэгъупэжьщ, пхъужь зиIэр унафэщIщ.

Мэл зыхэвэ нэхърэ бжэн зыхэпкIэ.

Мэлищэм зы мэл щыщlэмэ, мэл щэ ныкъуэщ,

Мэлым и кIапэ и хьэлъэкъым.

Мэлым и кlапэр щыдэуейм, бжьэныр дыхьэщхащ.

Мэлыхъуэ лъакъуэубыд и щхьэусыгъуэщ.

Мэлыхъуэм я зэхэкIыжыгъуэм кхъуейшыпс зэраутхыж.

Мэлыхъуэр шхын щхьэкlэ лlати «и гуфlакIэм щэ дэз хъунщ» жаIэрт.

Мэхъуэщей лlыфIым уеуэмэ, зеущэху. (М э х ъ у э щ - адыгэм ящыщ зы лъэпкъыу щытащ).

Мывэ дзыкlэ зымыщIэм и щхьэм къохуэж.

Мывэ къуршым мэш трасэкъым.

Мывэ сыныр мэкlуэдыж, мыкlуэдыжыр уэрэдщ.

Мывэр куэдрэ щылъмэ, жыг лыц къытокlэ.

Мывэ пхъашэм далъар мывэ щабэми далъэж.

Мыгъуагъэр къэкlуэгъуафlэ щхьэкlэ, кlуэжыгъуейщ.

Мыгъуэр зи мыгъуэр пхъэрыпэщ.

Мыкъан и мыкIыхь-мыкlэщlу зэтелъщ. («Щыгъын зэмыкlу куэд зэтекъуащ» жыхуиlэщ).

Мыкlуэдыну зы мылъку, мылIэжыну зы цlэ.

«Мыпхуэдэу щхьэ цIыкlуу укъэна, дзыгъуэ?» щыжаIэм, «джэдум сыщышынэурэ» жиlащ.

Мысэр малъэри хейм и лъакъуэр щlеуд.

Мыублэ мыхъумэ, мыух щыIэкъым.

Мыхъумэ, Iэхъуэр и шэсщ.

МыхъумыщIэ щIэным IэщIагъэ хуейкъым.

Мыщэ шхэри зы дэ къелщ.

Мыщэм зыщихъумэурэ мащэм ихуащ.

Мыщэм ишхар дыгъужьым трелъхьэ.

Мыщэм лыкIэ зигъэнщIмэ, къофэ.

Мыщэм лыр имыгъэфу ишхкъым.

Мыщэм пщIащэ техуэмэ мэгубжь, жыг техуэмэ зеущэху.

Мыщэм фIыуэ илъагъур ешхыж.

Мыщэр игу къыщихьэм щотlыс.

Набдзэ зэхэкlэр гу хэмыкIыжщ.

Назэми, нэф нэхърэ нэхъыфIщ.

Назэр нэфкъым, щхьэзэр делэкъым.

«Нал Iунэр бэн Iунэ зыщIыж Тхьэр щыIэщ» жиlащ гъукIэм и фызым. (Еплъ таурыхъым).

Напэм те1усэр жьэм жеlэф.

Нахуэ жыIэнрэ нэ ищ1ынрэ.

Нахуэу зыщамыщэм щэхуу сату щащI.

Нащэ кIэрэф, хъыуанкIэфий, хъарбыз кIэтIей?

Нэ илъагъу нэ ещIэж.

Нэ нэф нэхърэ гунэф нэхъ гугъущ.

Нэгум щIэлъыр лъэгум кIуащ.

Нэгум щIэхур гум йохуж.

Нэгур гум и гъуджэщ.

Нэгъабэ къызэуащ жери мы гъэм магъ. (Iуэху блэкIагъэжьыр къыдэзылъэфыжу абы иритхьэусыхэм ауаныщlу хужаIэ).

Нэд мыкъу уврэ, нэд къуа зигъэщхърэ? (Еплъ таурыхъым).

Нэм нэ хъумэ иIэщ.

Нэм щlэлъыр Iугъуэм къыщlеху, гум илъыр фадэм къреху.

Нэпкъым тетыр кхъуафэ хукIэкlэ Iэзэщ.

Нэпсыншэ хьэдагъэ.

Нэр зейм жейм трех.

Нэр псэм и хъумакlуэщ.

Нэфрэ дэгурэ зопсалъэ. (ЗэпсэлъитIым зым жиIэр адрейм щыгурымыIуэм деж ауаныщIу хужаIэ).

Нэфым и нэм хихар и гум хелъхьэж.

Нэфым нэуэ иIэр башщ.

Нэфыр зыщIэхъуэпсыр нэ псощ.

Нэфыр тхьэкIумафIэщ.

НитIрэ пэт, зэфыгъуэгъущ.

НитIыр зэхуэдэмэ, жыжьаплъэщ.

НитIыр зэхуэмыдэмэ, мэплъэщхъу.

Ныбэ Iейм шхын и пщIыхьщ.

Ныбэ Iейр зэгуретхъи, шхын IэфIыр къренэж.

Ныбэм и лажьэр IуэтэжыгъуафIэщ.

Ныбэм измэ, щIакхъуэр цIынэщ.

Ныбэм илъмэ, псынщIэщи, имылъмэ, уэндэгъущ.

Ныбэм имылъмэ, лъэр щIэкIыркъым.

Ныбэм имылъмэ, нэр плъэркъым.

Ныбэм имылЪмэ, щIыр плъапIэщ.

Ныбэм уахихьэнщ, фэм уакъыхихыжынщ. («Ныбэм eмыкIy къыуигъэхьынущ» жыхуиIэщ).

Ныбэр къэблагъэмэ, благъэр пщегъэгъупщэ:

Ныбэр нэщIмэ, лъакъуэр щIэкIкъым.

НыбжькIэ зи цIэ мыIунум хадэр иуцIэпIри и цIэр игъэIуащ.

Ныкъуэлъахъэр шыгъэкIуэрщ.

Нысашэшхуэри нысашэщ, нысашэ цIыкIури нысашэщ.

НысащIэ къамышэм щауэ хурашыж.

Пабжьэм хэсыр лыгъэм къыхехури, гум илъыр фадэм къреху.

ПащIэр инми, жьакIэр щIиуфэкъым.

Пэжым нэр ирещI.

Пэжыр хущхъуэщ, пцIыр щхъухьщ.

Пкъым пыт лыр мэуз.

Пкъымрэ псэмрэ зэIэпыкIыгъуеЙщ.

ПкIауэм и кIуэдыжыгъуэ къэсмэ, бжьэхъун тхьэмпэр тIысыпIэ ещI.

Псалъэ гуапэ гугъэдахэщ.

Псалъэ дахэм гуауэр пщегъэгъупщэ.

Псалъэ дахэм уи ныбэ из ищIыркъым.

Псалъэ лейм баш лей даIэтыркъым.

Псалъэм и пэр умыщIэу и кIэр пщIэркъым.

Псалъэм пщIэ щIаткъым.

Псалъэр бгъэувмэ, выщи, бгъэтIысмэ, цIэщ.

Псатхьэр къехмэ, бгыкъум зегъэш.

Псэ зыпыт къупщхьэм лы къытокIэж.

Псэ зыпыту мышынэ щыIэкъым.

Псэжьыр лъхуэри емынэжь къилъхуащ.

Псэм лъыхъур щхьэм и къурмэныпхъэщ.

Псэм хуабэ и щIасэщ.

Псэр IэфIщ.

Псэрэ пэт хьэхущ.

Псэур мэгугъэри, лIар гугъэжкъым.

Псэущхьэ губзыгъэ зыгъэлIэн ишхкъым.

Псы мыгъавэ бдзэжьей хэсщ.

Псы Iуфэм Iycым псы икIыпIэр ещIэ.

Псы Iуфэм Iут дзэлыр мэхъуапсэ.

Псы Iуфэм Iycыp есыкIэкIэ Iэзэщ.

Псывэми мафIэр егъэункIыфI.

Псыджэд псым итхьэлэкъым, мэлыхъуэхьэ дыгъужьым ихькъым.

Псыжь укIуэмэ, пщыз пхощI. (П с ы ж ь - Кубань).

Псым итхьэлэм блэм зрешэкI.

Псым ихьыр хьэцыбанейм йопхъуэ.

Псым къыхадза бдзэжьейуэ ныджэм къытенащ.

Псым хэлъ пхъэр мэфри, фэм дэлъ гур мэбампIэ.

Псым хэхуа гъущэу къыхэкIыжкъым.

Псыр гъужмэ, бдзэжьейм и ажалщ.

Псыр зэрыжэр и псылэщ.

Псыр псэм и зы ныкъуэщ.

Псыр псэхэлъхьэжщ.

Псыхъуэр жылэ тlысыпlэщ.

Псышэд здэщыlэм хьэндыркъуакъуи щыlэщ.

Пхуэмыфащэ - хьэлъэщ.

Пхъэдакъэжь псым итхьэлэрэ, мэлыхъуэхьэ кlуэдрэ?

Пхъэ мысрэ псы мывэрэ щыlэкъым.

Пхъэщкlум кlапсэшхуэр и телъхьэщ.

Пхъэlэщэм вы щlэмыщlамэ - пхъэдакъэщ,

ПцIы бупсынумэ, лlам телъхьэ.

Пцlы зыупсыр щхьэщытхъущ, зызыгъатхъэр джэгуакlуэщ.

Пцlы упсыным есар укIытэжкъым.

Пцlы lэфl нэхърэ пэж дыдж.

ПцIым гур щlех.

Пцlым лъакъуэ щlэткъым.

ПцIыр зэбгъэпцlми зэрыпцlыр къыщIокIыж.

Пцlыр згъэуващ жыпlэми, уи пащхьэ къоджэлэж.

Пцlыр Iуданэ хужькIэ дащ.

ПцIыупс пцIыупс едэIуэжкъым.

ПцIыупс и кlапсэ кIыхьщ.

ПцIыупсым и пэж закъуэр хьэм Iэпеч.

ПцIыупсыр я фIэщ мыхъуурэ, и унэр мафIэм исащ.

Пшэ темылъу уэшх щыIэкъым.

Пшэм уефийкIэ къэувыlэн, вым уегийкlэ гурыIуэн?

Пщащэ гъум теубгъуэн и щIасэщ.

Пщэдджыжь хьэщIэ гъэхьэщIэгъуафlэщ.

ПыIэ зыщхьэрыгъ псори лlыкъым.

ПыIэ Iей нэIу Iейщ.

«ПIащIэр сэ къызихьэлIарэт» жиlащ фадэм.

Сабийм мафlэ щилъагъукlэ «си анэ и дыным хэлъащэрэт» жеIэ.

Сабийр мыгъмэ, быдз иратыркъым.

«Сэ бзаджэ къэзылъхуи, уэ делэ къыулъху» жиlащ. («Бзаджэр пхуэгъэсэнщ, делэм lэзэгъуэ иlэкъым» жы-

хуиIэщ) .

Сэ гъущэрылърэ фыз игъэплъа лlырэ.

Сэ сашэн хъумэ, дарийр мэкlуэд.

Си анэ къыщамышэм си-анэшым срашыбзыхъуэт жызыlaм нэхъей. (Къэхъункlэ мыхъуну Iуэху къехъулlауэ зыlуатэм ауаныщlу жраIэ).

Сигу илъыр къащlи, си Iэмыщlэ илъыр уэстынщ.

Си гъунэгъур мэдыхьэшхри сэри содыхьэшх. (Iуэхум хэзымыщlыкlыу нэгъуэщlым зыдезыгъэкlуи хужаIэ) . Си цlэр игъэlуурэ, и Iyp егъашхэ.

Сохъустэмыхъу - Iэнэухъуэнщlщ.

Сыдоубжьытхейри си набдзэм хохуэ, соубжьытхэхри си жьакIэм хохуэ.

«Сылъатэмэ, сыфочыпэ кlуэдщ, сыхэсмэ, сыхьэпщlо Iусщ» жиlащ ныбгъуэм. (Еплъ таурыхъым).

Удын зэхэдзэ нэхърэ Iыхьэ зэхэдзэ.

Удыр и щхъухь ехьыж.

Уджым сыхэплъафэ щхьэкlэ, сыкъеплъэфэкIын?

Удз цIынэр выфэм пхыкIкъым. («Къэуат хъукъым» жыхуиlэщ).

Удзыр къыщыкIым щахъу.

УдзыщIэм нэсмэ, шыжь бэгур къохъуж.

Уейм и хъугъуэ, Тыкъ и лlыгъуэ.

Уз - бзаджащlэщ.

Узэлъэlу нэхърэ къолъэlу.

Узэлъэlур щlагъуэ мэхъу.

Узэмыджа гуемыlущи узэуlу гъунэгъущ.

Узэрымыгуlам папщlэ сыгуфlащ, узэрымыгуфlам щхьэкlи сыгуlащ.

Узэсэ сэгъейщ.

Узэфыгъуэ къыптокlуэ.

Узэшмэ - мафlэ, ушынэмэ -гъусэ.

Узейм лажьей къыхокI. (У з е й м - уз Iейм).

Узижагъуэм и нэм бжэгъуу ущlоуэ.

Узижагъуэм уегъэдыхьэшх, узищlасэм уегъагъ.

Узижагъуэм уеуб, узищlасэр къыпщотхъу.

Узижагъуэм уфlэгъумщ.

УзимылIым лlы ущыхъукъым.

Узищlасэм и псэ ухуехь.

Узыгъалlэ псори емынэщ.

Узыгъэгугъэрэ уи дэуэгъурэ.

Узыгъэжьым жьыгъэ Iыхьэ къыуитыжыркъым.

Узылъыхъуэр лъапlэ мэхъу.

Узыр къэкlуэгъуафlэ щхьэкlэ, кlуэжыгъуафIэкъым.

Узыр уэщынэкlэ къокlуэ, мастэнэкlэ мэкIуэж.

Узыншагъэрэ сымаджагъэрэ зэпыщIащ.

Узыфэр мыхъужмэ, ажал и хущхъуэщ.

УзыфI щыIэкъым.

Узыхуэмыдэм уи уэрэд еус.

Узыхь псори Щхьэгуащэщ. (Щ х ь э г у а щ э - Мейкъуапэ къалэр зыIyс псым и цIэщ. Псыжь холъадэ).

Узыхьыуy псым мывэ къыхэщу уолъагъу.

Узыщымыхъум щхъуэ къуэлъщ.

УзыщIэнакIэ къыппокIуэкIыж.

Уи адэ и ней, уи анэ и нэфI.

Уи анэ къыщашами мыбы хуэдиз къыуитакъым. (Тыгъэ мащlэ зыщIым и гушыlэ псалъэщ).

Уи вакъэр зэвмэ, дуней псор зэв къыпщещI.

Уи гъуэгур бзэпсрэ уи псыр чэнжмэ, уехъулIащ.

Уи гъуэмэ, гъусэ бгъуэтынщ.

Уи лэгъу зыхэмыт дзэм уахозэшыхь.

Уи лулэ уи лулэщ, си лулэ си лулэщ. («Ди Iуэху зэхэлъыжкъым» жыхуиIэщ).

Уи лъахъэр зыдыгъум уишри идыгъунщ.

Уи насып зыхэмылъым дагъуэ къыхуогъуэт.

Уи нэми укъыщигъапцlэ къохъу.

Уи бын фlыуэ зылъагъум уи щхьи фlыуэ елъагъу.

Уи пшынэуэкIэм сыкъыдофэ.

Уи хьэ фlэпщ и цIэщ.

Уи шэр мыгъуэкlэ ушх, си пIастэр къыхэзгъэшхыкIыж. (Еплъ таурыхъым).

Уи шхын зыхэлъыр уиlу илъ хуэдэщ.

Уи щхьэ зи жагъуэм уи цlэ фlэlейщ.

Уи щхьэ зыфIэмыlейм уи лъакъуи фlэlейкъым.

Уи щхьэм нэхърэ уи гугъэр сиlащэрэт.

Уи Iэнэ убагъуэ, уи уэгъу укlуэд.

Уив лlамэ, уи дзей ухэкlыжащ.

Уигу къызэбгъэмэ, уи жэмыбгъэр къэзышх. («Слъэкlыр пхуэсщlащ, уигу къыщlызэбгъэн щы1экъым» жыхуиlэщ).

Уизыудыр Iуэхут, къыптелъадэр мыхъумэ.

Уиlэ псори сиlэ нэхърэ узыщыгугъыр сиlащэрэт.

Улъэlуэнри уlуеинри зэхуэдэщ.

УмэжалIэмэ, сытри Iэфlщ.

Умыгъэхъей - нэхъей хъунщ.

Умылъэlуауэ узэтэиур пщIэиукъым.

УмылIэмэ - зылI, улIэмэ - зы мащэ.

Унэм исыр хасэурэ губгъуэм исыр къосыж.

Унэрыхьэм уи Iыхьэ пlех.

Унэхъугъуэм дзыгъуэри мэятэ.

Унэхъунум гуоуж макъ и тхьэкlумэ иlуэркъым.

УмылIэмэ, джэду хьэжы плъагъунщ.

Упщlэ и анэ фlэрафlэщ.

Уримыпсэлъэфмэ, уи жьэм пlастэ иришх.

Ухагъэзыхьмэ, укъагъэфэнщ.

Ушынэмэ, си кlэ къуагъ къыкъуэтlысхьэ.

Ушынэмэ, си пыlэ щхьэрытlагъэ.

Ущымытlыс ущыгушыIэкъым.

Фадафэ чэфыжьыпкъэщ.

Фадэ зэхэдзэрэ удын зэхэдзэрэ.

Фалъэм имыт икlутрэ?

Фэ мыгъу-мыуцlьшрэ фэ цIынэ зэIымыкlри щыIэкъым.

Фэ пщIынумэ, лы зытелъхьэ.

Фэгъазэр фэ зэгъэдзэкlщи, фэрэкlыр гу имыкlыжщ.

Фэдэн кlапэ шу егъэшэсыж.

Фэлъыркъэб псым щlилъафэрэ?

Фэндыжь гъур псым щlилъафэрэ?

ФэрэкIым «Уи фэр схьын хьэмэрэ уи нэр схьын?» жи.

Фейдэ уимыIэмэ, убитк1эр хьэзырщ.

Фо зыдэщыlэр бжьэм къащlэ.

Фо нэхърэ жей нэхъ Iэфlщ.

Фом тхъу хэплъхьэкlэ зэIигъэхьэкъым.

Фор зэкlэщlэж нэхърэ банэр зэфlренэ.

Фоч нэщI лIитI гъэшынэщ.

Фочым зигъазэмэ, блыпкъауэщ.

Фочыр уамэ, хьэтыр щыIэжкъым.

Фыгъуэ-ижэр зыщыкуэдым дауэгъу куэд щызэблокI.

Фыз гъуэгу мыгъуэ ежьэкъым.

ФIым фlыщlэ пылъщ.

Фlыр зымыщIэм фlыщlэр зыуи къыщыхъукъым.

Фlыуэ плъагъу щlыпIэм укlуэныр жыжьэкъым.

Фlыщlэ цlэрыlуэщ.

Фlыщlэ жыг пхухасэнут?

Хакlуэ бзаджэ и анэ хуолъэщ.

Хакlуэмыхъу алащэщ.

Хакlуэмыхъу дзэкъалэщ.

Хакlуэмыхъу хъуэкlуэным дехьэх.

Хамэ ахъшэ зепхьэмэ, уи жыпыр гъуанэщ.

Хамэ дагъэр лъагъугъуафlэщ.

Хамэш тесым и пхэ щIиудыркъым.

Хэди бжэныр къыхэх, мэлыр къыхэпхми уэстыххэнукъым. (Еплъ таурыхъым).

Хэзгъэхъуэнщ щыжысIэм, хэзгъэщlащ, зыстхьэщIынщ щыжысIэм, зысцlэлащ.

«Хэт и щхьэр нэхъ дахэ?» щыжаIэм, шылъэгум и щхьэр къригъэжащ.

Хэтхэ я унэ къанжэ тес? (Щlагъыбзэщ: «хэтхэ япхъу упылъ е хэтхэ я къуэ къыппылъ» жыхуиlэщ).

Хахуэрэ хуапэрэ. («Узыхэхуа гупым yeкIун хуейщ» жыхуиIэщ).

Хеирыбгэм и къэрэш езым хуегъэзэжыр.

Хым хэкlуадэр кхъэхалъхьэншэщ.

Хуарэ дзэкугъуанэ сыбгъэшэсамэ, сегъэпсыхыж. («Къысхуэпщlамэ къысху1умыщlэж, абы щхьэкlэ

ноубзэнукъым» жыхуиlэщ).

Хугукlэ лъэнкlампlэщ.

Хуейм зыхуей игъуэтмэ, бажэ хуэдэ мэущ. («Мэгуфlэ» жыхуиlэщ).

Хущхъуэ зэхэдзэр сымаджэм и щхъухьщ.

Хущхьэ къуэпс зэтащ. (Еплъ таурыхъым. «3ыр хущхьэмэ, ар зылъагъури мэхущхьэ» жыхуиlэщ).

ХущIэмыхьэ - пlэщlэрып1алъэщ.

Хъыбар щlэупщlэ хъыбар ещlэ.

Хъыбарыфlри хъыбарщ, хъыбар Iейри хъыбарщ.

Хъыджэбз щlалэ делэгъуафlэщ.

Хъуапсэ и псэ кIуэдкъым. («Умыфыгъуэмэ, ухъуэпсэну емыкIукъым» жыхуиlэщ) ..

Хъуэжэ и бэджынэу зэlыщlащ. (Еплъ таурыхъым).

Хъуэжэ и бэщмакъыу зыкърегъанэ. (Еплъ таурыхъым).

Хъудз гъо/нажэщ. (3ыгуэрым и хъушэ хагъэхьауэ пщIэкlэ ирагъэгъэхъу мэл мащlэфащlэ тIэкIухэм хъудзкlэ еджэу щытащ. «Хъудз кlуэдыгъуафlэщ» жыхуиlэщ. «3и щхьэ щымыIэм и шыд хьэм ешх» жыхуиIэм и мыхьэнэгъущ)

Хъумэ - зыфI, мыхъумэ - фIитI.

ХъунщIэнрэ къуентхъ хьынрэ зыщ.

Хьэ бзаджэ тlысыпIэншэщ.

Хьэ здэщымыIэм бажэ щобанэ.

Хьэ мыукIытэ къупщхьэ йогъу.

Хьэ хужьри хьэщ, хьэ фlыцlэри хьэщ.

Хьэвей пэтрэ лъэгущlыхьыр щlегъэху. (<<3эран мыхъуфын щыIэкъым» жыхуиIэщ).

Хьэвейм улъыхъуэмэ, лъапlэ мэхъу.

Хьэгъуэлlыгъуэ махуищ гухэхъуэщ.

Хьэдэр зейр кхъаблэпэщ.

Хьэдрыхэ кlyap къэкlуэжкъым.

Хьэжьыр зэбуштми зумыуштми йобэн.

Хьэлывэр япкlыху щысри, ягъэжьэху пэплъэжакъым.

Хьэлlамэ ващэрэ?

Хьэлlамэм ибгъукlэ йодзакъэ.

Хьэм благъэр мэкlэ къещlэ.

Хьэм дыгъужь имылъагъуху щlакъуэщ.

Хьэм ебгъэшх текlуадэркъым.

Хьэм ептыр и Iыхьэщ.

Хьэм ехь. («Пудщ» жыхуиlэщ).

Хьэм и бзэгу хущхъуэщи, джэдум и бзэгу щхъухьщ.

Хьэм и губжь кхъуэм щехьэ.

Хьэм и гъэрищ, шым и гъэрибл, лIым игъэ щэщI. («Щыми ар я зэманыгъуэфlщ» жыхуиlэщ).

Хьэм и тlысыгъуэмрэ бажэм и къыхэжыгъуэмрэ хъуащ.

Хьэм ишхри имышхри тохуэ.

Хьэм и щхьэр узмэ, удз ешх, блэм и щхьэр узмэ, гъуэгум тогъуалъхьэ.

Хьэм къупщхьэкlэ уеуэкlэ гъыркъым.

Хьэм нэщI щхьэlуо щоуэр.

Хьэм «Сыпсэумэ, гъэмахуэм унэ сщIынщ» жеlэ.

Хьэм уеуэмэ, нэхъей мэхъу.

Хьэм ущышынэмэ, уи нэкlэ укъещlэ.

Хьэм хуэмышх кхъуэм иригъэшхыркъым.

Хьэмаскlэр хьэ зэщlэгъавэщ.

Хьэмлашкlуэ къызэрыкlам Iупщlэ хуещlыж.

Хьэмпlэху и Iэмпlэху зэlыхьэщ.

Хьэнэфийхэр зэфиегъущ. («3эныбжьэгъухэр зэкlуэгъужэгъущ» жыхуиlэщ).

Хьэндыркъакъуэр псыдзэм щрихьэжьэм «Абы си Iуэху щыlэщ» жиlащ.

Хьэр банэурэ мэлlэж.

Хьэр гугъу ехьынумэ, чэруаным ядокlуэ.

Хьэр делэ хъумэ, зейми йодзэкъэж.

Хьэр зыукIым ирехыж.

Хьэр зыпIынуми ехь, зымыпIынуми ехь.

Хьэр зыщагъашхэм щобанэ.

Хьэр зыщыгуфIыкlыр и ныбэщ.

Хьэр и бзэгукlэ зоlэзэж.

Хьэр и гъуэлыпlэ икIмэ, дыгъужьым ехь.

Хьэр мэжалIэмэ, дыгъужь къугъыкlэ ещI.

Хьэр улэунумэ, мэкъушэм ядокlуэ.

Хьэр хьэлывэм щогугъ, делэр гугъэурэ мэлlэж.

Хьэр шынэмэ, и кlэр и бэкъум декъузэ, джэдур шынэмэ, и кlэр еIэт.

Хьэрэмыр нэбгъузкlэ маплъэ.

Хьэтыкъуейм тегъэзэж я жагъуэщ. (Х ь э т ы к ъ у е й - адыгэм ящыщ зы лъэпкъщ).

Хьэщэхурыпхъуэм узэригьэпхъуэкIыркъым.

Хьэфизым жэщри махуэри и зэхуэдэщ.

Хьэфизым и гур и гъуазэщ.

Хьэфизым мазэр хуэнэхукъым, фыз мылъхуэ и сабий гъыркъым.

Хьэщlэр зейр гуауэжырыхьщ. Хьэщlэщыжь нэщlыр, уэтэущ.

Хьэlус ефэгъуэм пашэщ, хьэ елъэрышэгъуэм кlашэщ. Хьэlуцыдз псори зэщхьу мэкъугъ.

Хьилагъэ зыхэмылымM «лlыгъэ схэлъщ» жремыlэ.

Хьилэр акъылым щыщщ.

Хьилэр псалъэри лlыгъэм и лъэр щlиудащ. иы тетми, зы джэдыкlэщ. (Джэдым хужаlэ).

Цlэр елъэри, бжьыдзэр къинащ.

Ц1ыв гузэвэ дэуэщ.

ЦIыкly щхьэкlэ - быдэщ, ин щхьэкlэ - надэщ.

ЦIыкly щхьэкlэ, лъабжьэщ.

ЦIыху зэрыкI вы укla йохуэ. (3и гугъу ищlыр ныбэщ).

ЦIыху здэщымыIэм кхъуэр Iуащхьэм докI.

ЦIыхубзыр илъэс щэщI хъумэ, цIыхухщ пэлъытэщ.

ЦIыхугъэ зиIэм жагъуэгъуи иIэщ.

ЦIыхум и ныбэр и бийщ. («Ныбэм eмыкIy къыуегъэхь» жыхуиIэщ).

ЦIыхуми хьэщхьэрыIуэ къахокI.

ЦIыхуфэр Iувщ. («Куэд ешэч» жыхуиIэщ).

ЦIыхуфI и тIысыпIэ хьэзырщ.

Чэф хъуа нэужь зи адэшхуэр зыгъеижам нэхъей.

ЧыцI ажэм зигъэгусэри шхалъэм дэпкIащ. (Гупым яхэмызагъэу зызыгъэгусэм ауаныщIу хужаIэ).

Шащхьэр щыупщIыIукIэ, шакIэм мыхьэнэ иIэжкъым.

Шэ зиIэми ешх, шху зиIэми ешх.

Шэджэналъэ къидзыххэнумэ къезгъэдзынщ. («КъищIэххэнуIамэ къезгъэщIэнщ» тыхуиIэщ).

Шэм нэхърэ бзэр нэхъ жэрщ.

Шэм сынокIуэ жиIэркъым.

Шэрэ блэрэ зэблэкIкъым. («Фочышэр блэм темыхуэу блэкIыркъым» жыхуиIэщ).

Шэс псори шyкъым.

Шу гупыр зэдилъмэ, щхьэж игу илъ ещIэж.

Шу махуэ Iy махуэщ.

Шум лъэсыр щIонакIэ.

Шууи укъэмыкIуэ, лъэсуи укъэмыкIуэ, къакIуи сыкъэлъагъу. (Зэк1элъэмызыгъэкIуэнум и щхьэусыгъуэщ).

«Шхэмэ, и нэзэрыхъэ мэхъей» жери щыхьащ. («Хьэкъ имыIэу щыхьащ» жыхуиIэщ).

ШхэныIэ кIыхьщ.

Шхуэлым шэр щыфIэIукъым, ныбэм сабийр щезэшкъым.

ШхуэмылакIэр зыхуэмыIыгъым шыкIэр еубыр. («ХуэмыщIэнум зыкIэрещIэ, зрепщыт» жыхуиIэщ).

ШхупцIатэхьэ кIуэуэ зи шынакъ зыгъэпщкIужам нэхъей.

Шы дэгъуэм уанэ дэгъуэ хуэфащэщ.

Шы зимыIэм уанэ къещэху.

Шы зимыIэр къамышыкIэ базщ.

Базщ-ерыщщ.

Шы зиIэр къанэри, уанэ зиIэр кIуащ.

Шы зыгъуэт нэху тещхьэркъым.

Шы лIэнум мэкъу пхыр зыдехь.

Шы нэхърэ гу нэхъ жэрщ.

Шы пщIэнтIэх - лIыущхьэкIущ.

Шы сакъ хьэ къедзакъэкъым.

Шы тесыкIэ зымыщIэм уанэр екъутэ.

Шы уэдыжь зэдзэIуалэщ.

Шы хьэху уэсэпс трагъахэкъым.

ШыгъупIастэм хьэтыр иIэщ.

Шыд и псыефапIэ егъэутхъуэж.

Шыд шыгъу ищIэрэ?

Шыдым и хьэлъэ ирикъумэ, мэкIуэр.

Шыдым теплъхьэ и хьэлъэщ.

Шыдрэ пэт илъэсым зэ мэфтрей.

Шыдыр фызышэм щраджэм, «Пхъэ къэхьын хуей хъунщ» жиIащ.

Шылъэгур зэбгъэдзэкIми букIми и зэхуэдэщ.

Щыхьэр цIыхуншэ хъукъым.

Щыхьым и бжьэр и бийщ.

ЩIакхъуэм къудейщ хужумыIэ.

ЩIакIуэ ныкъуэщIыр щыгъынкъым.

ЩIакIуэ щIагъым лIы къыщIокI.

ЩIакIуэр губгъуэ унэщ.

ЩIакIуэр лIым и унэщ.

ЩIалэ гъакIуи кIэлъыкIуэж.

ЩIэныгъэрэ IэщIагъэрэ зэкъуэшщ.

ЩIопщыкъурэ пэт жьы еубыд.

ЩIы фIыцIэм щIэмыхьэжын щыIэкъым.

ЩIыбырыхь нэхърэ ныбэ хьэлъэ.

ЩIылъэныкъуэшх Мэзытхьэ и жагъуэщ.

ЩIым и IэфIрэ IэфIым и дагъэрэ.

ЩIым щIэс хьэмбылуми ишхын егъуэт.

ЩIымахуэм къэрэкъэрэ гъагъэрэ?

ЩIымахуэрэ дзэрэ.

ЩIыпIищ нэщIу ялъытэ: псы зыдэмыт псыхъуэ, къэкIыгъэ зэрымыт губгъуэ, лIы зыщхьэщымыт фыз.

ЩIыхуэр къэщтэгъуафIэ щхьэкIэ тыжыгъуейщ.

Я нэхъыкIэм гухъу накIэр щIеуд. («3и Iуэху зымыщIэжыф яхэткъым» жыхуиIэщ).

Яжьэм фIамыщI и тесэнщ.

Ямыубри бэным дэлъри зэхуэдэщ. («ЦIыхур дунейм щытеткIэ, щыщIагъэ гуэри иIэнщ» жыхуиIэщ).

ЯмыгъэIу зэхахкъым.

Ямыгъуэт ятыжкъым.

Ямылъэгъуа бланэ яукIкъым, зэхамыха псалъэ яIуатэкъым.

Япэ нэсым шылъэIуфэ иребзэ. («Япэ нэсым и Iуэху докI» жыхуиIэщ).

Япэ узрихьэлIэр шхыныфIщ.

Япэ хэдэр IыхьэфIэщ.

Япэрыхь IыхьэфIщ.

ЯукIыну яшэми, хьэм дзэкъэн хинэркъым.

Яхэмыхьэ хабзэншэщ.

Яхьыр зыхьын мэлъыхъуэ.

Iэжьэгъу удыныхьщ.

Iэжьэгъур яукIри, зэрыукIитIыр зэбгъэдэкIыжащ.

Iэзэ къашэри вынэ ирищIщ.

Iэзэмыхъу псэхэхщи, молэмыхъу гуихщ.

Iэм илъ нэхърэ Iум илъ.

Iэм имыщтэ кIуэдыркъым.

Iэмалрэ хьилэрэ акъылщ.

IэнэкIэ IэфIщ.

Iэнэм и пэри и кIэри хъуэхъущ.

Iэнэр щытыху, гъащIэм хабжэркъым.

Iэрэ жьэрэ зэблэкIыркъым.

Iэрымылъхьэм щIэнэцIурэ и нэцIакIэр щIэгъуащ.

Iэпхъуамбэхэр зэхуэмыдэ щхьэкIэ зэдошэрыуэ.

Iэхъуэ и баш и чэнджэщэгъущ.

Iэщэ дэгъуэp гъусэфIщ.

IуэрыIуатэр хабзэжьщ.

Iуэху зэхэмыбз щхьэгъэузщ.

Iуэху зи куэд шыгъэджэгу ещl.

Iуэху убла зимыlэм Iуэху щlа иlэкъым.

Iуэхум и пэр умыщlэмэ, и кlэр пщlэркъым.

Iуэхур зэрыпщlщ.

Iуэхур зейм и щхьэджащlэ мэсыс.

Iугъуэ щагъэум цlыху щопсэу.

Iупэм напэр и хашэщ.

ПСАЛЪЭ ХЪУЭРХЭМРЭ ПСАЛЪЭ ШЭРЫУЭХЭМРЭ

А уэ пщlэр уэ укъыщамылъхум сэ сщыгъупщэжат.

Абрэмывэм хуэдэу хьэлъэщ.

Абдж гуащэ хуэдэ. (ЦIыхубз дахэм хужаlэ).

Абы и мащэ уралъхьэнукъым. («Абы щхьэкlэ уэ умыгузавэ» жыхуиIэщ).

Адакъэ мэзынэ ещI. («Тхъуэплъ хъужауэ и фэр фlыщ» жыхуиIэщ).

Адакъэжьыр тепкIэри ипlытIыжащ. (Iуэхур зыщIам икъутэжащ).

Ажафэ техыну елъагъу. (Ажафэр зэрытехыгъуейм щ1ражыIыкIащ. Гур зыбгъэдэмыхьэ Iуэхум хужаIэ).

Азэхуэм дыкIуэм, щыпIуэтэжынщ.

Акъужьым хуэдэу зэм гуапэщ, зэм жагъуэщ.

Акъужьыр шуужьыфI хуэдэщ.

Алмэстым и щхьэцыр къыIэрыхьащ. (Пасэрейхэм я гугъэт алмэсты щыIэу, абы и щхьэцыр. къыпIэрыхьэмэ, къыпхуэжыIэщIэу и гъащIэр ихьыну я фIэщ хъууэ щытащ. Псалъэр абы къытекIащ. «3ыхуейр и IэмыщIэ къихуащ» жыхуиIэщ).

Алмэстым хуэдэщ. («Iуплъэгъуейщ» жыхуиlэщ).

Апхуэдэ бажэ пэнцlыв утемытlысхьэж. (Бажэм зегъэлlэнэпцlри мэгъуэлъ. Ар лlа еу1уну абы и пэм къуаргъыр тотlысхьэ. Бажэр зыхуейр аращи, къеубыдри ешх. «Апхуэдэу укъэмыпцlэж» жыхуиIэщ) .

Ар зэфэну псыp иджыри къэжакъым. («Сабийщ, и насыпыр къэкlуа щlыкIэкъым» жыхуиlэщ) .

Ар уи шынакъым къихъуэнукъым.

Арэфым хуэдэу къуаншэщ.

Аргъуей зэз, бзу кхъуей. (Щымыlэххэр, мыхъуххэнур къыппэзубыдым

Атlэ пабжьэр къэзыгъэхъеяр сыт? (Еплъ «хьэтlыгъум и дыгъужьищэ» таурыхъым).

Ахъшэ мыкIуэу къыlэщIэнащ.

Бадзэ дымыжкъым.

Бадзэ дзэкъапIэ иIэкъым.

Бажэ хуэдэ, Iущщ.

Батэкъутэр егъэш.

Бацэ ипхъыжащ. («3иужьыжащ» жыхуиlэщ).

Баш лей дэпщтэнукъым. («Лейуэ гугъу удехьынукъым» жыхуlэщ).

Бэзэрым къызэрытекlауэ. («Хъуанэр зэрыжаlэ дыдэм хуэдэу» жыхуиlэщ).

Бэн зэвым хуэдэщ.

Бгъэр джэдыкIэкlэ екъутэ. («Iуэху мыхъунум, хузэфIэмыкIынум йолlалlэ», жыхуи1эщ) .

Бгыр и щlыб илъ щохъу.

Бгъэщхъуэнэм хуэдэу жанщ.

БдзапцIэм хуэдэу хьэлъэщ.

Бдзэжьей къупщхьэу и бгъэм тенащ.

Бейгъымбарым и щlакхъуэ ныкъуэщ. («Беpычэт мыухыжщ» жыхуиlэщ).

Бжьэхуцым хуэдэу щабэщ .

Бжьынэ лей зэредзэ. («Ирегъэлей» жыхуиlэщ).

Бжьынэм иригъэкlащ. («Игъэгузэващ» жыхуиlэщ) .

Бжьыпэр иlыгъщ.

Бжьыхьэпхэрэ къуанщlапхэрэ. («К ъуанщlапхэм ещхьу, бжьыхьэм дунейр къызэlыхьэу къешхын хьэзырщ» жыхуиlэщ).

Бзэ дыкъуакъуэ. (БзитIщхьитIым хужаlэ).

Бэу бын щlэпща нэхъей. (3и щхьэц зэщlэтэджа щхьэ бэлацэм хужаlэ).

Бзу ишхын ишхкъым. (Мащlэшхым хужаlэ).

Бланэ жэрым хуэдэщ. («Жанщ, лъэрызехьэщ» жыхуиlэщ).

Блэ щахъу. («Щыгъаблэщ» жыхуиlэщ).

Блынджабиплlщ. (Унэлъащlэ зыщlэмылъ унэм хужаlэ).

Вакъэ зэв иуващ. («Гузэвэгъуэ хэхуащ» жыхуиIэщ).

Вэнвейм чыкIэ хэуа хуэдэщ. (Хуэмыфащэ щыхьэгъу зыщIым хужаIэ).

Вы лIам сэ хэзыIуам нэхъей.

Вындым хуэдэу фIыцIэщ.

ВыщIэ мыгъасэм гуэбэн иумыгъэщI. (ПцIы зыупсыр ауан ящIу жраIэ).

Гуартэ и плъапIэ щагъэва нэхъей. (Г у а р т э и п лъа п 1 э - щIыпIэцIэщ. Псыгуэнсу къуажэм ипщэкIэ мэзым хэт Iуащхьэ лъагэщ. ГуартэцIыхубзыцIэщ. Абы щыпсэуауэ къаIуэтэж. IэфIу мыпщэфIа шхыным хужаIэ) .

Гуащэхужь и Iэлэхумэщ. («Хуигъэфащэурэ ирегъэк1уэкI, армыхъумэ хищIыкI щыIэкъым, къыгурыIуэркъым» жыхуиIэщ).

Гугъэурэ и гурыгъыр ижащ.

Гум хуэдэу жэрщ.

Гъатхэ лъэнкIапIэу щIощIэ.

Гъэмахуэ Iэжьэ. (И мычэзууэ къыдалъэфа Iуэхум хужаIэ).

Гъуэбжэгъуэщым хуэдэщ. («3ыкъегъэлъагъуэри зэуэ мэбзэхыж» жыхуиIэщ).

Гъуджэ нашэ иригъэплъащ. («КъигъапцIэри Iуэху пхэнж иригъэщlащ» жыхуиIэщ).

Гъуджэм хуэдэу укъощ.

Дадэ, шкIэр къегъазэ. (Нэхъыжьыр зыгъэIуэхутхьэбзэщIэну хуежьэр яращI ауан )

Дакъэжь мафIэ хэнащ. (Шхыдэ к1ыхь зыщIым ауаныщIу хужаIэ).

Дамбыру Iуащ. (Д а м бы р - ину цIыхум яхэIуа Iуэхум хужаIэ).

Дамэ къытекIащ. (Гукъыдэжышхуэ зыгъуэтам ауаныщIу хужаIэ).

Дэгурэ нэфрэ зопсалъэ. (3эгурымыIуэу зэпсэлъитIым ауаныщIу хужаIэ).

Дэкум хуэдэу къигъэпцIащ.

«Дамэкъуэ-дамэпсыр иплъхьэху, сегъэжей» жызыIэм нэхъей. (Еплъ тaypыxъым).

Дэнэ укъикI, лажьэ? («БэIутIэIур къыздикIынур пщIэнукъым» жыхуиIэщ).

Дэп жьэражьэм хуэдэу плъыжьщ.

Дэпыр езым и дежкIэ къыщIетхъу. (Щхьэхуещэм хужаIэ).

Дэри пэкIэ псы дефэркъым. («3ыгуэр къыдгуроIуэ» жыхуиIэщ).

Ди бжэIупи лъагъуэ Iуохьэ. (Ирагъэблагъэу, зэрымыкIуэм щхьэкIэ егийуэ жаIэ).

Ди гъунэгъум я лIыжь ди пIэ къилIэщ. (Имыгъуэу хьэщIапIэ зыкъизыгъанэм хужаIэ).

Ди жэм ди шкIэ щIэфыжащ. («3ыхэщIари дэращи, зыхэхъуэжри дэращ» жыхуиIэщ) .

Ди зэхуакур шкIэ хъупIэщ. («Дызэгъунэгъу щхьэкIэ, гъунэгъугъэ дяку илъкъым» жыхуиIэщ).

Ди хьэдрыхэ псалъэщ. (Яущэхуну псалъэм щхьэкIэ жаIэ).

Ди татуугъуэ махуэщ. («Ди фIыгъуэщ» жыхуиIэщ).

Ди уэнжакъ кIуркIунay ирищIакъым. («Ди уэнжакъ Iугъуэ къреху» жыхуиIэщ).

Ди IутIыж махуэщ. (Чыристан динымкIэ, дагъэ зыщIэлъ шхынхэр щамышх махуэхэр (постыр) яухыу, псори яшх щыхъуж махуэшхуэм адыгэр зэреджэу щытар 1 у т 1 ы ж щ. Абы къикIыр «я Iyp щатIыж, зыщагъэнщIыж, зыщагъэтхъэж махуэ» жыхуиIэщ).

ДомэлащIэри кIащIэ догъу. (Д о м э л а щ 1 эр и - домэжалIэри. Беслъэнейхэм апхуэдэущ зэрыжаIэр).

Домбей хуэдэ инщ.

Домбей выщIэу мэгъуахъуэ.

ДощIэ, ауэ добзыщI.

Дунейр псым ищтакъым. («Умыгузавэ, къэхъуа щыIэкъым» жыхуиIэщ).

Дыгъэмыхъуэ жьындууэ зегъэш.

Дыгъужь нэщIа хуэдэ.

Дыдым хуэдэу папцIэщ.

Дыжьыныгъуэ уэнжакъ. («Хуэкъулейуэ мэпсэу» жыхуиIэщ).

Дыщэ къуэладжэ дегъаплъэ. («ФIы куэдым щегъэгугъ» жыхуиIэщ).

Дыщэ кхъуакIэ егъэж ..

Дыщэм хэсурэ лIащ. («Нэпсейр и мылъкум щысхьу имышхыурэ зигъэлIащ» жыхуиIэщ).

ДжэгуакIуэ зэзэуэкIэ. («3эзауэ нэпцI, зэфIэнэ нэпцI» жыхуиIэщ).

ДжэгузегъэщI напщIэ къекъутэх. (Джэгу хуэдэурэ мыхъумыщIэ зыщIэм хужаIэ).

Джэд гъутхьэуи илъэгъуакъым. («Илъэгъуа щыIэкъым» жыхуиIэщ. АуаныщIу жаIэ).

Джэд нэд дэуей хуэдэ.

Джэду гъэпскIа хуэдэ.

Джэду дзажэ илъэф нэхъей. (Iэщэшхуэ зыкIэрызыщIэ лIы цIыкIум ауаныщIу хужаIэ).

Джэду мафIэ хуашэ хуэдэ. («И жагъуэурэ макIуэ» жыхуиIэщ).

Джэду мащэ ихуащ. (3эпымыууэ хъущIэм ауаныщIу хужаIэ).

Джэду фIыцIэ яку дэжащ. («3эфIэкIуэдащ» жыхуиIэщ).

Джэдум хуэдэу псэ быдэщ.

Джэдхэр дыхьэшхынщ. («А жыпIэр игъащIэкIэ мыхъуххэнщ» жыхуиIэщ).

ДжэдыкIэ кугъуэм хуэдэу гъуэжьщ.

ДжэдыкIэ щызебгъэжэн хуэдэ. (Губгъуэ сэтей захуэм хужаIэ).

ДжэдыкIэкIэ дзэм яхэуам хуэдэщ.

Джэдым ядогъуэлъыж. (Пасэу гъуэлъыжым хужаIэ).

Джэрпэджэж ухъуа?

Джэш пшхауэ уашэнти.

ДжэIу трашхыкIа? (Адыгэм къазэрыфIэщIу щытамкIэ, джэд анэщIэр Iуэну фIытэкъым, «угъурсызщ» жаIэрти, фIагъэжырти, яшхыжырт).

Дзэ гъэшхэн и пщэ илъщ.

Дзэ фlыцIэм хуэдэщ. (Цlыху куэдым щхьэкlэ жаlэ).

Дзэхупс Iурыгъэлъэда хуэдэ.

Дзыгъуэ гъуанэ дихьа къигъэнакъым.

Дзыгъуэ и кхъуей шхыкlэ.

Дзыгъуэм ихьри гъуэм ихьэжащ.

Емылъэlу щlыхьэху.

Еубзэурэ и бзэгу IэфI къытенакъым.

Ехмэ, хьэдрыхэщ. (Шхыным хужаlэ).

Жэм уанэ телъ хуэдэ. (Зэмыкlужу, щIыкlейуэ хуэпам хужаlэ).

Жэмым игъэныщкlуа хуэдэ. (Щыгъын упIышкlуам хужаlэ).

Жылэгъапцlэ кlыгуугущ.

Жырым хуэдэу быдэщ.

Жьыр къыздепщэр ищIэркъым.

Зэзым хуэдэу дыджщ.

Зэнзэныпсу къабзэщ.

Зэрыджэшх къикlыжа нэхъей. (Лъыр зи Iуфэлъафэм къыlурыжу шу хужаlэ).

Зэфэну псыр къэжакъым.

ЗэхуэмыфI зэфIэIуа.

Зи хьэцIэ зыщыгъупщэжам нэхъей.

Зиш тесу лъыхъуэжам нэхъей.

Зы выбжьэщ.

Зы зимыIэм выжьитI иIэт.

Зым Iэпыхур зым къищтэжу.

И адэ и унэжь кlуэж хуэдэ.

И адэр сэ cукlaт?! («Лей къыщIызихар сыт?» жыхуиlэщ).

И анэ къызэрилъхуам хуэдэу пцlанэщ.

И анэ къызэрилъхуам хуэдэщ. (Хъыджэбзым хужаlэ, цIыху хейми хужаIэ).

И бзэгу мэхъу. (Зи мыIуэху зезыхуэм хужаlэ. «Лажьэ мэлъыхъуэ» жихуиIэщ).

И бзэгу IэфI къытенэжакъым.

И вагъуэр ижащ.

И гуэн лъапэ дзыгъуэ егъужынкъым. (Благъэ лъэрыхь зыгъуэтам ауан хэлъу хужаIэ).

И гур дзапэкIэ иlыгъщ.

И джэджьей бгъэм ихьыжынкъым. («Къыщхьэщыжын благъэ лъэрыхь игъуэтащ» жыхуиIэщ) .

И жьэ IэкIэ щIалъхьа хуэдэ.

И залэ маещ.

И кIапсэкIэ щlилъэфыжащ.

И кIэм емынэр къилыкIащ.

И кIэр бжыхьым дихуэжащ.

И лыр и гъуэмылэу гъэ техьэнщ.

И лъэгуажьэ зэрытым и щхьэ щитам. («ЩыцIыкIу дыдэм» жыхуиIэщ).

И лъэщI вы тетщ. (Зызыгъэхъеин щхьэх цIыху жьажьэм хужаlэ).

И напэ Тхьэм къитхьэщIыжащ.

И напэ мэс (Яубэрэжьам ayaныщ1у хужа1э)

И напщlэ телъщ.

И напlащхьэ бэгащ.

И напlэ хуэхьэлъэщ. («Гукъыдэж хуиIэкъым щыгуфIыкIыркъым, нэщхъейщ» жыхуиlэщ).

И напlэ хуэIэтыжкъым. (Щхьэкlуэ къызыщыщlауэ укIытэм хужаlэ).

И насыпыр ипэкlэ кlуащ. («Насыпыншэ хъуащ» жыхуиlэщ).

И насыпыр псым хуэдэу къокlуэ.

И нэвагъуэ къыхуокI. («Щlохъуэпс» жыхуиlэщ)

И нэ исщ, и псэ пытщ.

И нэ къоплъэ, и лъэ зокlуэ.

И нэ чы техуа хуэдэ.(3ыри имылъагъуж xуэдэу гузавэу къэзыжыхьым хужаlэ).

И нэ щlы илъагъуркъым. («Гукъеуэшхуэ хэтщ» жыхуиlэщ).

И нэбжьыц хэхуауэ илъагъуркъым.

И нэм бжэгъуу къыщlоуэ.

И нэм хуехь, и псэм хуехь.

И нэпсыкlэ щlеутхыкI.

И нэр бгъууэ хуэгъэплъэн. («ХуэхъущIэн, гъэшынэн» жыхуиlэщ).

И пэ щIым щыхъуэн. («ХуэхъущIэн, гъэшынэн» жыхуиlэщ).

И псэ вакъэжь щадыжэху псэуащ. (Гъащlэ кlыxь зиlам хужаlэ).

И псэр дзапэкlэ иlыгъщ. («Мэгузавэ, мэшынэ» жыхуиlэщ).

И пхъэ къигъэкIын хуэди пыlэ мэзагъуэ хуэдэ. (Дыщэ пыlэ зыщхьэрыгъ нысащlэ дахэм хужаlэ).

И пыlэ Мэздэгу члисэ хуэдэ. (Пыlэ папцlэ кIыхьым хужаlэу щытащ).

И пыIэ матэ жьажьэ хуэдэ.

И пыIэ пщхьэрыкъуащ. («3и гугъ пщIыр cытым уещхь» жыхуиIэщ).

И пыIэ щэ дридзеинщ. («Хуабжьу гуфIэнщ» жыхуиIэщ).

И татуугъуэщ. («ЩылъэкI зэманщ» жыхуиlэщ).

И тхъушхщ. (3и тхъэгъуэм хужаIэ).

И Тхьэ зэреплъщ. («Дауэ ищIынуми хуитыр езырщ» жыхуиlэщ).

И тхьэкIумэ цIыв ирегъапщхьэ. («3еудэгу» жыхуиlэщ).

И тхьэкIумэ IуэнтIэн. («Быдэу гъэIущын, ущиин» жыхуиIэщ).

И тIроцэщ. («И махуэшхуэщ, и тхъэгъуэщ» жыхуиlэщ).

И унэр Тхьэм къибгъэжащ. (ФIы зэхъулlам хужаIэ).

И фэр шэхум хуэдэу пыкIащ.

И фочыку тхъу къикIми ерейщ. (Iэщэм хуэмысакъым, ириджэгум хужаIэ).

И хьэ бажэ къиубыда?

И хьэжыкlэ псым хэуащ. (Нэщхъейм хужаlэ).

И хьэм сыкъешх. («И eмыкlум сыфlолIыкI» жыхуиlэщ).

И хьэмтетыгъуэщ. («И къулеигъуэщ» жыхуиlэщ).

И цlэ езэгъыжкъым. («Къытехьащ, и гурымыкъ къикlащ» жыхуиlэщ).

И шыкlэ мафlэ егъэуауэ. («Щlэхыу, пlэщIэгъуэкlэ» жыхуиlэщ).

И шыщхьэ былым изщ. («Хэхъуэшхуэ иlэщ» жыхуиlэщ).

И щэджыжь еlуэж. («Гъэтlылъыгъэу иlэр зэщlелъэщlэж» жыхуиlэщ).

И щхьэ бжьэ еуащ. («Iуэхум щхьэуназэ хэхъухьащ» жыхуиlэщ).

И щхьэ зыфlеудыж. (Щlегъуэжауэ лъэмыIэсыжым хужаlэ).

И щхьэ и бэкъу дэлъу къэнащ. (Щхьэкlуэ зыщищlауэ цIыхум хужаlэ).

Яхэмыплъэжыфым и щхьэ къыпфIыкlэ. («3и гугъу пщlыри уэри узэщхьщ» жыхуиlэщ).

И щхьэ мафIэм хэлъщ. («Гузэвэгъуэшхуэ, Iуэхушхуэ хэтщ» жыхуиlэщ).

И щхьэ шэ итми шху итми, сщIэркъым. («СцIыхуркъым, сытеплъакъым» жыхуиlэщ).

И щlыфэ машхэ. («Лажьэ мэлъыхъуэ» жыхуиlэщ).

И Iэгу и Iэнэщ. (Хьэлэлым хужаlэ).

И Iумацlэ къоцIэфт.

ИгъащIэкlэ узэрамышэн къафэжьщ.

Илъагъуу пlастэ ишхкъым. («Жагъуэу елъагъу» жыхуиlэщ).

Имытми, бгъууэ ухуэн.

Куэд игъэныщкlуащ («Куэд и нэгу щIэкlащ, и фэ дэкlащ» жыхуиlэщ).

Купраузым хуэдэу щхъуантlэщ.

Кхъуэ дэlуэкlэ ещI.

Кхъуэбанэ жылэу къинащ. («Мыкlуэдыжщ» жыхуиlэщ).

Кхъуэм хуэдэу пшэрщ.

Кхъуэн и кхъуэцщ. (Цlыху куэдым ямыгъэзащlэу Iуэхур зым адрейм ириущхьэсу щыщытым деж къапсэлъ).

Кхъуэщын бадзэ ихуащ. (ГъумэтIымэ кlыxь зыщIым хужаlэ).

Кхъухь къекlуэлlапlэщ. (Цlыху куэд зыкIэлъыкlуэ унагъуэм хужаlэ).

Къадзыгъуэ банэу къыпхоуэ.

Къалэжькlэ щогугъ. («Къыкъуэнэнкlэ щогугъ» жыхуиlэщ).

Къанжэ хуэдэ мэкlакlэ.

Къэгъэжь гыну дыджщ.

Къэдабэ хуэдэ. (Пасащэу, и чэзу къэмысауэ зызыужьу и гъуэ к!уэдыжым хужаIэ)

Къэнэмэт и лIыукIым хэхуащ («Къаугъэшхуэ хэхуащ», жыхуиIэщ).

КъызэрысщэхуамкIэ узощэж. («3эрызэхэсха дыдэу бжызоIэ» жыхуиIэщ)

КъысхуэзымыщIэ къыдэзыщIей. (Къэуат зыщIэмылъ шхыным хужаIэ).

Къысхуэупсэ псэIух. (УигъэгуфIэ и гугъэу узыгъащтэм хужаIэ).

КъысхуэфI и псэ

Къубгъан быдзым хуэдэу къож.

Къуршым цы IуданэкIэ къекъу.

КIапэ къыпыкIащ. («Къулей хъуащ» жыхуиIэщ).

КIапэм хуэдэу пшэрщ.

КIэмужыр иритащ.

КIэн махуэ кърихуащ. («И насып къэкIуащ» жыхуиIэщ)

КIэпIейкIэ нэф и уасэкъым.

КIыгуугу и гъыбзэ къреш. («Мэтхьэусыхэ» жыхуиIэщ).

КIыгуyгум и шхыгъуэ бзу.

( 3ыпэмылъэщынум, ауаныщIу хужаIэ).

Лыгъей мафIэр идзащ. («Къаугъэшхуэ къигъэхъеящ» жыхуиIэщ).

ЗыIэщIэкI уэдэнум зыпызышэм

Лъэгуажьэмыщхьэ зэрогъащIэ. («3эрыхэгъэзыхьауэ зоныкъуэкъу» жыхуиIэщ).

Лъэданэ инащ («Къигъэзэжыххэркъым» жыхуиIэщ).

Лъэпщ и уадэр къытихуэ.

Лъы нэпс щIегъэткIу. («МэгуIэ» жыхуиIэщ).

ЛIы и жэщщ. (Жэщ кIыфIым хужаIэ).

Мазэм «хуэзанщIэу» зыгъэтIылъам нэхъей.

МаскIэр къыIуролъэлъ. (Хъыжьэм, пхъашэм хужаIэ).

Мастэ пIэпыхумэ, къэпщтэжын хуэдэщ:

Мастэнэм къызэрыфIачащ

Мастэу си гум къыхоуэ.

МафIэм хуэдэу пщтырщ.

МафIэхьэ укъэкIуа? («Щхьэ упIащIэрэ» жыхуиIэщ).

МацIэм хуэдэу куэдщ

МацIэм хуэдэу шхэрейщ.

Мащэ зэвымpэ гузэвэгъуэмрэ.

Мэз нэщI ущыIа? («Сыту хуабжьу умэжэлIа» жыхуиIэщ).

Мэз джэд пхуэгъэсэн?

(Мэз джэдыр гъэсэгъуейщи аращ псэлъафэр къызытекIыp) .

МэкъупIэр зейм хуэзащ. («КъыфIэмыкIынум хуэзащ» жыхуиIэщ).

Мудар и кхъэ нэпцI.

Мывэ тыкъырщ. (ЦIыху быдэм, бахъылым хужаIэ).

Мывэм хуэдэу быдэщ.

Мывэри вагъуэри ишхынущ. (МэжэлIэкъуам хужаIэ).

Мыжейуэ пщIыхьэпIэ елъагъу.

Мылым техьа вы нэхъей. («Мэшынэ, мэкIэзыз» жыхуиIэщ).

Мылым хуэдэу щIыIэщ.

Мыри къамылкъым, мори мылыфкъым.

Мыри фэдэнкъым, мори тасмэкъым.

(Т а с м э - балъкъэрыбзэкIэ «фэдэнщ». «3эрызэщхьэщыкI щыIэкъым» жыхуиIэщ).

Мыщэбзу зеущэху.

Набжьэ щIэлъщ. (ЦIыху кIейпейм, бзаджэм хужаIэ).

НатIэ ирищащ. («Мурад хуищIащ» жыхуиIэщ).

Нэ фыгъуэ зиIэ трагъаплъэркъым. («АпхуэдизкIэ дахэщ, фIыщ» жыхуиIэщ).

Нэгъабэ лIам лъэщIыхьэжащ.

Нэдым хуэдэу къуащ.

Нэм къыщIэIэбэр плъагъуркъым.

Нэмыцэ и цейуэ зэрелъхьэ. (Щыгъын куэд зэтезыкъуэм хужаIэ).

НэуфIыцI щхьэрыуэ.

Нэщыхуэ пщIыну бгъуэтынукъым. (…'щэтыгъуейм хужаIэ).

Нобэризэрэ пщэдей закъуэрэ.

Пасэрей фотэр щыIэжкъым. («Пасэрей делагъэр щыIэжкъым» жыхуиIэщ).

ПащIэIуантIэ иритыжащ. («ЩIигъэбыдэжащ» жыхуиIэщ).

Пасэрейм я шатэ шхыкIэ. (Еплъ таурыхъым).

Псэ зэпылъхьэпIэщ.

Псэхэхым хуэдэу шынагъуэщ.

Псибл икIащ. («Жыжьэ хъуащ, бгъуэтыжынукъым» жыхуиIэщ).

Псом ящхьэу зи гуащэщхьэ къуий.

Псыдзэ ящIэужа хуэдэ. (ХьэгъуэлIыгъуэм къыщIэхужа бынунагъуэм хужаIэ).

Псым хуэдэу пIащIэщ.

Псым хуэдэу уаулъагъу. («ФIыуэ уаулъагъу» жыхуиIэщ).

Псырылъэ ишам хуэдэщ.

Псы Iуфэ мылу Iуригъэхащ.

Пхуэзыгъуэт искъым. («А узыщыгугъыр къохъу лIэнкъым» жыхуиIэщ).

Пхъампэм хуэдэщ. («Уэдщ» жыхуиIэщ).

Пхъэ зэгуэгъэзам дэгъэплъын. («Гъэшынэн, гъэIурыщIэн, хуэткIиин» жыхуиIэщ).

Пхъуантэм хуэдэщ. (Унэ узэда къабзэлъабзэ цIыкIум хужаIэ).

ПцIащхъуэ унэти, лъэлъэжащ.

Уафэм пкIэлъей йумыдз, дзасэм тхъу пумыIу. («ПхузэфIэмыкIынум зыкIэрумыщIэ» жыхуиIэщ).

Уафэр къащхъуэщ, щIылъэр щхъуантIэщ.

Уэсу къригъэсащ. («Куэду къихьащ, къишащ» жыхуиIэщ).

Уэсым хуэдэу хужьщ.

Удэплъеймэ, уафэщ, укъеплъыхмэ, щIылъэщ. (ЩIыпIэ нэщIым хужаIэ).

Уи ажэ си бжыхь къыумыпх.

Уи гъусэр ирыуигъэпхынщ. (Ерыскъы IэфIым хужаIэ).

Уи дзэ къэкIаи. (3и мыIыхьэ щыгугъыр ауан иращIу жраIэ).

Уи натIэ къикIыкI. (Iыхьлыхэм, ныбжьэгъухэм ягy иримыхь щIагъуэу тепсэлъыхьым, зыхуэзыгъэфащэм жраIэ) .

Уи нэ фIэбэщ, уи Iэ бэгащ.

Уи псалъэ мыкIуэду уи уз укIуэд.

УкъиукIри къыпкIуэцIыпкIэжакъэ!

Укъызэзэуэнумэ, ди деж накIуэ. (Къэрабгъэр ауан иращIу жаIэ).

УкIуэми ужэми, сом ныкъуэщ.

УлIмэ, щхьэм уемыуэ.

Факъырэ ахъшэ хуэдэ.

ФатIий и мазэу къухьэжащ.

Фэндым хуэдэу бэгащ.

Фэрэ къупщхьэм хуэкIуащ.

Фо ушхи, псы уифэж.

Фом хуэдэу IэфIщ.

Фомрэ цымрэ хуэдэщ. (Фlыуэ зэрылъагъу цIыхуитIым хужаIэ. «Я гур зэкIэрыпщlащ» жыхуиIэщ).

Фочыкум хуэдэу захуэщ.

Хэдэ-хэплъэ хэплъэ-хэкIыж.

Хэт и мэлыфэ, хэт и фэIуадзэ.

ХэтIэ-хэсэ зэрогъащIэ. («3эрыхэгъэзыхьауэ зоныкъуэкъу» жыхуиIэщ).

Хыв хьэ ебэнауи илъагъуркъым.

Хыв ятIэ хэс хуэдэ.

Хывым хуэдэу кlуэцIрыкъуэщ.

Хывым яса жэмыжь хуэдэщ.

Хым нитIкIэ хигъэплъащ. («Куэдым иригъэгупсысащ», е «Куэдым щигъэгугъащ» жыхуиIэщ) .

Хъыджэбз хьэщIэжьым къыдиIущ. (Iуэхум щымыщ псалъэ къыхэзыIум ауаныщIу хужаIэ) .

Хъытыдж и банэм хэIэбащ. («Бжьэцым къуацэкlэ хэуащ» жыхуаIэм хуэдэщ).

Хьэ бзэгу хуэдэ пIащIэщ. (Кхъуей, щIакхъуэ сыт хуэдэ бзыгъэ пIащIэхэм хужаlэ).

Хьэ губзыгъэ щышхэнкъым.

Хьэ гъуэгур етын. («Гъэпудын» жыхуиIэщ).

Хьэ зэрышхым хэкIуэдащ.

Хьэ фызышэ нэхъей. (Нэмыс зыхэмылъ гуп зэрызехьэм хужаIэ).

Хьэ щэхурыпхъуэщ.

Хьэбжьыдзэу гъэлъэн.

ХьэгъуэлIыгъуэ чейуэ зэрадзэ.

Хьэдагъэншэ хьэдэ.

Хьэдэ изыхам нэхъей.

Хьэдэм хуэдэу фагъуэщ.

Хьэдэншэ хьэдагъэ.

Хьэдэтемыхьэж зэрыщIащ. («3эфIэкIуэдыпащ» жыхуиlэщ).

ХьэдэIуситIми хэнащ.

Хьэдзыгъуанэм къуацэкIэ хоуэ.

Хьэдзыгъуанажэм бжыкlэ пэувам нэхъей.

Хьэжыгъэ щIыхуэрэ шэ щlэхуарэ. («ТIури къэуатыншэщ» жыхуиIэщ).

Хьэиху -бжэхуэщI.

Хьэлlамэ гъэва.

Хьэлlамэ тIовэ. («Узэрыгугъэм щыщыIэкъым» жыхуиIэщ).

Хьэм драху, бжэм дыхуащI.

Хьэм и унэ щIыкIэщ. (Хьэр щIымахуэм щыпIыщ1экlэ «гъэмахуэр унэ сщIынщ» жеIэ, ауэ хуабэ зэрыхъужу Апхуэдэурэ илъэс къэс йокIуэкI жаIэ).

Хьэм иригъэхьащ. («Иубащ» жыхуиIэщ).

Хьэм къупщхьэ яхэбдза хуэдэщ.

Хьэм уеуэмэ, абы ятохуэ.

(Лъэпкъышхуэм хужаIэ) .

Хьэм щичын щыгъкъым.

Хьэмэмым хуэдэщ. (Унэ хуабэм хужаIэ).

Хьэмрэ джэдумрэ хуэдэщ. («3этеплъэ хъуркъым» жыхуиIэщ).

Хьэмышх къупщхьэжь. («3ыми зэримыпэсыжу къэнэжа» жыхуиIэщ).

Хьэндыркъуакъуэ псэф хуэдэ.

Хьэндыркъуакъуэ щэ къыпкlа хуэдэщ. (БэlутlэIу куэд зэуалIэм хужаIэ).

Хьэкlэр пкIэм нос. (Сабийр щыхьэкIэкIэ жаIэ).

Хьэпlацlэ кърих нэхъей. (Пэщэщэхым хужаIэ).

Хьэр егъэжь. (3ыхуэныкъуэу зыхуэгузавэ хьэпшыпыр зымыгъуэтым хужаlэ).

Хьэр псафэ ешэ. («Имылэжь Iуэху щыIэкъым» жыхуиIэщ).

ХьэрэкъуакIэ дыхьэжащ. («ЩыIэжкъым, куэд щIащ зэрыкъутэрэ» жыхуиlэщ. 3ыхужаlэр хьэпшып, щыгъын, Iэмэпсымэ хуэдэхэращ).

Хьэсэкlэу къыдэкIащ. («Лей хъуащ» жыхуиIэщ).

Хьэтх утесу псафэ укIуэ! (НэхъыщIэ къепсамэ, ауаныщIу, гушыlэу жраlэ).

Хьэтхымрэ хьэпщэмрэ сыт я зэхуаку. («Апхуэдэу зэгъунэгъущ» жыхуиlэщ).

Хьэуэ башщ. (ДэнэкIи ядзу IуэхутхьэбзащIэу щыт цIыхум хужаIэу, щытащ).

Хьэурыхум хуэдэу къехущыхь.

Хьэщхьэм хьэпIацIэ ирещIэ. («Хуабейщ» жыхуиIэщ).

ХьэIупс ящIащ. («Псори хуолъ, жьэгъуIугъу ящIащ» жыхуиIэщ).

ХьэIусыпэ зратым ящыщщ. («Нэхъ хэIэтыкIахэм ящыщщ» жыхуиIэщ).

Цыджанышу къегъафэ.

Цыжьбанэу зызэрегъапщхьэ.

Цым и кIуапIэмкIэ трелъащIэ.

Цыри щIэпри зэхиджащ.

ЦIраужьым хыхьэжащ. (Ц 1 р а у ж ь - пабжьэ. «Бгъуэтыжынукъым» жыхуиIэщ).

Чэщей щыкъум хуэдэщ. (Къабзэм хужаIэ).

Чы мащIэ бжыхь щIагъуэ. (Набжэм ещхьу хуа бжыхьщ. «ИрахьэлIэшхуэ щымыIэу ягъэзэщIа Iуэху» жыхуиIэщ). ,

Чын хьэгуагуэу зэрахуэ.

Шэ икIам хуэдэщ.

ШэкIэ тхьэщIа хуэдэ къабзэр (ЦIыху хейм хужаIэ. ЦIыxy къабзэ дахэми хужаIэ).

Шэми шхуми шатэ тIэкIу.

ШэтIэгъуэблкIэ япIа хуэдэ. (БыртIымым хужаIэ).

Шэхудэм хуэдэу фIейщ.

Шурэ лъэсрэ я зэхуакущ.

Шы лlа хьэ енэцI хуэдэ.

Шыбжийм хуэдэу сырщ.

Шыбзэм хуэдэу гъуанэщ.

Шыбзыхъуэ уанэу зэщIоскъыскъэ.

Шыгъуу ткIунукъым, псыуэ ирафынукъым. («3ыри къыщыщIынкъым» жыхуиlэщ).

Шыгъушыпс зэраутхыжащ . («3эфIэкIуэдащ» жыхуиIэщ).

Шыгъушыпсым хэлъу нэху игъэщащ.

Шыпсэ еIуатэ. (ХъыбарыпцI е хъыбар мыхьэнэншэ щыIуатэм хужаIэ).

Шыр бэзэрым пшэнумэ, уэшх къешхыу, былымыр бэзэрым пхунумэ, жьы къепщэу.

Шыфэ гъуру мэпсалъэ.

Шыфэ и уэрэдщ. («КIэи пэи иIэкъым» жыхуиIэщ).

ШыщIэ къамылъхум уанэ хузэщIалъхьэ.

Щам и бжыхьу ирегъэкIуэкI. (Еплъ таурыхъым).

Щхьэ гъэва хуагъэтIылъа хуэдэ. (3ы щIыпIэ кIуэну хуэпабгъэм хужаIэ).

Щхьэж и унэ бжэн лъакъуэ. (Гупыр щызэбгрыкIыжым деж гушыIэ псалъэу жаIэ).

Щхьэлыкъуэ Iэнэежэ нэхъей.

Щыз хэхъуащ. («Хуабжьу гуапэ щыхъуащ» жыхуиIэщ);

Щымышхэм иригъэтIэхъуащ.

ЩIалэ унэ джэдэщ. (Хабзэ зэрымылъ унагъуэм хужаIэ).

ЩIыжь бажэ хуэдэ.

ЩIымахуэ вабдзэжьу хыфIадзэжащ.

ЩIымахуэ мэракIуэ. (Имыгъуэтынум щIэупщIэм ауаныщIу жраIэ).

ЩIыр зэгуэхури я кум дэхуащ.

ЩIыр хьэлывэ ищIащ. (Зи бын куэд лIам гущIэгъу хуащIу хужаIэ).

ЩIыр IэгуфэкIэ къегъазэ. («Мэгу Iэ» жыхуиIэщ).

ЩIыуэ зытетыр илъагъуркъым. (Гукъеуэшхуэ зиIэм хужаIэ).

ЩIыщIэ мэшу и щхьэр иpешэх.

Япэ къауэр къытохуэ. (БэIутIэIу куэд къызэуалIэм хужаIэ).

ЯтIэм хуэдэу пшэрщ.

Iэбжьанэтез хъуркъым.

Iэбжьанэм хуэдэу джафэщ.

Iэжьэкъур иреч.

IэзэкIэ-Iэзэпэ.

IэкIуэцIым ижын хуэдэ. (ЦIыху, псэущхьэ псыгъуабзэм хужаIэ).

Iэманту къегъэбжын. («Гужьеигъуэ хэдзэн» жыхуиIэщ).

IэмыщIэ фощ. (МащIэу фIым хужаIэ).

Iэнэ лъакъуищщ.

Iэнэ-Iэтэ зэщIилъхьэжащ.

Iэпэ-лъапэр къощ. («Къабзэлъабзэщ» жыхуиIэщ).

Iэпэ-лъапэр печ. (Дэтхэнэ зы мащIэми, дэтхэнэ ебзыхьэкIами хужаIэ).

Iэрэ жьэрэ зэхуихьакъым.

Iэрэ нэрэ я зэхуаку. («НапIэрыпIэм» жыхуиlэщ).

IэшрыI хьэнтхъупсу зэхэлъщ.

Iисрафил и сурыр къепщэ. (Жьышхуэм хужаIэ).

1у бахъэм ехь. («Псынщlэ дыдэщ» жыхуиIэщ).

Iулъэфи, банэ тепIэ.

IупскIэ ипlащ.

Хьэлым я нэхъ дахэр нэмысщIэкъущ.

КъуэфIым адэ щIэинышхуэ хуэфащэщ.

ЩIэныгъэм я нэхъ пэжыр еджэнщ.

Джатэм я нэхъ жаныр уи фIыщIагъэщ.

Гъэрым уигу щIэгъуныр цlыху жыIэщ.

Iэнэм щытемылъыжкlэ, зы пхъэбгуужьщ.

Унэжьым щыщIэмылъыжкIэ, шэщыжь папщIэщ.

ХьэщIэр накIуэ-къакIуэмэ, угъурлыгъэщ.

Гъэм и бэвыр бгъуэтмэ, хэхъуэшхуэщ.

Адэ-анэ псалъэр пхъэщхьэмыщхьэщ, хьэлу зыхэплъхьэну ар нэхъыфIщ.

Выфlхэр щемыкъужкIэ, пыхуалэщ.

Благъуэр гъуэм къизы1ур нэрыбгейщ.

Ешхуэм упэмыувмэ, укъэрабгъэщ.

Гъейм ухуэмыщIыныр унэхъулэщ.

ЦIыxум я нэхъ лъапIэр жумарт пэжщ.

Жаныжьхэр зыхуапсыхьыр бий лIыхъущхьэщ

Хьэджафэр зраутIыпщыр хьэкIэкхъуэкIэщ.

ЩIыгум и цIыху икlабэм зыщыхъумэ.

Пхъумэным я нэхъ ищхьэр ныбжьэгъуф1щ.

ШуlэгъэфI уиlэныр насыпышхуэщ,

Гъащlэр къыпхуэупсэмэ - ар къыуитынщ.

Былымыбэ бгъуэткIэ умыпагэ.

Пагэм и блэкъуэблащхьэр къутэгъуафIэщ.

Мафlэр къыпщlэнэныр гугъэкIуэдщ.

Гур зэрыкIуэдыкIыр и шэрхъщ.

ЩIэх узытекIуэдэнур акъыл пхэнжщ.

Жаныгъэм ухуэщхьэхмэ, удэхуэнщ.

Пщащэр хуабжьу псалъэмэ, емыкIухьщ.

Хьэлу хэлъыну псом я нэхъыкIэщ.

ЦIыxум я нэхъыкIэр бзэгухьщ.

Iыхьэм я нэхъ дыджыр шэгынщ.

Унэ лъабжьэ щIэхыр цIыху мыдаIуэщ.

Щытхъур зымыIуэтэжыр фыгъуэнэдщ.

Пудыр бгъэпэшэныр къуаншагъэщ.

КъуанщIэхэм узыхуашэнур псэхэлIэлщ.

Мы блэ къуэлэныкIэр уи нысэгъущ.

Гъуэгыу къозыгъэкIухьыр уи тlуанэщ, уанэмыгъуэр теплъхьэмэ, ар уиlэнщ.

Лlыхъужьыр Iэщэм пэIэщIэмэ, мэубзэ.

ХабзэфIхэр къызытрахыр нэхъыжь пашэщ.

Дахэр пасэу яшэмэ, мэутхъуэ,

Хъуэхъубэр зытепсыхэр фадэпIастэщ.

ПСАЛЪЭ ПЭЖИЩЭ

ИндылыжькIэ зэджэр зы псынащхьэщ.

ТхьэщIагъкIэрэ зэджэ мэзышхуэр зы мыщхьэщ .

Уэгум щызеуэ бгъэшхуэр зы джэдыкIэщ.

ЦIыхум я нэхъыкIэр псалъалэщ.

Губгъэн зымыщlыр гъусэншэрщ.

ЦIыхур ныбжьэгъуншэмэ, дзыхь хуумыщI.

Ныбжьыщlэм зигъэщlэращlэурэ мэбзэрабзэ.

Хъыджэбзым и бзэр IэфIмэ, дэхьэхакIуэщ.

Щауэфlыр зэхэзекIуэмэ, цIэрыlуэщ.

ЦIыхубэм зи цIэ ираIуэр я лIыщхьэщ.

ФIыгъуэм я нэхъыщхьэр зэгурыIуэщ.

Iуэхум я нэхъ быдэр гухэлъ пэжщ.

Жэрыжьыр щыщIэмыкIыжкIэ, уемыуэ.

Бланэм узэреуэу псыхъуажэщ.

Бажэр ущу ежьэмэ, мэщакIуэ.

НыбжькIэ уздэмыкIуэфынур биижьщ.

ИжькIэ узыхуэмейри малъхъэунэгъущ.

Уи гъунэгъур бзаджэмэ, щIы хущынэ.

Iэнэр зыхуаухуэр лъагъуныгъэщ.

Дыгъэр зытемыпсэр щыIэжкъым.

Дакъэжь псыфыр бгъазэмэ, мэгъущ.

Пщышхуэр зекIуэ гъусэншэмэ, зы лIыхъусэщ.

Гуащэр унэlутыншэмэ, зы таучэщ.

Чеижьыр фадэм хуэнэщIмэ - мэгъущIэ.

ЛIыхъум и джатэ хъущIанэр мэхахуэ.

Хуарэр зыгъэIэдэжыр зекIуэлIщ.

Мы лIыгъэншэ гупым уахэмыхьэ.

Уи мыIыхьэ куэдым ущIэмыкъу.

ЦIыxyp ныкъуэкъуалэмэ, угъурсызщ.

ФызыфIыр уи акъылэгъумэ, уунэнщ.

Унэр зыгъэшэрыуэр унэгуащэщ.

Щэным я нэхъ IэфIыр тэмакъкIыхьщ.

ЦIыхубэр зэкъуэтмэ, текIуэныгъэщ.

Губгъэн куэд къэзыхьыр щхьэзыфIэфIщ.

Дахэр фIэрэфIэныр лIы къашэщ.

ЛIыншэ фызабэр гиялэщ.

Уэлбанэ махуэр щIэпытхъщ.

Фызым я тхъэгъуэр къэб гъавэщ.

Фыз бзаджэр лIы гъэжьщ.

Фызым и фIыр лIы гъатхъэщ.

Бланэ щеуэр нэхущщ.

3и шэрэзбзаджэр блэ фIыцIэщ.

Благъэжьым игу уеуэмэ, пфIокIуэд.

Удыныр зыхуэфащэр бзаджэнаджэрщ.

Уеджэмэ, къэзымыгъазэр напэншэщ.

Бзаджэр уи пэшэгъумэ, уи анэр гъынщ.

Емынэ унэкIэ зэджэр бгыкъуншэщ.

Лъахъшыншэ унэкIэ зэджэр лэгъунэщ.

Хьэвыр, бэлыхь дыдэщ жыпIэми, зы дзэпкъщ.

Сэшхуэм дзэ Iумытмэ, выуэчщ.

Фочым шэ имылъмэ, башыжьщ.

Джэдыр лъеймэ, мэтIыс.

Шыр бгы кIыхьмэ, мэзежэ.

ЦIыхубзыр дахэмэ, мэпагэ.

ИжькIэ къопэгэкIынур унэкъуэщыжьщ.

ИгъащIэкIэ узэмыуэнур уи фызщ.

3эи умыбгынэнуp благъэжьщ.

УЩИЕ ПСАЛЪЭ

Жьэр гъэкъабзэ,

Бзэр гъэ1эсэ,

ПцIы умыупс,

Псэм удэмылажьэ,

Жьыгъэм зумыгъэхь,

Хьэм уемыхьэкъу,

Къуэм уемыубзэ,

Бзаджэм уемыуалlэ,

ЛIыгъэм уримыбий,

Уи бий лlакlэ

Уигу жьы думыгъэху.

Уи напэр хужьу,

Уи щэныр дахэу,

ЦIыхум уахэтмэ, фlыуэ укъалъагъунщ .

ТАУРЫХЪ ЗИ1Э ПСАЛЪЭЖЬХЭР

А сызрашэк1ын, шыуаным зришэк1ыу къысхуишащ

Зы унагъуэ гуэрым нысэф1 дыдэ къашат. Нысэр бэшэчт, тэмакък1ыхьти, тралъхьэр и хьэлъэ мыхъумэ, зэи къэгубжьтэкъым.

- Мы ди нысэр зэ нэхъ къэзгъэгубжьынщ! – жи1эри пщыкъуэ нэхъыщ1эр мэз к1уэри пхъэуэ щ1этым нэхъ къуаншэлъэншэхэр къыхуишащ. И пщыкъуэм пхъэр икъутэри бжэкъуагъым къуэувэжащ.

Нысэм шыуаныр пилъэри пхъэр къыщ1ихьащ. Пхъэ къуаншэбыншэр шыуаным шыхущ1эмыгъэзагъэм:

- А сызрашэк1ын, шыуаным зришэк1ыу къысхуишащ, - жи1ащ къэмыгубжьу.

Ажалым сыкъэгъэли, ит1анэ къызэшхыдэ

Щ1алэ гуэр псым хыхьат. Есык1э ищ1эртэкъыми, итхьэлэ хъуащ. Абы хэту л1ы гуэр къыщы1ухьэм, щ1алэр абы елъэ1уащ:

- Маржэ хъун, сыхэх! – жи1эри.

Л1ыр щ1алэм ешхыдэу щ1идзащ:

- Есык1э умыщ1эу емынэм ухихуа! – жи1эу.

- А зи узыгъэур к1уэдын, япэ щ1ык1э ажалым сыкъэгъэли, ит1анэ къызэшхыдэ, - жи1ащ щ1алэм.

Ар щыпсэум гурымыкъыу щытащи, ипщэкIэ дрикъеягъэнущ

Зэгуэрым Хъуэжэ мэз къик1ыжу плъэри хьэблэ псор зэрыдэхауэ псыхъуэм дэлъадэу илъэгъуащ.

- Ц1ыхуф1хэ, фыздэжэр дэнэ? Къэхъуар сыт? – жи1эри яупщ1ащ.

- Уи гъунэгъур псым итхьэлащ, Хъуэжэ, - къыжра1ащ абыхэм.

Ар щызэхихым, Хъуэжэи гум къелъэри якIэлъыжащ.

Псым щынэсым, псори хьэдэм лъыхъуэу, ищхъэрэкIэ ирагъэзыхащ, езы Хъуэжэ ипщэкIэ дригъэзеящ.

-Уа, Хъуэжэ, хьэдэр псым ирехьэх, армыхъумэ ипщэкIэ дрихьейркъым, уэ щхьэ ущылъыхъуэрэ ипщэкIэ? - къыжраIащ.

- А-ууей, фэ фщIэ щыIэкъым, ар щыпсэум гурымыкъыу щытащи, ипщэкIэ дрикъеягъэнущ,- жиIэри Хъуэжэ ипщэкIэ дригъэзеящ.

Ар лlэуэ уэ укъызэрынам щхьэк1э coгъ

ХьэдэIусашхэ здэщыIэм Iэнэм пэрысхэм лым я ужькIэ лэпс къыхутрагъэуващ. Гъунэгъуу зэбгъэдэситIым я зыр лэпс пщтырым еIубри къыщисым, и нэпсхэр къыщIэлъэлъащ.

- Сыт ущIэгъыр?- жиIэри и гъунэгъур еупщIащ.

- Зи хьэдэIус тшхы тхьэмыщкIэр сигу къэкIыжауэ, согъ,- къыжриIащ.

Мыдрейри пхъэ фалъэшхуэр къищтэу лэпс пщтырым фIыуэ щеIубым, ари къисри и нэпсыр къелъэлъэхащ.

- Уэ сыт-тIэ ущIэгъыр? - жиIэу адрейр къыщеупщIыжым:

- Ар лIэуэ уэ укъызэрынам щхьэкIэ согъ,- жриIащ мыдрейм.

Ахъмэт и фо изщ

АхъмэткIэ еджэу бгы лъагэ, бгъуэнщIагъ зищIыжу Къущхьэхъу щIыпIэм щыIэщ. А бгышхуэм и джабэм апхуэдизкIэ куэду бжьэр исщи, абы ящI фор гъэми щIыми бгы гъуанэхэм къитIэтIу изу жаIэ. Ауэ апхуэдизкIэ бгыр лъагэщи, къипхыну Iэмал хуэбгъуэтыркъым: и лъабжьэмкIэ ущежьэу удэкIыфыркъым, и щхьэмкIэ кIапсэкIэ укъехмэ, бгыр хуэбгъуэнщIагъщи, фор зэрылъ гъуанэм улъэIэсыркъым. «Ахъмэт и фо изщ» псалъэжьыр абы къытекIащ. УлъэмыIэсмэ, сыт и мыхьэнэ жыхуиIэщ.

Благъуэр гъуэм къизыхуа фызыжь цlыкlу

Зы фызыжь цIыкIу гуэр жьейуэ, къайгъэуэ, и лIыр имыгъэпсэууэ щытти, лIым и щхьэр иригъэужэгъуу хуэмышэчыжыххэ щыхъум, фызыжь цIыкIур ишэри, благъуэм иригъэшхыну, гъуэм иридзащ. Ауэ фызыжь цIыкIур благъуэм текIуэри, и гъуэм кърихуащ жари апхуэдэ псысэ щыIэщ. Псалъэр цIыхубз ябгэ бзаджэхэм хужаIэ.

Блыщхьэм щэлэуат къэпхьауэ мэремым къыпхузэхуэсащэрэт уи фасикъ жылэр

Нэхъ макъыфI зиIэ сохъустэхэм махуэхэр ятригуэшауэ азэн игъаджэрт ефэндым. Хъуэжэи абыхэм ящыщ зыти, абы жумэ маxуэр - мэремыр - къылъысат, щэлэуат къихьын хуейуэ. Хъуэжэ и махуэр щыгъупщэжри блыщхьэ махуэм азэн джапIэм дэкIуейри щэлэуат къихьу теуващ.

Ар щызэхихым, «мыр делэ хъуа?» жиIэри ефэндыр псынщIэу азэн джапIэм кIэлъыдэжеящ.

_ Сыт мы пщIэр, ди напэр тыбох, нобэ блыщхьэ махуэм щэлэуат щхьэ къэпхьрэ?- ефэндым щыжиIэм, Хъуэжэ щэлэуатыр псынщIэу зэпигъэури:

_ Уа, ефэнды, блыщхьэм щэлэуат къэпхьауэ мэремым къыпхузэхуэсащэрэт уи фасикъ жылэр,- жиIащ.

Бррржьжьей щхьэ жызмыlарэт!

ЕщакIуэурэ бажэжь цIыкIум зы ныбгъуэ къиубыдат.

- Сошхри сошх, ауэ сыщыпшх махуэр къызжыIэ!- жиlэри ныбгъуэ цIыкIур бажэм елъэIуащ.

_ Бэрэжьейщ!- щыжиIэм, «тррр» жиIэу цIыкIур лъэтэжащ.

_ «Бррржьжьей» щхьэ жызмыIарэт! - жиIэри бажэм и дзэр зэтрикъузащ.

IэщIэщIыхьа щыуагъэм иужькIэ зи акъыл къэкIуэжым ауаныщIу хужаlэ.

Выщlэ мыгъасэм гуэбэн нумыгъэщl

ЛIы къулейсыз гуэр и фызым бгъэдэсу:

_ ЕтIанэгъэ жылэм Iэхъуэу танэ пщыкIутIкIэ сахуежьэнщ. Хыр хъууэ, хыр бзыуэ къайIысxынщи, танэбзхэр жэм хъунщ, танэхъухэр вы хъунщ,- щыжиIэм, фызыр къэпсалъэри:

- КхъыIэ, а выщIэхэм си дыщым саригъэкIуэж!- жиIащ.

_ Cыт жыпIэ делагъэр! Выщlэ мыгъасэм гуэбэн ябгъэщIынуи!?- жиIэри лIыр фызым текIиящ.

Гъудэм «довэ» жыхуиlам хуэдэу

Выжьым и бзэгур къилэлу, кIыpт. Гъудэр вым и тэсым вагъэмбэкъум дэту евэзытриукIауэ тесу екlуэ-

кIыpт. НэгъуэщI зы гъудэ блэлъэтти, вытхым тесыр къилъагъури къегуоуащ:

_ Сыт нэхъ уи лэжьыгъэ иджы си ныбжьэгъум? - жиIэри.

_ Довэ, си ныбжьэгъу, довэ!- жиIащ вытхым тесым.

Езыр мылажьэрэ мыпщIантIэу лэжьакIуэхэм захэзыбжэм ауаныщIу хужаIэ.

Дамэкъуэр иплъхьэху, сыгъэжей ....

Зыгуэр щIымахуэ жэщым къэтэджурэ мэкъушэ кIуэрт, щIалэщIэ и гъусэти, абы жеигъуэ ириттэкъым. Жэщ гуэрым щIалэр хэкIуэтауэ джэгум къикIыжащ, бжьынэхэм вэнвей хуабэ яриупцIэри гъуэлъыжащ. Нэху щыщым, лIыр щIалэм еджащ:

- Тэдж, дыгуващ-жиIэри.

_ КхъыIэ, дамэкъуэр иплъхьэху сыгъэжей, нэгъуэщI мыхъуми,- жиIащ щIалэм.

ЛIыр щIэкIри дамэкъуэр ирилъхьэну щыхуежьэм, бжьынэм вэнвей ищтхьат. ЛIым псы игъэхуабэу, абыкIэ вэнвейр къригъэвыкIыжу, дамэкъуэр ирилъхьэу выр щIищIэху щIалэр жеящ, нэхуи щащ.

Делэм сэ сыфlокl, губзыгъэр езыр къысфlокl

- Уа, Жэбагъы, уэ зыгуэрым уфIэнэуи къыпфIэнэуи тлъагъукъым. Псоми дауэ уагурыIуэрэ?- жаIэу щеупщIым:

_ Делэм сэ сыфIокl, губзыгъэр езыр къысфlокl, - жиIащ Къэзанокъуэ Жэбагъы. «ЦIыхум уахэтыфын хуейщ» жыхуиlэщ.

Ди гъунэгъум укlуэрэ пlастэ щlыкlэ зэбгъащlэмэ, сыт ягъэ кlын!

Къэбэрдейм икlри Уарп Iуфэ Сэхьид Набдзэшхуэ деж еджакIуэ зыгуэр кlyaт. ХьэщIэмрэ бысымымрэ Iэнэ къахуигъэуври бысым гуащэр щlэкlыжащ. Сэхьид Набдзэшхуэ япэ хэIэбэри, пIастэр цIынэт.

_ Уэ, ныуэжь, мыдэ къакIуэт!-жиlэри бысымым гуащэр къриджащ.- Мы си хьэщIэр Къэбэрдей нэс къикIри имыщIэ зригъэщIэну си деж къэкIуащ, уэ ди гъунэгъум укIуэрэ пIастэ щIыкlэ зэбгъащIэмэ, сыт ягъэ кIын!- жриIащ.

Ди фэр бэзэрым щызэхуэзэжынщ

Бажэ анэжьым и шыр ц1ык1ухэр и гъусэу яхуурэ гъуэгущхьиблыр щызэхэк1ым щынэсым:

- Щхьэж и занщ1эк1э фызэбгрыж!-яжри1ащ бажэ анэжьым и шырхэм.

- Дэнэ дыщызэхуэзэжын, ди анэ?- жа1эу и ц1ык1ухэр къыщеупщ1ым:

- Ди фэр бэзэрым щызэхуэзэжынщ,- яжри1эри ф1ы яхуищ1ащ.

Джэду хьэжы зещI.

Джэдур 1эмал хуек1уэу дзыгъуэхэр зэтришхыхьыну мурад ищ1ат. Лейуэ зэрихьахэм хущ1егъуэжауэ, и гуэныхьхэр ипшыныжыну хьэжыщ1 к1уэну зигъэlуащ. Дзыгъуэхэри я гъуэм къикlыу къыхуэк1уэу яриха лейр къэхуагъэгъуну ялъэ1уу л1ык1уэ яхуищlащ.

Дзыгъуэхэм я фlэщ хъури, утыкум къихьащ. Джэдуми зигъэуардэу яхыхьэри къыщ1идзащ:

- Къэпым щхьэ зэри1эр, а къэпым илъыр абык1э къипх зэрыхъур псоми фщ1эрэ?- жи1эри яхэупщ1ыхьащ.

- Сыт щ1эдмыщ1эр?- жа1ащ псоми зыжьэу.

- Ат1э, а къэпыщхьэмк1э къивмыхыу къэп щ1эрыпсыр щ1эвугъуэныр сыт?- жи1эри дзыгъуэхэр зэтриук1ащ.

Джэдур лым лъэмыIэсмэ, «бэрэзджщ» жеIэ

Дзасэм пы1уауэ лъагап1эм пылъ жэрумэхэр ишхыну джэдур дэлъейщ, дэлъейри щылъэмыIэсым: «Бэрэзджщ»,- жиlэри 1ук1ыжащ. .

И муpадым зэрылъэмы1эсыфар и щхьэ тримылъхьэу щхьэусыгъуэ лъыхъуэм ауаныщ1у хужа1э.

Ер вы бжьакъуэм къокI

Андзорхэрэ Къуэгъулъкъуэхэрэ я Iэхъушэхэр псыфап1эм щызэхуэзэм, Къуэгъулъкъуэхэ я гуур Андзорхэ я вым епыджри иук1ащ. Абы къыхэкlыу лъэпкъит1ыр бий зэхуэхъури зэзэуащ. Псэлъафэр абы къытек1ащ.

«Жэмыр бгым щоху!» - жери, шыдыр гъуэгащ

Зэгуэрым жэмымрэ шыдымрэ зэдэхъуак1уэурэ жэмыр бгыщыхум щхьэщыхьащ.

Ар щилъагъум, шыдыр гъуэгыу хуежьащ:

- Жэмыр бгым щоху!- жи1эу.

_ Ат1э сыт уэ абы щхьэк1э ущ1эгъыр?- жа1эу щеупщ1ым:

_ Ар иук1мэ, сэ къыдызагъэхыжынущи аращ,- жи1ащ шыдым.

Жьуджалэ хэшэнщ ...

Зэныбжьэгъуит1 щы1эт. Зыр хьэрэмт, зыр хьэлэлт. Хьэлэлым фыз дахэ иIэт. Ныбжьэгъу хьэрэмыр а фызым ехъуэпсэжри и л1ыр иук1ыныр къишэну мурад ищ1ащ.

Арати, гъэпц1агъэк1э иук1ыну 1эщэншэу щ1ып1э нэщIым иришащ.

_ Cымыук1, къыпхуэгъункъым,~ жи1ащ л1ы хейм.

_ Хэт дыкъилъагъурэ, ихъуреягък1э псэ зы1ут щыlэкъым, узэрызук1ыу къысхуэгъуагъэххэщ,- жи1ащ л1ы хьэрэмым.

._ Зыми дыкъимылъагъуми, жьуджалэ хэшэнщ,- жи1ащ хьэлэлым.

Арати, л1ы хейр и ныбжьэгъу хьэрэмым а щ1ып1эм щиук1ри а здэк1уам къыщаук1а хуэдэу, хьэдэр щlилъхьащ, хьэдэ хуэ1ухуэщ1эхэри хуищlащ. Зэман щыдэкIым, фызым иужь ихьэри къишащ.

Махуэ гуэрым лIым игъэукlурияуэ гъуэлъып1эм илъу, фызыр абы и лъапэмк1э къыщысу здэуэршэрым, жьышхуэ къыкъуэури бжэр къыlуиудащ, жьым къихьурэ жьуджалэ унэм къыщIэукlуриящ.

Жьуджалэр щилъагым,, лlыр «хьы1» жиlэри дыхьэшхащ.

_ Ущlэдыхьэшхар къызжеlэ!- жиlэу фызым щыхигъэзыхьым, лIым зиумысыжын хуей хъури Iуэхум и пэжып1эр жи1эжащ.

- Ат1э, уэ си лlыр бук1ыу гъэпц1агъэкlэ сыкъэпшэжауэ ара?- жиlэри фызым сэшхуэ фlэдзар кърилъэфри л1ыр иук1ыжащ.

Жьындум и фыз къэшэкIэщ

Жьындум махуэ къэс фыз къишэрт. Пщэдджыжьым къишэрт, пщыхьэщхьэ зэрыхъуу: «Мыбдежым си щхьэр щылъынущ, мыбдежым си лъакъуэр щылъынущ, мыбдежым си дамэр щылъынущ, уэ дэнэ деж уздэзгъэгъуэлъынур?»жиIэрти, ирихужырт.

Фыз къэшэрейм хужа1э.

ЗыкъысщыбгъэпщкIуми, мыбы зэ укъекIуэл1эжынкъэ?

Хъуэжэ и щIыхуэ зытелъ гуэрым зыкъыщигъэпщкIуурэ щIыхуэр къритыжтэкъым. ЩIыхуэр къыIихыжыну кIэлъыкIуэху, зримыгъэгъуэтурэ Хъуэжэ и щхьэр игъэужэгъуат. Хъуэжэ кIуэри кхъэм дэтIысхьащ.

- 3ыкъысщыбгъэпщкIуми, мыбы зэ укъекIуэлIэжынкъэ?- жиIэри.

Зыстlэщl-зысхуапэу дунейм щхьэ сытет?

Пщыхьэщхьэм зыстIэщIрэ сыгъуэлъыжу, пщэдджыжьым сыкъэтэджрэ зыстхьэщIу, зысхуапэу, сышхэу _ апхуэдиз гугъуехь си фэм дэкIыу дунейм щхьэ сытет? – жи1эри щхьэхынэм зиукIыжащ. «3ыстIэщI, зысхуапэу дунейм щхьэ сытет?» псэлъафэр щхьэхынэм хужаIэ.

И кlуэцlыр нэщlрэ и щlыбыр щlэращlэу куэдрэ Тхьэм щигъэт!

Къетыкъуэ и къуэ Аслъэмбэчыпщым езыр псэууэ кхъэлэгъунэ иригъэщIат, лIэмэ, абы щIалъхьэну.

Кхъэлэгъунэр зыщIахэр зэригъэлэжьам, гугъу зэрыригъэхьам щхьэкIэ, и унэм щIишэри Iэнэ къахуиухуащ, бжьэ къахутригъэуващ. Езыри къэтIысащ.

Ауэ, адыгэ хабзэм ипкъ иткIэ, ефэн и пэкIэ мыхъуахъуэу хъунутэкъыми, нэхъыжьым жиIэнур имыщIэу щыст.

Абы ирихьэлIэу Къэзэнокъуэ Жэбагъы къыщIыхьащ. Гупым я нэхъыжьыр гуфIэри бжьэр Жэбагъым иритащ.

Мыдрейм къыIихри щIэупщIащ гyпыр щIызэхэсым. Бжьэр къыщIащтар къыщищIэм:

- АтIэ, а кхъэлэгъунэм и кIуэцIыр нэщIрэ и щlыбыр щIэращIэу куэдрэ Тхьэм щигъэт!- жиIэри Жэбагъы ефащ.

Итlани малъхъэ унэгъу нэхърэ сынэхъыфlщ ...

Жылэр зымыгъэпсэу дыгъужьыжьыр Iуэху ящIри къаубыдащ. ЯукIыу и псэр ягъэтыншыжыну ягу темыхуэу, и фэр трахщ, Имыгъэзэгъэну шыгъу траудэжри пцlанэбзэу мэзым щIаутlыпщхьэжащ.

Дыгъужьым ифэр зэрытрахар щызэхахым, мэзым хьэкIэкхъуэкIэу щIэтым ауан къащlу щlадзащ:

- Еууей, еууей, уихъу-уилъурэ уи фэри трахщ,

Хэбзэри къытраудэщ,

Удын бзаджэри къыуадзри

Уи дзэр зэтеуэу укъаутIыпщыжщ.

Жэщыргъэным сыткIи уещэн,

Уи щэкIуэнри къаухуэщ,

Хьэурыхунри уагъэухщ,

Сыт мыгъуэри уи махуэж.

Уи нитIри къижу .

Сыту икIэу укъэунэ- щыжаlэм - Ей, цIапIэ къом!

Сэ нэхърэ нэхъыкIэж щыIэщи, Аращ сэ къыздыщIам сыщIримыгузавэр, - жиIэри яхуэгузэвакъым.

- Уэ нэхърэ нэхъыкlэжу сыт щыIэнкIэ хъун?- жаIэри еупщIащ.

- Гъунэгъум ебийр, зи биижь екIужыр, шу жэрыжэ мыцIыху зыубыр, зи быным щытхъур, имыщIэф зыIуатэр, зэхих псори зыIуэтэжыр, жеибэр зи щIасэр, щIасэлIкIэ зэрамыпэсыр, уэсэпс хыхьэн зи жагъуэр, дыгъуэнкlэ ерыщыр, мыщафэм щIэбэгыр, ядэ къегиемэ, зызыгъэгусэp ,сэ нэхърэ нэхъыкIэжщ, жылэ дэсу ахэр щыIэщ. Абыхэм нэхъри нэхъыкIэжкIэ, ягъэкъанми, малъхъэунэгъур! Сэ, сыдыгъужьми, мэзыжьыр си унапIэщ. Си пIэ срихуну хэти къремыкIуэ,жиIэри еуэри ежьэжащ.

Ищхъэрэкlэ псыр къыщумыгъэутхъуэ жызыlам хуэдэщ

Дыгъужьыр псы Iуфэм здыIутым ищхъэрэкIэ зы щынэ ц1ык1у къыIухьэри, псы ефэу щIидзащ.

- Уэ гъуамэм псыр къогъэутхъуэ! - жери дыгъужьыр щынэм щыхьащ.

- Дауэ нэзгъэутхъуэн, сэ ищхъэрэкIэ сыщыту - жиIащ щынэ цIыкlум зиухейуэ.

- Плъагъуркъэ а Iейр, мышынэрэ мыукIытэу къызэрызэпсалъэ!- жиlэу дыгъужьыр щебгъэрыкlуэм, щынэ цIыкlур шынэри лъаlуэу щlидзащ:

- Къысхуэгъэгъу, Тхьэм щхьэкlэ, къысхуэгъэгъу! _ жиlэу.

- Апхуэдизу ущылъаlуэкlэ, усшхынщи пхуэзгъэгъунщ!-жиlэри дыгъужьым щынэр ишхащ.

3ытекIуэнум щхьэусыгъуэ нэпцIкlэ щыхьэм хужаIэ.

Къэзылъэфри зылъэфыжри пщlэнукъым

Хъуэжэ и выгъашхэр ядыгъуауэ нэху къекlащ. Хъуэжэ и гъунэгъур дыгъуакlуэжьти, выгъашхэр зэрыфIэмыкlар къищlащ.

Пщэдджыжьым и гъунэгъум деж екlуэкIри пщlантIэм дэсауэ щимыгъуэтым, и вы гъашхэри щимыгъуэтыIым, я адакъэжьыр къихьри и фызым и пащхьэм иридзащ: - Мэ, ди вы гъэшхар зыдыгъуам я адэкъэжьыр къэздыгъужащ. Къэзылъэфри зылъэфыжри пщIэнукъым,- жиIэри.

Къэхъуа щыlэкъым, щlалэр яукlри витlыр яхуащ

- Сыт къэхъуар, ХьэтIытI? Дэнэ апхуэдизу уздэпIащIэр?

- Къэхъуа щыIэкъым, щIалэр яукlри витlыр яхvуащ!- жиIащ ХьэтIытI.

И къуэр хъунщlакlуэхэм яукIри и витlыр яхуауэ арат. Гуауэр гуауэ зыщымыхъум хужаlэ.

Къыфlэдзэ си бзэгум

Махуэ гуэрым Хъуэжэ пщIантIэм дэту шу блэкIыу илъэгъуащ. Сэлам къыщрихым, мыдрейми, хабзэм зригъэхьри, жиlащ:

- Еблагъэ, хьэщIэ, зодгъэгъэпсэхунщ!

Шrр, пэж:ым ухуеймэ, жыжьэ къикIт, ешат, къуажэми хэгъэрей щиIэтэкъыми, «къеблагъэ» къыщыжраIэм, гуфIэри къыдыхьащ. 3ыкъригъэлъэтэхри зиплъыхьа щхьэкlэ, пщIантIэм шы фlэдзапlэ щилъэгъуакъым.

- Мы шыр дэнэ фlэздзэн?- жиlэри хьэщIэр къеупщlащ Хъуэжэ.

Адыгэ хабзэм зригъэхьу «къеблагъэ» жиlа щхьэкIэ, Хъуэжэ тхьэмыщкlэ Iейуэ псэурти, щIегъуэжащ.

- Къыфlэдзэ си бзэгум,- жиIащ Хъуэжэ. Шум къыгурыlуэри шэсри дэкIыжащ.

Къепыдж жысlа щхьэкlэ, къепыджыпэ жысlат?

ЩlалитI зэзауэти, зым и ныбжьэгъур къабгъэдыхьащ.

- Къепыдж, си ныбжьэгъу, cеукI!- жиlащ. Ныбжьэгъур куэдрэ мыгупсысэу, и къамэ кърихри щlалэр иукlащ. ЩIалэр щыукlyрийм, абы езэуар шынэжри:

- Аркъым, къепыдж жысlа щхьэкlэ, къепыджыпэ, жысlат? - жиlащ.

ЩIэпхъаджэр нэгъуэщIым езыгъэлэжьу, езым зиухеижыну пылъым хужаIэ.

Къуэшрокъуэр пlащlэри унакъым

Гъэмахуэр икlауэ Iэщыхъуэхэр Къущхьэхъум къыдэкIыжын щыхъум, щlыпIэм и пlалъэ зыщIэ Iэщыхъуэ нэхъыжьхэм дунейр къызэрызэIыхьэнур жаlащ, уафэм и нэгу щlэлъыр щlэкlыху, Iэщхэр кърамыгъэжьэжу заIэжьэну унафэ ящIащ. Къуэшрокъуэр мэлыхъуэ пщыIэ гуэрым нэхъыжьт, а унафэм емыдаlуэу пlащlэри и мэлыхъуэ пщыIэр къригъэжьэжащ. гъуэгум борэн къыщытехъуэри Къуэшрокъуэм и мэл хъушэр уаем иукIащ.

«Къуэшрокъуэр пIащIэри унакъым» псалъэжьыр абы къытекIащ.

Кlапсэшхуэм хужьгъэ телъщ

КIапсэшхуэр хьэхуу Iахыурэ Хъуэжэ и щхьэр ирагъэужэгъуат. Апхуэдэу Хъуэжэ и деж Индрис къакIуэри къелъэIуащ:

- Уи кIапсэшхуэр къызэптрэ мэкъу къэзбгъэшэжтэмэ,- жиIэри.

- КIапсэшхуэм фызым хужьгъэ трикIутауэ егъэгъущ,- жриIащ абы Хъуэжэ.

Индрис дэкIыжри кIуэжурэ егупсысри аргуэру къигъэзэжащ:

- Iэу, Хъуэжэ, дауэ хъун кIапсэшхуэм хужьгъэ тепкIутэ? - жиIэри.

- Къущамытынум деж кIапсэшхуэм сытри тозагъэ. Кlапсэшхуэм хужьгъэ телъщ жысlащи, телъщ!- жиIэри Хъуэжэ къыбгъэдэкIыжащ абы.

КIапсэшхуэр лъхуэри арэфыпс къилъхуащ

Зы беижь нэпсей гуэр гъунэгъуу иIэт Хъуэжэ. А хьэблэм и кlуэцIкlэ а беижьым и закъуэт кlапсэшхуэ зиlэр. Хъуэжэ тlэу елъэlуащ абы и кlапсэшхуэр хьэхуу къриту мэкъу къригъэшэжыну, арщхьэкlэ щхьэусыгъуэ зэмылlэужьыгъуэхэр къыхуищlурэ къритыртэкъым. Ещанэу щелъэlум, кlапсэшхуэр къритащ. Мэкъу къэшэн зэриухыу арэфыпс дыщlигъури кlапсэшхуэр зейм иритыжащ.

К1апсэшхуэр зейр къэуlэбжьащ:

- Мы арэфыпсри сыт зищIысыр, сэ арэфыпс уэстат атlэ?- жиlэри.

- Уи кlапсэшхуэр си деж щыlэху лъхуэри арэфыпс къилъхуащ. Къэзылъхуар ууейуэ щыщыткlэ, къилъхуари ууейщ - щыжиIэм, зыри къыпимыдзыжу нэпсеижьым арэфыпсри Iихащ.

Зэман заул дэкlа иужь, Хъуэжэ аргуэру хьэхуу къыlихащ.

Ауэ иджы кlапсэшхуэр зейм иримытыжурэ зэман куэд дэкlат. Зы махуэ гуэрым кlапсэшхуэр зей лlыр губжьауэ къакlуэри Хъуэжэ къыфIэнащ:

- Хьэху къыщыпщтэкlэ, и чэзум зэрептыжыпхъэри пщIэн хуейщl- жиlэри. Хъуэжэи нэщхъейуэ жиlащ:

- Къысхуэгъэгъу, цIыхум сещыхьэкIуэну сфlэфIкъыми, аращ алъандэрэ сыныщIэмыкlуэфар: уи кlапсэшхуэр лъхугъэм зэрилIыкlрэ нобэ махуищ мэхъу, Тхьэм хьэдрыхэфI кърит!- жиlэри къаблэмкlэ зигъазэри дыуэ ищlу щlидзащ.

Кlапсэшхуэр зей лlыр къэгубжьыпащ:

- Уи щхьэр къэгъэпцlэж абыкlэ, хэт илъэгъуа псэ зыlумыт кlапсэшхуэр лlэуэ,- жиlэу щыкIийм, абы бгъэдыхьэри щэхуу жриlащ:

- Кlапсэшхуэм арэфыпс къыщилъхукlэ, сыт ар лIэнкlэ щIэмыхъур?!

Кlыфlщи, таурыхъыр сигъэлъагъуркъым

Мэкъуауэхэр пщыхьэщхьэм шхауэ пщыIэм щхьэж и занщIэкlэ загъэукlурияуэ загъэпсэхурт, зыгуэрым таурыхъ гъэщIэгъуэн жиIэрт. Псори абы дихьэхауэ зыдедаlуэм, зыгуэр къыхэкIиикlащ.

- Кхъыlэ, а мафlэр зэщIэвгъэст, кlыфlщи, таурыхъыр сигъэлъагъуркъым,- жиlэри.

Щхьэусыгъуэ мыхъун зыщIым хужаlэ.

Лыр Iуэхутэкъым, цейр имыуlащэрэт

Зыгуэр цей щlэрыпс щыгъыу хьэщlапlэ къикlыжу уэрамым къыздрикlуэжым, пщlантlэ гуэрым хьэ бзаджэ къыдэжри лIым и лъэнкlапlэр иуlащ, цеикlэри тIэкlу зэIитхъащ. ЛIыр и унэ къэкlуэжауэ къыщыщlар и фызым щригъэлъагъум:

_ Лыр Iуэхутэкъым, цейр имыуlэгъащэрэт,- жиlащ фызым.

Лъэпщ и Хьэпцlей кlуэкlэ.

Лъэпщ и цlэу Алъхъохэ пщылI гуэр яIэт.

_ Пщэдей Хьэпц1ей узгъэкlуэнущ, Лъэпщl- жиlащ пщым.

«Пщэдджыжь сыщокlуэнукlэ, ныжэбэ сыкlуэрэ сыкъэкlуэжмэ, щхьэ мыхъурэl» - жиlэри Лъэпщ жэщым Хьэпцlей кlуэри къэкlуэжащ.

Пщэдджыжьым Лъэпщыр пщым къриджэу Хьэпцlей щIэкlуэнумкlэ унафэ хуищI щыхъум:

_ Уэлэхьэ, зиусхьэн, а жыхуэпIэм ныжэбэ сыкlуэри сыкъэкlуэжамэ,- жиlащ Лъэпщ.

ПщIэншэрыкlуэу хьэулейм хужаlэ.

Лlам унафэ ищlыжыркъым

Къэзанокъуэ Жэбагъы щылIэм и фызыр бгъэдыхьэри еупщlащ:

_ Сэ дауэ сыпсэуну, сыт унафэу къысхуэпщlрэ?

_ Сэ уи унафэ сщIыну си Iуэху пхэлъыжкъым. Лlам унафэ ищIыжыркъым. Уи унафэр фыз хьэдагъэм щащIынщ,- къыжриlащ, «узратыжынур фыз хьэдагъэм щыжаIэнщ» жыхуиlэу.

Мо джатэр къыпыхунурэ си къуэм и нэр ирищlынущ!.

Хъыджэбзыжьыр щысурэ зэуэ къыщиудри гъуэгащ. - кыпщыщlаp сыт?- жаlэу щеупщIым:

_ Сэ саша нэужь, къуэ цIыкlу згъуэтынущ. Си къуэ цIыкlур сlыгъыу сыкъэкlуэжмэ, мо джатэр къыпыхунурэ и нэр ирищIынущи, аращ сыщlэгъыр,- жиlащ пасэрей хъыджэбзыжьым.

Къэмыхъуххэнум щышынэурэ гузавэм хужаlэу къэнащ.

Мо слъагъур къэсмэ, диуфэнщlынущ ...

Хьэндыркъуакъуэжьыр джэуэ псы Iуфэм еплъэкlри уэшхышхуэ къакIуэрт.

_ Мо слъагъур къэсмэ, диуфэнщIынущ, ауэ ди тхьэмыщкIапlэ дисыжынщ! - жиIэри «жьгъумпI» жиIэу псы м хэпкlэжащ.

Гугъуехь цIык!ум зыпыIуидз фIэщIу гугъехьышхуэм зыхэзыдзэм хужаIэ. .

Мыбы из махъсымэ сиlатэмэ, фезгъэфэнт ...

Хъуэжэ джэдхэр игъашхэу пщIантIэм здыдэтым, IэщэкIэ зэщIэузэда шу гуп бжыхьхэр иращIыкIыу, хьэхэр ягъэбанэу куэбжэмкIэ зэрыблэхащ. Я къуейщlеягъэм щхьэкlэ Хъуэжэ абыхэм къаригъэгъазэу яшхыдэну мурад ищIащ:

_ Уэ-хьэ-хьэей къэвгъазэ! Къэвмыгъазэмэ, фылIыгъэншэщ!- ящIэгуоуащ ар шухэм. Макъ пхъашэр щызэхахым. шухэм къагъэзащ.

АрщхьэкIэ, джэдым яхэт Хъуэжэр къыщилъагъум, къебгъэрыкIуэри зыр къыщIэкlиящ:

_ СлIожь, лlыжь цIыкlу, укъыткIэлъыкlийуэ къыщIэдбгъэгъэзар?! Уи кIэ мафIэ щIэнамэ, къащтэ, пызупщIынщ!- жиlэу и къамэр къыщрипхъуэтым, Хъуэжэ щыкъун зэрылъа фалъэ фIейр ишийри:

_ Хьэуэ, си щlалэхэ, мафIи къысщIэнакъым, мыбы из махъсымэ сиIатэмэ, фезгъэфэнт, фызэрыщIалэфIым щхьэкIэ жысIэри, къывэзгъэгъэзауэ арат- жиIащ шынэжри.

Мылажьэ ягъашхэркъым ...

Пщыжь гуэрым пхъу дахэ дыдэ иIэт. «Шы дахэмыжэ» жыхуаIэм хуэдэу, дахэ щхьэкlэ, Iуэху ищIэфыртэкъым. Жьыщ1эфыртэкъым, дыжэфыртэкъым, пщэфIэфыртэкъым. Пщым ипхъу дахэм псори къылъыхъурт, ауэ, и ныкъусаныгъэр къызэращIэу, кlэбгъу защIырти зыlурагъэхыжырт ...

ИкIэм икIэжым, и щхьэ закъуэ и лъакъуитlу псэу щIалэ тхьэмыщкIэжь гуэр щыIэти, ар къылъыхъуащ. .~

Пщыри егупсысри «зыми имышэу къыдэнэж нэхърэ нэхъыфIщ» жиlэщ игукIи къритащ.

Пщым и пхъум и Iэпэр щlалэжьым иубыдри и унэ къишэри къэкIуэжащ.

- Мыдэ къеплъ,узэрыпщэфIэнур мыпхуэдэущ,- жиIэри нысащlэр иригъэплъурэ и лlыр пщэфlащ. Иужькlэ тIури етlысылIэри зэдэшхащ.

_ Иджы сэ мэз сокIуэ. Уэ упщэфIауэ, си шхыныр хьэзыру, хуабэу сыкъригъэхьэлlэж!- жиlэри лlыр мэз кlуащ.

Пщыхьэщхьэм фызым зыри имыщIауэ, унэм шхын дзэкъэгъуэ щIэмылъу кърихьэлIэжащ.

ЛIым и lэщхьэлъащхьэ дрихьейри пщэфlащ, ипщэфlари езыр бгъэдэтlысхьэри зы дзэкъэгъуэ къыхуимыгъанэу ишхыжащ. КъыкIэлъыкlуэ пщэдджыжьми, аргуэрыжьти, езыр пщэфlэжри и фызыр къеплъу щысурэ ипщэфlар ишхыжащ.

_ Мес мо уэщыр къэпщтэнурэ пхъэ пкъутэнущ, ар унэм къэпхьынурэ мафlэ пщlынущ. АбыкIэ упщэфlауэ си шхыныр хьэзыру сыкъэбгъэсыжмэ, тlури детlысылIэнурэ Iэфlу дызэдэшхэнущ!- жиIэр езым витIыр щlищlэри мэкъушэ кIуащ.

НысащIэр мэжэлlапэ щыхъум, уэщыр къищтэри пхъэ икъутэну къыщIэкlащ. Ентlыр гъурыжьым етIыркъыу бгъэдэту и адэр къыдыхьэри унэмкlэ щигъазэм, и пхъур еджащ:

_ Дотэ, унэм умыкlуэу япэ щlыкlэ мы пхъэр къутэ. Мыбы мылажьэ ягъашхэркъым,- жиlэри.

Мыпхуэдизрэ думылъэу, сыфlэбгъэжынуми сыфlэбгъэжащэрэт

ЛIым и къуэр къедаlуэртэкъыми, игъэшынэн щхьэкlэ тридзауэ сэ т1ыгyp и пщэм дилъэрт:

_ УкъызэмыдэlуэIуэмэ, уфlэзгъэжынущ!- жиlэурэ.

_ Мыпхуэдизрэ думылъэу, ди адэ, сыфlэбгъэжынуми, зэ сыфIэбгъэжащэрэт,- жиlащ и къуэм.

Ягъэшынэурэ зи щхьэ зрагъэужэгъум жиlэ псэлъафэу къэнэжащ.

Мыщафэ Iэрымылъхьэм гуащэр щумыгъэгугъ, уи гъусэ ущыгугъыу мыщэм уемыбэн

Мыщафэ къыхуахьыну гуащэр ягъэгугъати, зэныбжьэгъуитI зызэрагъэпэщри кlуащ мэзым.

Куэдри къамыкlухьу мыщэр езыр къахуэзащ. Зыщрапщытым, мыщэр къахуилъащ. И ныбжьэгъур хьэшхыпIэм къринэри зыр къыщlэпхъуэжащ, адрейм и закъуэ къыщынэм, зэрыпэмылъэщынур ищlэри зигъэмэхащ. Мыщэм и лъэбжьанэмкlэ щlалэр къызэридзэкlащ, нызэридзэкlащ, кърилъэфэкlащ, арщхьэкlэ щlалэр бэуэжыртэкъым. Мыщэр щlалэм къепэмщ-непэмри мыпсэужу щыфIэщIым.

Iукlыжащ, зэ къызэплъэкlыжри, щlалэм зыщимыгъэхъей мэзым хыхьэжащ. Щlалэр зыкъомрэ щылъа нэужь, къыщылъэтри и лъэ къызэрихькlэ къажэурэ жыг къуагъым къуэс и ныбжьэгъум къыбгъэдэлъэдэжащ. Къежьэжауэ; къыздэкlуэжым:

- А мыщэм и пэр уи тхьэкlумэм къыщыlуилъхьам, къыбжиlар сыт?- жиlэри еупщlащ. - «Мыщафэ lэрымылъхьэм гуащэр щумыгъэгугъ, уи гъусэ ущыгугъыу мыщэм уемыбэн» къызжиlащ,- жиlащ щlалэм.

Пал Iунэр бэн Iунэ зыщlыж Тхьэр щыlэщ

Пщы залымым и гъукlэр иукIыну мурад ищlати, джэри шищэ я нал Iунэ зы жэщым ищlыну унафэ хуищlащ. Гъукlэр нэщхъей дыдэу кlуэжри и унэ щlыхьэжащ пщым къыхуищlа унафэр и фыз дахэм ириlуэтылlэжащ.

- Атlэ а пщым фlыуэ ещlэ апхуэдиз нал Iунэ зы жэщым зэрыпхуэмыщlынур, ар уиукIыну щхьэусыгъуэ къилъыхъуэу арщ. Апхуэдэу щыщыткlэ, гъуэлъи укъыхэмыщту жей, нал Iунэр бэн Iунэ зыщlыж Тхьэр щыlэщ,- жиlэри фызым лlыр игъэгъуэлъыжащ.

Пщэдджыжьым гъукlэр къэмытэджауэ пlэм хэлъу пщым и пщылlхэм ящыщ зыгуэр къэсащ.

- Маржэ хъун, тэджи бэн Iунэ щlы, ди пщыр щыlэжкъым!- жиlэри.

Гъукlэр щlиукIыну фызым езы пщыр иукlауэ нэху къекlат. Псэлъафэр а таурыхъым къытекlащ.

Пэд мыкъу уврэ, нэд къуа зигъэщхърэ?

3ыгуэрым лlыщlэ къищтэри зэгъусэу мэкъуауэ к1уащ. Мэкъупlэм щынэсым, мэкъур зейм:

- 3э техьэгъуэ деуэнщи, итlанэ дышхэнщ! - жиlащ.

- Нэд мыкъу уврэ? Сеуэфынукъым,- жиlэри лlыщlэр етlысэхащ.

Мэкъур зейр гупсысэри «мыр фlыуэ шхэмэ, фlыуэ къысхуэлэжьэну къыщlэкIынщ» жиlэщ игукlи, пщафlэхэри тlури фlьгуэ шхащ. Шхэн зэраухыу:

- Нэд къуа зигъэщхърэ? Сэ сылэжьэфынукъымl- жиlэри лlыщlэр гъуэлъащ ..

Парипых уихуэ

Парипыхыр щlыпlэцlэщ. Балъкъ Iуфэрэ Псыхъурей къуажэ щlыбымрэ я зэхуакурщ.

Къэбэрдейм къытеуауэ щыта тургъутхэр Парипых деж хьэлэч зэрыщащlыгъам псалъэжьыр къытекlащ.

Пасэрейм я шатэ шхыкlэ

Шатэр кхьуэщыным иту дапхъэ лъагэм тетти, ар кърахьэхыу зэрашхыным я акъыл хуэмыкlуэу, пкlэлъей ираупсеяуэ абыкlэ зырызыххэу дэжеймэ, мэжаджэр хагъапщlэмэ, къежэхыжурэ яшхт жари апхуэдэ таурыхъ щыlэщ.

Псалъэр абы къытекlауэ Iуэхущlэкlэ зымыщlэм хужаlэ ..

Птlашэ и джэду ирисхьащ

Птlашэ и фызым джэдлыбжьэ ищlу пылъу и гъунэгъур къыщlыхьащ. Джэдым щыщ къыщlыхьам иригъэшхыну ПтIашэ хуейтэкъыми, джэд лыбжьэр къыпимыхыжыну и фызым нащхьэ хуищlащ. Фызри и лlым фlэлlыкlри къыщIыхьар щысыху шыуаныр къыпихакъым. Гъунэгъури Iуэхуншэти, уэршэрурэ жэщыр хэкIуэтэху щысащ. Ар щыщlэкIыжым:

_ Иджы дышхэнщ!- жаlэу шыуаныр къыщыпахыжым, джэд лыбжьэр фlамыщl ихъухьат.

Пцlымрэ пэжымрэ я зэхуакур плlалэщ

- Пцlымрэ пэжымрэ сыт я зэхуаку, Жэбагъы?- жаlэу щеупщlым:

- Плlалэщ!- жиlащ Жэбагъы.

_ Ар дауэ?- щыжаIэм, Жэбагъы и lэпхъуамбиплlым и нэмрэ тхьэкIумэмрэ я зэхуакум дилъхьэри:

_ Мыракъэ пэжымрэ пцIымрэ я зэхуакур? Нэм илъагъур пэжщ, тхьэкIумэм зэхихыр пцIыщ, сыту жыпlэмэ ялъагъур зэрамыхъуэкlыу зэикI яIуэтэжыркъым,- къажриIащ.

Сэ нэхъыпщ здэщыlэ сывмышэ!

Жанхъуэтыкъуэ Кушыку и уэлиигъуэу шу гуп и гъусэу къикIухьт. Пщыхьэщхьэм къуажэ гуэрым хьэщIапlэ щыдыхьэм, Кушыку жиIащ:

- Сэ нэхъыпщ здэщыIэ сывмышэ!

- Iэу, уэ нэхъыпщ щыIэ?- еупщIащ пщым и гъусэхэр.

- ЩыIэщ. Сабий зиIэ унагъуэ сыфшэмэ, ар сэ нэхърэ нэхъыпщщ. Сэ жысIэр къысхуамыщIэми хъунущ, ауэ са6ийм жиIэр хуамыщIэу хъунукъым,- жиIащ пщым.

Сэ сыщыlэжкъым ...

Агънокъуэр хьэщIапIэ къикIыжу мэжалIэрти, щышхэн мурад иIэу, гуащэжь гуэрым деж дыхьащ. Агънокъуэ джэгуакIуэр зэрыарар гуащэжьым имыщIэу шху гуащIэ дыдэрэ мырамысэ щIыIэрэ и нысэм къытригъэгъэувэри езыри къеупщIащ:

- Хэтхэ уащыщ, тIасэ?- жиIэри. Агънокъуэм зыщыщыр жриIащ.

- А-на, уэ узмыцIыху щхьэкIэ, фи лъэпкъыр фIы дыдэу соцIыху. 3эш дапщэ фыхъурэ, тIасэ?- жери къеупщIащ аргуэру.

- 3эшищ дыхъут, ди анэ, ауэ абыхэм сэ сахыумыбжэж, нобэ щыщIэдзауэ сэ сыщыIэжкъым,- жиIащ Агънокъуэм нэщхъеи дыдэу.

- Сыт къэхъуар, си щIалэ?-жиIэу щIэупщIэм:

- Уэлэхьэ, сэ мы уи шху гуащIэм сыкъемылыну, - щыжиIэм, зэрыджэгуакIуэр къицIыхури и нысэхэр пщэфIэну гуащэжьым унафэ ищIащ.

Си анэм зэрыжиIэу сумыщIу, си фызым зэрыжиIэу сыщI

ЩIалэ гуэрыр шэсу дэкIыху:

- Ялыхь, си анэм зэрыжиlэу сумыщI, си фызым зэрыжиlэу сыщI!- жиIэрт.

- Сыт апхуэдэу щlыжыпIэр?- жери щIалэм и гъусэр:

- Анэ мыгъуэр гумащlэщи, сежьамэ, сыкъэмысыжыну фlощI. Абрэджхэм сыкъаукIыу, хьэм сашхыу, псым ситхьэлэу жеlэри щысщ. Си фызым хъугъуэфIыгъуэхэр къысхуихьынурэ къэкlуэжынущ жеlэри гуфlэу къыспоплъэ,- жиIащ щlалэм.

Си пщыгъэм нэхърэ уи лIыгъэр сиIащэрэт

3эгуэрым Жанхъуэтыкъуэ Кушыку шу гъусэхэр иlэу гъуэгум здэкIуэм и къуажэм дэсхэм ящыщ лъхукъуэлI гуэр Кушыкур здэкlуэмкIэ къикlыжу къыхуэзащ.

3эрыхабзэти, пщым щыхуэзэм, игъэкlэрахъуэри и сэмэгурабгъумкlэ бгъурыувэри дежьащ, дэкlуэтэну.

Пщым «гъэзэж» къыжримыlэурэ кlуэрт. JIъхукъуэлlми пщым и гъусэу кlуэн и жагъуэт.

Пщым зыри жимыlэххэ щыхъум:

_ Слlожь, Жанхъуэтыкъуэ, «гъэзэж» жыпlэркъыми? Сыlуэхуншэ уи гугъэ? - жиlэри и шым еуэри пщым и гъуэгур зэпиупщlу къыпижыхьри къигъэзэжащ.

Пщы уэлийр лъхукъуэлlым къыкlэлъыплъри, жиlащ: - Си пщыгъэм нэхърэ уи лlыгъэр сиIащэрэт!

Си щlалэгъуэми сыщIэгъуакъым

Лlыжьыр шым шэсыну и лъапэр лъэрыгъым ирилъхьэу зыщlэрыlа щхьэкlэ, мышэсыфу къыщехуэхыжым:

_ А, си щlалэгъуэ мыгъуэ!- жиIащ. 3иплъыхьри зыри щимылъагъум,- уэлэхьэ, си щIалэгъуэми сымыщIэгъуа1 - пидзыжащ.

Си Iэм данэ къыкlэрыпщIэу сыкъихьати, къыкlэрымыпщlэж сихъухьащ мы унагъуэм

Хъыджэбзыр щыдэсым и lэхэр пхъашэу щытащ. Яша нэужь нысащlэщ жаlэу ямыгъэлажьэурэ и lэхэр щабэ хъужати, нэхъыкIэ хъуа и гугъэу: «Си lэм данэ къыкlэрыпщlэу сыкъихьати, къыкIэрымыпщlэж сихъухьащ мы унэгъуэм»,- жиlэрти тхьэусыхэрт.

Согъэпцl, мышыуи жысlэнщи, шыугъи жысlэнщи, сыныщlэлъэдэнщи си пыlэри къыщlэзмыхыжмэ!

Щlалэжьыр lейуэ и фызым щышынырт. 3эгуэрым шхэуэ здэщысым:

_ Хьэнтхъупсыр мышыущ,- жи1ащ щэху дыдэу.

_ Сыт мышыущ жыхуэпlэр?- жиlэу кlийуэ и фызыр къыщыбгъэдыхьэм, щlалэжьыр шынэри къыщыщlэжым, и пыlэр щхьэрыхуащ.

Бжэlупэм деж увауэ жиIэрт:

_ СогъэпцI, мышыуи жысIэнщи, шыугъи жысlэнщи, сыныщlэлъэдэнщи си пыlэри къыщlэзмыхыжмэ.

Сыкъаплъэмэ, фэ цlапlэ къомыракъэ слъагъунур!

Лlыжьыр и псэм еджэу телът, и къуэжьхэр къеувэкlауэ щхьэщытт. ЛIыжьыр и къуэхэм яхуэарэзытэкъым.

- Уэ, ди адэ, мэуэ уи нап1э зэтехи, т1эк1у къаплъэт! – щыжра1эм:

- Сыкъаплъэмэ, фэ ц1ап1э къомыракъэ слъэгъунур! – жи1ащ л1ыжьым.

Сыкъэушмэ, пщ1ыхьэп1эт!

Абрэдж гуэр гупым яхэсу ягъэхъахэр яхуи1уэтэж пэтрэ старшинэр хьэщ1эщыбжэм 1ухьащ. Абрэджым и псалъэ макъыр щызэхихым, щ1эмыхьэу бжэм к1эрыувэри к1эщ1эдэ1ухьащ. Абрэджым и1уэтэжырт пащтыхьым и тетхэм я бийуэ зэрихьа л1ыгъэхэр, полицейхэм зэрайзэуар, зэра1эщ1эк1ар.

«Мисс иджы гупыр щыхьэту къэзумысащ абрэдж хахуэр», - жи1эу старшинэм бжэр 1уихри щ1ыхьащ., абрэджыр старшинэм къи1уплъэри къызэредэ1уар зэуэ къищ1эри:

- Сыкъэушмэ, пщ1ыхьэп1эт! – яжри1ащ зи жьэ ущ1ауэ къеда1уэ гупым.

Сымаджэ нэпц1 зищ1урэ л1ам нэхъей

Л1ит1 гум ису зздэк1уэм, япэк1э плъэри хьэлъэ телъу лъэс гуэр к1уэуэ ялъэгъуащ.

- Мо лъэсым дызэрыщ1ыхьэу сивгъэт1ысхьэ жи1энурэ къыдэлъэ1унущ. Апхуэдэу щыщытк1э, сэ сымаджэ нэпц1 зысщ1ынщы, сыгъуэлъынщ. Уэ, «Сымаджэ илъщ, укъизгэт1ысхьэ хъунукъым» жы1и ныблэк1, жи1эри зыр щ1ак1уэ зытрилъхьэри гум игъуэлъхьащ.

Гур к1уэурэ лъэсым щыщ1ыхьэм, «сивгъэт1ысхьэ» - жи1эри къелъэ1уащ.

Ауэрэ к1уэуэ къызэплъэк1ри, лъэсыр щымылэгъужым и гъусэм еджащ:

- Тэдж, лъэсым дыкъилъэгъужкъым, - жи1эу.

Арщхьэк1э и гъусэр къыщымытэджыжыххэм, щ1ак1уэ к1апэр къи1этмэ – «сымаджэр» л1ат.

Тэщриф щ1алэ фэтехщ

Тэщрифыр хьэрып грамматикэр тепсэлъыхь тхылъщ. А тхылъыр хьэрыпыбзэ зымыщ1э адыгэ щ1алэхэм я дежк1э икъук1э зэгъэщ1эгъуейти, псалъэжьыр абы къытек1ащ.

Тхьэмыщк1эр ди деж къэмык1уэмэ, дэнэ к1уэн!

Увыжыкъуэ л1ыжьым пхъурылъхум къилъхужауэ зы 1ыхьлы гуэр яшауэ и1эт. А л1ыжьми ф1эк1а абы ади, Ани, 1ыхьлы зыбгъэдыхьэн и1этэкъым.

Зэгуэрым дыщ палъэу и1эу л1ыжьым деж пхъурылъхур къэк1уэжащ.

- Гуащэпагуэ къок1уэж! – жра1ащ л1ыжьым.

- Сыт къэзыхужыр, емынэм къихужрэ?! – и1эу л1ыжьыр хъущ1ащ.

- Мати пхъуанти иту зэгъэпэщауэ гук1э къашэж! – щыжра1эм:

- Фыжи, куэбжэр 1уфх, тхьэмыщк1эр ди деж къэмык1уэмэ, дэнэ к1уэн? – жи1ащ л1ыжьым.

Тхьэры1уэ хъуамэ дыхэк1ащ

Дыгъу 1уэхук1э ягъэкъуаншэу щ1алэ гуэрым судым иратат. !уэхур къыща1этыну махуэмрэ зэрыхэплъэну щ1ык1эмрэ зргъэщ1ауэ и адэр къыдыхьэжри:

- Уи !уэхур, щ1алэ, тхьэры1уэк1э ищ1энущ, - щыжи1эм:

- Тхьэры1уэ хъуамэ дыхэк1ащ, ди адэ, - жи1эри щ1алэр гуф1ащ.

Пэжыгъэ зыхэмылъ ц1ыхум хужа1э.

Уэ жып1энур жып1эху, хьэм бадзищэ идриящ

И анэр и къуэм еущийрт. И къуэр и анэм еда1уэ хуэдэурэ щыст. Анэм щиухым къуэр къэпсалъэри:

- Уэ, ди анэ! Уэ жып1энур жып1эху, хьэм бадзищэ идриящ! – жи1ащ.

Щ1алэр и анэм жи1эм емыда1уэу, хьэм къиубыд бадзэхэр ибжу щысащ.

Ущие зыгурымы1уэм, мыда1уэм хужа1э

Уэ укъыщаша махуэр нэхъ гукъутэгъуэшхуэт

Зэт1уанит1ым я л1ыр л1ауэ ягъейрт.

- Нобэрей махуэр сыту гукъутэгъуэшхуэ! – гъуэгыуурэ нэхъыщ1эм щыжи1эм:

- Уэ укъыщаша махуэр нэхъ гукъутэгъуэшхуэт нобэ нэхърэ, - жи1ащ нэхъыжым.

Удэлъейми, уо1уэ, укъелъыхми, уо1уэ

Зыгуэрым шит1 и1эти щхьэ1уом трищ1ауэ мэшыр и1уэрт. Шит1ым язым жагъын и1эти, дэлъейрт, къелъыхырт, зиук1ыжт. Зейр еплъри:

- Удэлъейми, уо1уэ, укъелъыхми, уо1уэ! – жи1ащ.

«УмыщIэу мыхъуну Iуэхур зумыгъанэу, уемытхауэу пщIэн хуейщ» жыхуиIэщ.

Уи андезыр узотыж, си пыlэр къызэтыж!

Хъуэжэ андез ищтэну псым щыIутIысхьэм, и пы1эр щхьэрихри и лъэгуажьэм фIидзащ. Андезыр ищтауэ къэ, тэджыжыну къыщеIэм, и лъэгуажьэм пылъа и пыlэр къыпыхури псым хэхуащ. ПыIэр къыхихыжыну щыкIэлъыIэбэм и бгыр къыхэхъувыкlащ. ПыIэр псым ихьырт:

- Уи андезыр узотыж, си пыIэр къызэтыж!- жиIэр пыlэркъыхихыжри нэмэз имыщIу къэкIуэжащ.

Уи благъэр бий пщlымэ, уи бийм благъэ хуэхъунщ

Зы дыгъужьрэ зы мэлыхъуэхьэрэ зэгъусэу къакIvхь бажэм щилъагъум игъэщIэгъуащ, ябгъэдыхьэри яупщIащ:

- Мыр сыт гъэщIэгъvэн, игъащIэ лъандэрэ фызэбийщ. Иджы ныбжьэгъу фызэхvэхъуныр сытым къыхэфха?

- АтIэ, мыдэ къэдаIуэ,- жиIащ хьэм.- мы си гъусэ дыгъужыр сэ схъvмэ мэлым ныхэлъадэри зы мэл ирихьэжьащ. Ар къыщезгъэнэнv си лъэ къызэрихькIэ сыкIэлъыщIэпхъуат, ауэ сылъэшIыхьакъым. Абы щхьэкIэ лажьэ симыIэу мэлыхъуэр Iейуэ къызэуати, абы и бийм благъэ зыхуэсщIащ.

Уи шэр мыгъуэкlэ ушх, си пlастэр къыхэзгъэшхыкlыж!

Хъvэжэрэ Индрисрэ зэдзейуэ мэкъу зэдеуэрт. ИкIэм зэщыIеижри щхьэхуэ щхьэхуэу шхэуэ, зэмыпсэлъэжv я щIыб зэхvагъэзэщ. ТIvми я гъуэмылэр къаIэптIэмэщIат. Хъуэжэ пIастэ тIэкIу фIэкIа зыри иIэжтэкъым, Индрис зы шэ кхъуэщын къыхуэнэжати, къытехьэжыху и закъуэ а шэм щыщ ирифырт.

ИvжькIэ Хъvэжэ, хуэмышэчыжыххэ щыхъум, япэ зыкъригъэшри пщыIэм къытехьэжащ. ПсынщIэу и пIастэ т1эк1ур къищтэри Индрис и шэм хипIытIэри ишхыу щIидзащ, Индрис къэсыжри, ар щилъагъум, къэгубжьри:

- Уи ажэ си бжыхь къыумыпх. Уи пIастэми сыхvейкъым, vзишхэгъунуи сыпхуейкъым,- жиIэу шэр къыщытрихыжым: - УИ шэ мыгъvэкIэ ушх. си пIастэр къыхэзгъэшхыкlыж!- жиIэри Хъуэжэ шэм кIэлъыпхъуащ. .

УкъизыгъэкIуэти узыгъэкIуэтэжи диlэщ

Щlалэ тхьэмыщкIэ дыдэ гуэр щыIэт, лъэпкъи жэпкъи имыIэу, мылъкуи былыми бгъэдэмылъу. ЩIалэр бжьыфIэт, къабзэт, и нэ къэттэкъым, и Iэ къэттэкъым, ауэ тхьэмыщкIэти, зыми ипхъу къритыртэкъым. Щымыхъум, хамэ къуажэ кIуэри абы игу ирихьу хъыджэбз гуэр къыщигъуэтащ.

_ Сыбдэкlуэнщ, ауэ мылъкуу сыт уиIэ?- къеупщ1ащ хъыджэбзыр.

_ Сэ мылъку куэд сиIэкъым, ауэ ди гъащIэ псокIэ дрикъуну укъизыгъэкIуэти узыгъэкIуэтэжи сиIэщ,- жри-

Iащ.

Ар зы гъэщIэгъуэн гуэр и гугъэри хъыджэбзыр къыдэкlуащ. КъыздэкIуам унэм зыри щIэлътэкъым, пщIантIэм зыри дэттэкъым.

НысащIэм куэдрэ зиплъыхьащ укъизыгъэкIуэтрэ узыгъэкIуэтэжрэ къилъагъун и мураду, ауэ, щимылъагъум, хуэмышэчыжу и лIым еупщIащ.

ЛIыр щIэкIри хьэуазэ Iэмбатэ къыщIихьэри жьэгум дилъхьащ. И нысащIэр пэригъэтlысхьэщ, езыри бгъурытIысхьэжри хьэуазэм мафIэ щIидзащ. МафIэр ину къыщызэщIэнэм, къису хуежьэри тIури къикIуэтащ, мафIэ бзийр щыужьыхыжым, тIури кIуэтэжри гъунэгъуу eт1ысылlэжащ.

_ Мис аращ «укъизыгъэкIуэти узыгъэкIуэтэжи» жыхуаIэр!- жиlащ лIым.

Зыри зимыIэ тхьэмыщкIэм ауаныщlу хужаIэу щытащ.

Умыщхьэхыу сыту упсэлъэфрэ?

Пащтыхь гуэрым унафэ ищlат: къэралым щхьэхынэу исым хэплъыхьу я нэхъ щхьэхынэ дыдэу TIy къыхуашэну. Пащтыхьым жиlар унафэти, щхьэхынэу къэралым исым хэплъыхьри нэхъ щхьэхынэ дыдэу тIy къыхахри къыхуашащ. ТIури къэтIысын щхьэхыу плlаплlэу гум илът. Пащтыхьыр къыщIэкlри еплъащ, унафэ ищlри гум кърыригъэхри унэ нэщI гуэрым щlригъэлъхьащ. ЯщIэм кlэлъыплъыну плъакlуи Iуигъэувэжащ. Жэщ куэдрэ махуэ куэдкlэ плъакIуэр якIэлыплъащ, арщхьэкIэ щхьэхынитIри щылът замыгъэхъейуэ.

ИтIанэ пащтыхьым унафэ ищIащ ахэр зыщIэлъ унэм мафlэ щlадзэну.

МафIэр кlуэурэ зым деж нэсри и лым еIэ щыхъум:

- Си гугъэмк1э, маф1э къытщ1адзащ, - жи1ащ, зимыгъэхъеуйэ здэщылъым.

- Умыщхьэхыу сыту упсэлъэфрэ? – жи1ащ адрейр къэпсалъэри.

Упсэумэ, сэ схуэдэ ухъунщ, ул1эмэ, мыбы хуэдэ ухъунщ! ..

Лlыжь набгъэр здэкlуэм шы щхьэ къупщхьэм игъэлъэпэрапэри джэлащ. ЛIыжьым зыгъэлъэпэрэпа къупщхьэжьыр къищтауэ зэпиlэбыхьырт. Лlыжыыр зэрылъэпэрэпар щlалэ гурбиян гуэрым илъагъури:

- Къэпщтамкlэ сыздэгъэгуашэ, тхьэмадэ!- жиlащ щIэнакlэу.

- УкъысщIэмынакlэ, щlалэ! Упсэумэ, сэ cхуэдэ ухъунщ, улIэмэ, мыбы хуэдэ ухъунщ!- жиlэри къупщхьэр лъэныкъуэкlэ lуидзащ.

Ухэныпэ нэхърэ лъэпхъуамбыщIэ

Зы унагъуэ гуэрым хьэщlэ къахуэкlуати, ныш яукlар къанэ щымыlэу хьэщIэхэмрэ хэгъэрейхэмрэ яшхри зэбгрыкlыжащ. Лэпсым къыхэнауэ зы лъэпхъуамбыщlэ закъуэ нысэм къигъуэтыжауэ егъуу здэщысым, и гуащэжьым къилъагъури:

- Аркъым, нысэ, лыр псори Iэнэм тумылъхьэу уи Iыхьэ къэбгъанэртэкъэ, лъэпхъуамбыщIэм сыт къыпхуищIэн? - жиlащ.

- ХьэщIэхэм я eмыкly къэдмыхьэмэ, сэ сыхэнакъым .. Ухэныпэ нэхърэ лъэпхъуамбыщlэри Iыхьэщ,~ жиlащ нысэ губзыгъэм.

Фи уэншэкум и ипщхьэпIэр сыгъэлъагъу

Выкхъэ Шухьиб хьэщlапIэ щыIэу бысымымрэ езымрэ уэршэрурэ жэщыбг нэгъунэ щысауэ:

- Гъуэлъи зыгъэпсэху, си хьэщIэ!- жиIэри бысым лlыжьыр щIэкIыжащ.

Шухьиб гъуэлъыжыну щыхуежьэм, хьэщlэщ гъуэлъыпIэм уэншэку фIэкIа шхыIэни щхьэнти имылъу къыщlэкIащ. ШхыIэн къыхуахьынкIэ гугъэу, пэплъэу зыкъомрэ щысыжащ. Щымыхъум щIэкlри бысымым еджащ:

- Уэ, тхьэмадэ, кхъыIэ, накIуи фи уэншэкум и ипщхьэпlэр сыгъэлъагъу!- жиlэри.

Хэди, бжэныр къыхэх, мэлыр къыхэпхми, уэстынукъым

Я адэм къыщIэна мылъкур зэкъуэшитlыр щызэхэкIым ягуэшт. Мылъкур псори ягуэшауэ къэнар зы бжэнрэ зы мэлрэт.

_ Хэди, бжэныр къыхэх, мэлыр къыхэпхми, уэстынукъым!- жиlащ нэхъыжьым. «Сыхагъадэ» жыпlэу уи мыIыхьэ къыхэпх хъунукъым», е «сыхагъадэ» жыпIэу къыуамытын къыхыумых» жыхуиIэщ.

Хущхьэ къуэпс зэтащ

_ Гуащэ гуныкъуэгъуэншэ деж сыкIуэнщ,- жиlэри зэгуэрым Хъуэжэ ежьащ. Кlуэмэ, кlуэурэ, я гъунэгъу къуажэпщым и фыз гуащэм деж нэсри щlыхьащ.

_ Гуащэ гуныкъуэгъуэншэ деж сыкlуэнщи, тIэкlу зытезгъэунщ жысlэри сыкъэкlуащ, гуащэ!- жриlащ.

Ар пщым и ф1ызым щызэхихым, хэгупсысыхьри къыжриlащ:

_ Сэ къысфlощI сэ нэхърэ нэхъ гуныкъуэгъуэшхуэ зиlэ щымыlэу.

Хъуэжэ ар щызэхихым, щIэупщlащ, игъэщIагъуэу:

_ Iэу, ар дауэ, сыт гуащэм гуныкъуэгъуэу уиlэнур.

_ Сэ гуныкъуэгъуэ симыIэмэ, хэт зиIэр,- жиlэри къыщlидзащ гуащэм.- Зэгуэрым сэ сыхущхьащ, си хущхьэгъуэм кърихьэлlэу ди пщылI щlалэ гуэри хущхьащ. «Фи хущхьэгъуэр щIызэтехуар а пщылI щlалэм узэрешэри аращ» жиIэри пщылI щlалэр иукIащ си лIым. Хьэдэр щIригъалъхьэркъым, жэщым си пIэм къыхрегъалъхьэ, махуэм лъэщIэсым щIрегъалъхьэ. Мис абы нэхъ гуныкъуэгъуэ сыт щыIэ, «пщылlхэр фIыуэ уолъагъу» жери къысщхьэщолъадэр сиукIыну.

_ АтIэ умыгузавэ абы щхьэкIэ, сэ пщхьэщысхынщ уи гуныкъуэгъур. Сэ пщым и деж сыкъэкIуэнщ, сыуэршэру ар хущхьэху сыщысынщ. Иужькlэ ар зэрыхущхьэу сэри зызгъэхущхьэнщ. Уэ къэуви, жеIэ:. «Сэ пщылIым сыхухэтмэ, уэри Хъуэжэ ухухэтщи, арщ ущIэхущхьэр», жыlи.

ЗэрыжаIати, апхуэдэу ящI. Ар зэрилъагъуу гуащэр къыщолъэтри и лIым йохъурджауэ:

_ Сэ пщылIыр къысхухэтмэ, уэри Хъуэжэ къыпхухэтщи, аращ фи хущхьэгъуэр щIызэтехуар.

Ар игу темыхуэу пщыр къыщолъэт гуащэр иукIыну, арщхьэкlэ Хъуэжэ Iэжьэгъу мэхъу.

- Зэ умыпIащIэ, зиусхьэн, ямыгъэпсалъэ цIыхy яукIыркым. Хущхьэ къуэпс зэтащ. Сэ жысIэр пцIыщ уэ пщэдей Iуащхьэм къытеувэ, цIыхухэр зэхуэгъэси тэлайкIэ къахэпсэлъыхь, иужькIэ ину зыгъэхущхьи, абдеж зи гyp етауэ къоплъ псори мыхущхьэмэ.

ЕтIуанэ махуэм пщыр Iуащхьэм къытоувэри зэхуешэс, къахопеэлъыхь тэлайкIи иужьым ину зегъэхущхьэ, Хъуэжэ игъэIуща псори абы дохущхьэ.

Пщым ар щилъагъукIэ, Хъуэжэ жиIар и фIэщ мэхъури, и гуащэм йолъэIу ириха лейр къыхуигъэгъуну, пщылIри щIрегъалъхьэри сын дахи хухрегъасэ.

Хъуэжэ и бэджынэ

Хъуэжэ хьэщIапIэ щыIэу и гъащIэм имылъэгъуа шхыныгъуэ хьэлэмэт гуэр кърагъэшхат: хыв шатэ гъэвэжам хугу гъэлыгъуа хьэжыгъэр хэудэжауэ. А шхыныгъуэм зэреджэр бэджыэт.

Бэджынэр Хъуэжэ хуабжьу игу ирихьати, абы и щIыкIэмрэ и цIэмрэ унэгуащэм жригъэIэри къежьэжащ. KъыщыкIуэжым шхыным и цIэр щымыгъупщэжын папщIэ, «бэджынэ», «бэджынэ», «бэджынэ» жиIэурэ къэкIуэжырт.

УэрамымкIэ къыздрикIуэжым, уэшх ужьти, Хъуэжэ цIантхъуэри щыджалэм, шхыным и цIэр щыгъупщэжащ. Ар гупсысэщ, гупсысэри шхыным и цIэр къыхуэгупсысыжакъым, тригъэзэжу щIэупщIэжынри фIэемыкIу хъури и щхьэр фIэхуауэ щIымкIэ еплъыхыу увыжащ.

А дакъикъэм шу гуп блэкIырти, къеупщIащ:

- СлIожь, Хъуэжэ, сыту хуабжьу ухэплъэрэ, уфIэкIуэдаIа?- жаIэри.

- Тхьэр арэзы къыфхухъу, гу лъыфтащ щIам,- дыщэ кIанитI сIыгъати, сIэпыхури мы ятIэм хэхуащи, згъуэтыжкъым. Къэзыгъуэтыжым дыщэ кIанитIым языр естынт,- щажриIэм, лIыхэр шыхэм къепсыхри лъыхъуэу щIадзащ. ЯтIэм хэмыхуа дыщэр къагъуэтыжынт - лIыхэм ятIэр зэIащlэурэ хьэрэшотIэм хуэдэ ящIат. ИужькIэ лIыхэм ящыщ зыгуэр къэпсалъэри:

- Тхьэ дыгъаIуэ, Хъуэжэ, мы ятIэр зэIыдбгъащIэурэ бэджынэ дыбгъэщIакIэ!- щыжиIэм, Хъуэжэ къэгуфIэри:

, - Къэзгъуэтыжащ, къэзгъуэтыжащ! Бэджынэ, бэджынэ,- жиIэурэ къежьэжащ.

Хъуэжэ и бэщмакъыу зыкъригъэнащ .

- Жэнэтым сивгъэхьи севгъэплъ, Тхьэ соIуэ, сыкъикIыжынкIэ!- жиIэри Хъуэжэ еплъыну ирагъэхьащ. КъикIыжым и бэщмакъ лъэныкъуэр къринащ. Лъэбакъуэ зытlущ нэхъ къимыкIуауэ игъэкIэрэхъуэжащ:

_ Си бэщмакъыр къинащи, къизвгъэхыж!- жиIэу кIийурэ, хуит ящIу етIуанэу щрагъэхьэм, жэнэтым закъыфlригъэнащ.

Хъуэжэ и шыдыкIэщ

Зэгуэрым Хъуэжэ и шыдыжьыр япэм иту мэзым къыздикIыжым, и цlыхугъэ гуэр къыхуэзэри къеупщIащ:

_ Дэнэ укъикlыжрэ, Хъуэжэ?- жиlэри.

_ Си шыдыжьыр мэзым ехури и кlэр щыпызупщlауэ къызохуж!- жриlащ aбы Хъуэжэ.

_ Iэу, мэзым нэс абы щхьэкlэ умыхуу уи пщlантIэ щыпыбупщlыжамэ, хъунутэкъэ?- игъэщlэгъуащ адрейм.

_ УгъэщIэгъуэнщ уэ. ПщlантIэм щыпызупщIыну сыхуежьатэмэ, хьэблэр къызэхуэсынти, хэт. «кlэщlу поупщI», хэти «к1ыхьу къогъанэ» жаIэурэ сагъэбэмпIэнут. А бэлыхь къом сыхэмыту мэзым схури сызэрегуакIуэу пызупщIауэ къызохуж,-жиIэри Хъуэжэ къежьэжащ.

«СызэрегуакIуэу сщIащ» жыхуиIэщ.

Хьэтыхъу и дыгъужьищэ

_ дыIъуаеээ мэз сыщыкIуам дыгъужьищэ слъэгъуащ,- жиlащ Хьэтыхъу, гyпым яхыхьэри.

_ Щыгъэт, Тхьэм щхьэкIэ, дыгъужьищэ зэгъусэу дунейм теткъым - жаIэри гупыр зэщIэдыхьэшхащ.

_ Тхьэ сIуэнщ, щэ мыхъуми, щэ ныкъуэ хъунтэм.-жиIащ Хьэтыхъу.

_ ЖиIэр сыт делагъэ, дыгъужь щэ ныкъуэ щIэскъым ди мэзым, - къыхуидакъым зыгуэрым.

Гупыр аргуэру зэщIэдыхьэшхащ.

_ Сыт фыщlэдыхьэшхыр? Тхьэ фхуэсlуэнщ, щэ ныкъуэ мыхъуми, тlощIрэ пщIырэ хъунтэм!

_ КIэрыгъэху, Хьэтыхъу, кlэрыгъэху. Апхуэдиз дыгъужь зэгъусэу хэт илъэгъуа?

_ Уэлэхьи, зы мыхъуам, дыгъужьипщI хъунтэм.

_ Тхьэ дыгъыlэ, пцIыкlэ, Хьэтыхъу, кIэрыгъэху.

_ АтIэ сыт пабжьэр къэзыгъэсысар?!- жиlащ Хьэтыхъу.

Езыгъэлейм ауаныщIу хужаlэ.

Шабзэкъур сыткlэ къэпщэхуа?

ЛIыжь тхышэр уэрамымкIэ блэкI пэтрэ щIалэ гурбияным щилъагъум:

- Уэ, тхьэмадэ, шабзэкъур сыткIэ къэпщэхуа?- жиIэри ещащ.

- Ей, си щIалэ, си щIалэ, Тхьэм фIыкIэ унигъэс уэри си ныбжь унэсмэ, зыри щIумыту къыуатынщ - жиIащ

л1ыжъым.

Шкlэплъ телъ, шкlэплъ?

Зыгуэр IэшрыIибл ирифри зэгуиудауэ щылът. Абы къет1ысэкIауэ цIыхухэр щхьэщыст.

Я гъунэгъу хъыджэбз цIыкIум IэшрыI блихыу щилъагъум:

- Мо блахри IэшрыI?- жиIащ щIалэм.

- IэшрыIщ,- иратыжащ жэуап.

- ШкIэплъ телъ, шкIэплъ?- жиIэри щIэупщIащ.

ШкIэплъ телъамэ, ирифынут.

Псэлъафэр ныбаблэм хужаIэ.

Шхури сошхри, шатэр тызошхыхьыж

ДжэгуакIуэр унагъуэ гуэрым я деж кIуауэ гушыIэу здэщIэсым, унэгуащэр къеупщIащ:

- Шху пшхын, хьэмэрэ шатэ пшхын? - жиIэри.

- Шхури сошхри, шатэри тызошхыхыж!-жиIащ джэгуакIуэм.

Ерыскъыр Iэнэм къытримылъхьэу «Сыт пшхын;!» жиIэу щIэупщIэр ауан иращIу псэлъафэр къэнащ.

Щам и бжыхьу нрегъэкlуэкl

Щамыр и цIэт, езыр Астемырхэ ящыщт. Мы Щам хьэрычэтрэ зэфIэгъэкIрэ имыIэу, и гъащIэр тхьэмыщкIэу ирихьэкIащ. ЩIымахуэ гуэрым пхъэгъэсын имыIэу къыщIэнэри гузэвэху, чыху IэплIэ къыдичу и щIапIэр къызэрыхухьа бжыхьыр игъэсыжати, псэлъафэр абы къытекIащ.

Щхьэр хъужмэ, ныбэр узыжынкъым.

Индрис махуэ гуэрым Хъуэжэ деж къыщIыхьащ:

- Уа, Хъуэжэ, си ныбэр схуэбгъэхъужтэмэ ... Дыгъуасэ кIапэ мывэрэ пхъэщхьэмыщхьэ цIынэрэ сшхати, ныбэ уз сищlауэ нэху щыху сигъэжеякъым, хущхъуэ гуэр уимыlэу пlэрэ?- жиlэри.

Хъуэжэ нэмэз щыгъэр къищтэри зыгуэрхэр щэхуу къибжурэ, Индрис и щхьэм епщэу щlидзащ.

_ Зи узыгъуэ кlуэдын Хъуэжэ, си щхьэм лажьэ иIэкъым, си ныбэращ узэпщэнур,- жеlэ зи ныбэ къыхэлъадэ

Индрис.

- Сызэпщэр сэ сощlэж. Ныбэм сыт и лажьэ, лажьэ зи1эр зэдэпшх хъунумрэ мыхъунумрэ зэхэзымыгъэкIыфар арщ. Щхьэр хъужмэ, ныбэр узыжынкъым,- жиlащ Хъуэжэ.

Щхьэр къэхь жаlамэ, пыlэр къэхь

_ А уи бийм и щхьэ къозгъэхьынщ, си щlалэ!- жиlэри Сэтэней Сосрыкъуэр зэщlиузадэри дигъэкlащ. Сосрыкъуэ Тотlэрэш и щхьэр къихри къэкlуэжащ. И анэ Сэтэней гуащэ деж щхьэр щыщIихьэм, къеуэри и къуэр къыщIихуащ:

- Щхьэр къэхь жаIэмэ, пыIэр къэхь!- жиIэри.

Щхьитlу дыкъыхощ, нищу дыкъыхоплъ! ..

Хъурыфэлъей и къуэ Инал нэ лъэныкъуэ нэфт, икъукlэ фыз дахи иIэт.

Пщэдджыжь гуэрым, зэлlзэфызыр къэмытэджауэ зы пIэм хэлъу, Тамбий и къуэ Къэбардэ щlыхьащ. (Иналыр пщыт, Къэбардэр абы и уэркът. Иналыр лIыжьт, Къэбардэм и щlалэгъуэт.)

Зэлlзэфызыр къэмытэджауэ щарихьэлIэм, Къэбардэм къыщIэкIыжыну къигъэкlэрэхъуэжащ.

Иналым къеблагъи-неблагъи жиlакъым, ауэ фызыр къэпсалъэри:

- Умыгъэзэж, Тамбий и къуэ, узытемыхьэ щIэскъым:

Щхьитlу дыкъыхощ, нищу дыкъыхоплъ, Иджыпсту дыкъэтэджынщ,- жиlащ, илI нэ лъэныкъуэ нэфыр ауан ищlу. Иналми къыгурыlуащ и фызыр къызэрыхуэмыарэзыр.

_ Си фызыр къохъуэпсащи, Тамбий и къуэ, иджыпсту и Iэпэр убыди, здыщlэши кIуэж! ИкlэщIыпIэкlи си хэкур фыбгынэ!- къыжриlэри и фызыр къритри къиутlыпщыжащ. Фызыр и гъусэу Тамбий и къуэ Къэбардэ Инал хэкур къибгынэри Къэбэрдей хэкум къэкIуауэ жаIэ.

ЩIакхъуэм и иыкъуэр мыракъэ! ..

ЗэдзеитI зэдэлажьэу губгъуэм итт. А т1ум зы щIакхъуэ. псо яIэт гъуэмылэу. ЗэдзеитIым зыр псыхьэ кIуэуэ къэкIуэжыху, пщыlэм къытенам щlакхъуэм и ныкъуэр ишхащ. Шхэгъуэр къэсу гъуэмылэр къыщащтэм, псыхьэ щыIар щIэупщIащ:

-:- Мыр сыт, дэнэ мы щIакхъуэм и ныкъуэр здэкlуар? - жиIэри.

- ЩIакхъуэм, и ныкъуэр мыракъэ!- жиIащ зышхам.

- Дауэ, мыр щlакхъуэ ныкъуэрщ, адрей и ныкъуэр дэнэ щыlэ?- жиIащ.

-'- Адрей и ныкъуэр мыракъэ!

- Мыр щIакхъуэ псоуэ щыта?

- Щытащ.

- Атlэ дэнэ щыlэ и ныкъуэр?

- Мыракъэ и ныкъуэрl

- Мыр и зы ныкъуэрщ, и зы ныкъуэр дэнэ щыIэ?

- И зы ныкъуэр мыракъэ!- жиIэурэ зригъэумысакъым.

Я къуалэ мэхашэ, я вынд мэхашэ

Жансэхъу зэшыбэр пщыхэм яхуэмыlурыщIэу, ящымышынэу япэувэжыфу щытти, пщыхэр щэхуу зэгурыIуэри ежэри лъэпкъым цIыхухъу .кърамынэу зэтраукIащ, я мылъкури зэрапхъуащ. Лъэщыджэу нысащIэ закъуэ къэнати, Урды бгъуэнщlагъым кlуэри щылъхуащ. А бгъуэнщIагъым пкlэлъеи зэпыщIэкIэ ех-къыдэкlуеижурэ щIалэ цlыкIур щипIырт.

Махуэ гуэрым, Тыжь Пакъ щакlуэу мэзым здыщlэтым вындыжьым и джэ макъ зэхихащ. «А вындыжьым зыгуэр елъагъу» - жиIэри вынд джэ макъым кIэлъыкIуащ. Жансэхъухэ я лъэпкъым къихъуэжа щlалэ цlыкIу закъуэр абы къыщигъуэтри щиукIыжащ. «Я къуалэ мэхашэ, я вынд мэхашэ, Алыхьым и шэр Тыжь Пакъыр къытихуэ» жиIэри сабийм и анэм гъыбзэм хилъхьэжащ.

Iуэху цIыкIу щыIэкъым, лIы цIыкIу мыхъумэ

Къэзанокъуэ Жэбагъы ялъагъуну, ечэнджэщыну акъыл къыпахыну щIыпlэ жыжьэ къикIауэ пщитI къэкIуат. Жэбагъы и унэр къагъуэту езым щыщlэупщlэм:

- Фызым и гъусэу бжьынепщIэри хадэм хэсщ,- къыжраIащ.

- Уэлэхьэ, зи фызым бжьын дэзыпщIэу хадэм хэсым сэ акъыл къыпысхынщ жысIэу семыпсэлъэн,- жиIэри зы пщым дигъэзыкIыжащ.

- Уэлэхьэ, абы нэс сыкъикlауэ, сыту щытми, сымылъагъуу сымыкIуэжын,- жиIэри адрейр еблэгъащ.

- ХьэщIэ уи1эщ, Жэбагъы,- щыжраlэм, хадэм къикlыжри Жэбагъы хьэщlэм деж кIуащ.

ХьэщIэм и гъусэм зэригъэзэжар Жэбагъым къыжриIащ.

- АтIэ псоми чэзу яlэщ. Сэри си сабиигъуэм чышым сытесу си ныбжьэгъу цlыкIухэм сахэтащ. Балигъ сыхъури шу шэсым сахэту си Iыхьэ ядэсщIащ. ПхъэIэщэкIыр clыгъыу сыващ, гъубжэ clыгъyy сыхащ, шэмэдж сIыгъыу мэкъу сеуащ. Жьы сыщыхъум, слъэкlыжыр арати, фызым бжьын дызопщIэ. Iуэху цIыкIу щыlэкъым, лlы цIыкlу мыхъумэ,- жиIащ Жэбагъы.